10 tamyz – qazaqtyng úly aqyny, oishyly, aghartushysy Abay Qúnanbayúlynyng tughan kýni.

Búl kýn – halqymyzdyng ruhany tarihyndaghy aituly data ghana emes, úly túlghanyng ómiri men shygharmashylyghyna taghy bir mәrte ýnilip, onyng taghylymyn býgingi úrpaq sanasyna siniruding manyzdy mýmkindigi.Abay – qazaq әdebiyetining ghana emes, últtyq oi-sana men ruhaniyattyng biyik túlghasy. Onyng shygharmalary halyqtyng dýniyetanymyn terendetip, bilimge, enbekke, adamgershilikke, әdilet pen ghylymgha úmtylugha ýndedi. Sondyqtan Abay múrasyn uaqyt shenberine syighyzu mýmkin emes. Onyng oilary әr dәuirding ózekti mәselelerimen ýndesip, әr úrpaqqa ózinshe jol siltep keledi.Abaydyng shygharmashylyq әlemining ózeginde adam mәselesi túr. Ol adamdy syrtqy dýniyesimen emes, aqyl-parasatymen, jýrek jyluymen, enbegimen baghalaudy ýiretti. Aqynnyng «Tolyq adam» turaly oilary da osy adamgershilik ústanymdarmen sabaqtas. Abay ýshin kemeldikke jetuding joly – bilim men enbekke úmtylu, ar-úyatty biyik qoiy, әdiletten ainymau.

Aqynnyng qara sózderi – últtyng ruhany qazynasynyng asa qúndy bóligi. Qara sózderinde Abay qazaq qoghamynyng bolmysyn zerdelep, halyqtyng algha jyljuyna kedergi keltiretin minez-qúlyqtardy syngha aldy. Ol jalqaulyq, nadandyq, maqtanshaqtyq, ósek pen erinshektikten arylyp, ghylym men bilimge bet búrudy nasihattady. Búl oilar býgingi kýni de manyzyn joyghan joq.

Abaydyn:

«Ghylym tappay maqtanba,
Oryn tappay baptanba», - degen ósiyeti – jas úrpaqqa baghyttalghan mәngilik ýndeu. Aqyn bilimdi tek belgili bir mamandyqty mengeruding qúraly retinde emes, adamnyng ózin jetildiruinin, elding órkendeuining negizi retinde qarastyrdy. Onyng shygharmalaryndaghy ghylym men bilim iydeyasy qazirgi bilimdi, bәsekege qabiletti últ qalyptastyru mindetimen de ózektes.Abay shygharmashylyghynda enbek taqyryby da erekshe oryn alady. Ol adamdy әreketsizdik pen jalqaulyqtan saqtandyryp, adal enbek etuge shaqyrdy. «Enbek qylsang erinbey, toyady qarnyng tilenbey» degen halyqtyq qaghidany ózining shygharmashylyq әleminde terendete týsti. Aqyn ýshin enbek – adamnyng jeke basyn qalyptastyratyn ghana emes, qoghamdy algha bastaytyn kýsh.

Úly oishyldyng taghy bir ýlken taghylymy – birlik pen әdilettilik mәselesi. Abay el ishindegi alauyzdyqty, rushyldyq pen baqtalastyqty synap, halyqty tatulyqqa, ózara syilastyqqa shaqyrdy. Onyng shygharmalarynan el boludyn, últ bolyp úiysudyng basty sharttarynyng biri – birlik pen әdilet ekeni anyq angharylady.Abaydyng poeziyasy da qazaqtyng ruhany әlemin jana biyikke kóterdi. Ol tabighat kórinisterin suretteu arqyly qazaq dalasynyng kórkem beynesin jasady. «Jaz», «Kýz», «Qys», «Jazghytúry» sekildi ólenderi tabighat pen adam ómirining baylanysyn tereng sezinuge mýmkindik beredi. Sonymen qatar aqyn mahabbat, dostyq, óner, minez, qogham jәne adam bolmysy turaly tereng filosofiyalyq oilaryn óleng órnegimen jetkizdi.Abaydyng әlem әdebiyetimen ýndesui de onyng shygharmashylyq múrasynyng kendigin kórsetedi. Ol orys jәne Europa әdebiyetining ozyq ýlgilerin qazaq oqyrmanyna tanystyryp, audarma ónerining damuyna ýlken ýles qosty. Pushkiyn, Lermontov, Krylov shygharmalaryn qazaq tiline audaruy arqyly Abay qazaq dalasynyng ruhany kókjiyegin keneytti. Búl onyng oishyldyq auqymynyng últtyq shenberden әldeqayda keng bolghanyn anghartady.

Abay múrasy – últtyng ruhany kody deuimizding mәni de osynda. Óitkeni onyng shygharmalarynan qazaq halqynyng dýniyege kózqarasy, adam turaly týsinigi, bilim men ónerge úmtylysy, eldik sana men adamgershilik qúndylyqtary kórinis tabady. Abay múrasy – ótkenning eskertkishi emes, býgingi kýnmen birge jasaytyn tiri ruhany qúndylyq.Abaydy oqu – onyng ólenderin jattap qana qon emes. Abaydy oqu – onyng aitqan oiyna ýnilu, óz minezine esep beru, bilimge úmtylu, enbekke adal bolu, әdiletti tu etu. Úly aqynnyng shygharmalary әr adamgha ózin-ózi tanugha, qoghamdaghy ornyn baghamdaugha mýmkindik beredi.Býgingi úrpaq ýshin Abay taghylymynyng manyzy airyqsha. Aqparat aghyny kýsheyip, tehnologiya qaryshtap damyghan zamanda adamnyng ruhany bolmysy men últtyq qúndylyqtardy saqtau mәselesi de manyzdy bolyp otyr. Osynday kezende Abaydyng aqyl, jýrek, qayrat ýndestigi turaly oilary adamdyq qasiyetti birinshi oryngha qoiydyng qajettigin eske salady.

10 tamyz – Abaydy eske alatyn kýn ghana emes, Abaydy tanugha, onyng múrasyn zerdeleuge jәne úly oilaryn ómirlik ústanymgha ainaldyrugha ýndeytin kýn. Úly aqynnyng sózi úrpaqtan úrpaqqa jalghasyp, halqymyzdyng ruhany qazynasyn bayyta beredi.Abay múrasy – últtyng ótkeni men býginin jalghaytyn altyn kópir. Onyng әrbir óleni men qara sózi – adamdy izgilikke bastaytyn taghylym. Sondyqtan Abaydy tanu – últtyng ózin tanuy, Abaydy oqu – ruhany kemeldenuge úmtylu, al onyng múrasyn saqtau – keler úrpaq aldyndaghy ýlken amanat.

Baghlan Tashimov 

Abai.kz