Jeksenbi, 16 Tamyz 2026
46 - sóz 2872 0 pikir 11 Tamyz, 2026 saghat 15:52

Jolbarys oraldy. Ruhymyzgha paydasy bar ma?

Suret: massaget.kz saytynan alyndy.

Qazaqtyng kiyeli qyzyl týkti jolbarysy, Shekti Janqoja batyrdyng qos jolbarysy, Tabyn Búqarbay batyrdyng qos jolbarysy, Kete Jiyenbay jyraudyng jolbarysy, Sýiinbay aqynnyng qyzyl shúbar jolbarysy — qazaq tanymynda batyrlar men aqyndargha jәrdemdesken kiyeli kýshting beynesi retinde aitylady. Jiyenbaydyng kiyeli jolbarysy keyin nemeresi Kósheneyge, Sýiinbaydyng qyzyl shúbar jolbarysy keyin shәkirti Jambylgha kóshken degen de әngime bar.

Qazaq úghymynda kiyeli kýshter biz qadir tútyp, әri seskenetin jyrtqyshtardyng beynesine enip, adam ómirine aralasa alady. Sondyqtan jolbarystyng beynesi de jay ghana ang emes, tylsym dýniyemen baylanysty ruhany nyshan retinde qabyldanghan. Eger múnday ang belgili bir topyraqta bolmasa, kiyeli kýsh te sol jerge onyng beynesimen kele almaydy degen týsinik bar.

Búryn mening oqyrmandarymnyng arasynda batyr minezdi bir әiel bolatyn. Onyng týsine ýnemi jolbarystar kirip, jaqynday týsip, biraq tiyispey, qayta alystap ketip jýripti. Meninshe, búl — qazaq jadynda saqtalghan bayaghy kiyeli jolbarys turaly týsinikting býginge jetken әlsiz elesteri.

Endeshe, jolbarys qazaq jerine qayta oralyp, osy topyraqqa jersinip, kóbeye bastasa, onyng tabighy ghana emes, ruhany mәni de qayta jandanuy ýmittendiredi. Jyrtqyshtyng aibaty men kiyesi sol ónirding ruhany kenistigine qayta enip, bir kýni sol jerde dýniyege kelgen bir sәbiyding boyyna batyrlyqtyng ruhyn qondyruy mýmkin.

Qazaq jerining jyrtqyshtarynyng kelimsekterge tobymen shabuyl jasauy — aita qalarlyq tanghalarlyq qúbylys. Qasqyrlardyng nemese jolbarystardyng qazaq eldi mekenderine toptasyp shabuyl jasauy tarihta bolmaghan. Endi qyzyghy, Altaydyng Kóktoghay audanyndaghy Qarabúlghyn auylynda qasqyrlardyng qytay qorjasyna tobymen shabuyl jasap, tu-talaqayyn shygharghany turaly oqigha әleumettik jelide keninen taraghan.

Osynday bir oqigha Ile boyynyng qopasynda bolghan desedi. Jolbarystar toby orys jasaghyna tútqiyldan shabuyl jasap, әskerdi әbigerge týsirgen. 1892 jyldan bastap Ile, Shu jәne Syr boyyndaghy qopalarda orys jasaqtarynyng jolbarystardy jappay qyruy kýsheygen.

Reseyden Almatygha jer audarylyp kelgen Troskiy 1928 jyly Ile ózenining qopasyndaghy jolbarystardy kórip, olardyng kózin joymay, qorghaudyng manyzdylyghy turaly jazghan.

2019 jyly qaghazgha týsken «Jolbarystyng ruhy» degen әngimem bar. Onda Almaty oblysy Balqash audanynyng ortalyghy Shoqpar ( qazirgi Baqanas) jerindegi asharshylyq jyldary bolghan kóterilis aitylady. Shygharma 1930 jyldardaghy Qazaqstandaghy asharshylyq pen kenestik qughyn-sýrgin túsyndaghy halyq qarsylyghyn suretteydi. Elding mal-mýlkin tartyp alyp, halyqty ashtyqqa úshyratqan biylikke qarsy Tileuqúl Sauryqbay bastaghan bes jýzden astam adam kóteriliske shyghady. Kóterilisshiler jergilikti kenes ókilderin tútqyndap, óz basqaru jýiesin qúryp, qarulanady.

Tileuqúl eldi jazalaushy әskerding qyrghynynan qútqaru ýshin Ile boyymen Qytaygha qaray alyp ketpek bolady. Biraq elding taghdyryna alandap, qayta oralady. Osy kezde onyng týsine ejelgi alyp jolbarys kirip, jol kórsetip, qauipten saqtap jýredi. Tileuqúl men onyng serikteri jolbarysty kiyeli ruhtyng belgisi dep qabyldaydy.

Kóterilisshiler úzaq uaqyt jaugha tótep beredi. Alayda olardyng arasynan Mórtibay degen adam satqyndyq jasap, Tileuqúlgha jolbarystyng kómektesip jýrgenin jazalaushy әskerge aityp qoyady. Kenes әskeri endi Tileuqúldy emes, aldymen onyng kiyeli jolbarysyn óltirudi kózdeydi.

Sheshushi shayqasta jolbarys Tileuqúldy jau oghynan qútqaryp, ózi oqqa úshady. Jolbarysynyng ólimin kórgen Tileuqúl qatty kýizelip, búrynghydan beter qaharlanyp soghysady. Ol ózining songhy sәti jaqyndaghanyn sezip, jas sybyzghyshy Kermalaydy aman alyp qalu ýshin ony qúmgha jasyryp, ózi jaugha qarsy ketedi. Aqyrynda Tileuqúl da qaza tabady.

Soghystan keyin Tileuqúldyng molasy jolbarys týstes sary-shúbar tastarmen qalanady. Molanyng tórt búryshyna Kermalay tórt sybyzghy shanshyp ketedi. Búl — Tileuqúl men onyng kiyeli jolbarysyna degen songhy qúrmetting belgisi.

Shygharmanyng songhy bóliginde men jolbarys beynesin qazaq dalasynyng ejelgi ruhymen baylanystyramyn. Túran jolbarysy — erlik, kýsh, erkindik pen batyrlyqtyng simvolyna ainalady. Biraq jolbarys ta, sol dәuirding batyrlary da birtindep joghalady. Sonynda qyran búlaqqa qarap, su betinen jolbarystyng beynesin kóredi. Qyran sudy shoqyp qalghanda, jolbarystyng songhy súlbasy da óshedi. Al týnde qyrannyng týsine kirgen qyzyl-qonyr jolbarys úzaq yryldap, qoshtasady.

Kókbóri Mýbarak

Abai.kz

0 pikir