Oraldaghy ýkim: Jaldanbaly jendetterge tyiym bola ma?
Oral qalasynda bógde memleketting qaruly qaqtyghysyna adam jaldaumen ainalysqan jergilikti túrghynnyng 8 jylgha sottaluy — Qazaqstannyng syrtqy soghystargha óz azamattarynyng tartyluyna qarsy qatang ústanymyn aiqyndaytyn kezekti zandy sheshim bolyp tabylady.
Burabay, Astana nemese basqa ónirlerde osyghan úqsas qylmystyq isterding qozghaluy memleketting últtyq qauipsizdik pen beytaraptyq sayasatyn ymyrasyz jýrgizip otyrghanyn kórsetedi.
Zannamalyq negiz: Jauapkershilikten qashyp qútylu mýmkin emes
Qazaqstan Respublikasynyng Qylmystyq kodeksinde sheteldegi soghys qimyldaryna qatysu jәne oghan adamdardy tartu әreketteri auyr qylmys retinde baghalanady:
170-bap («Jaldanbalylyq»): Naemnikterdi verbovkalau, oqytu, qarjylandyru nemese ózgedey materialdyq qamtamasyz etu, sonday-aq olardy qaruly qaqtyghystarda paydalanu boyynsha úzaq merzimge bas bostandyghynan aiyru jazasy qarastyrylghan.
172-bap: Qazaqstan azamatynyng zansyz týrde sheteldik qaruly qaqtyghystargha nemese soghys qimyldaryna (jaldamalylyq belgileri bolmasa da) qatysuy qylmystyq jauapkershilikke әkep soghady.
Batys Qazaqstan oblystyq soty bergen ýkim memleketting búl baghyttaghy qúqyqtyq pozisiyasynyng ózgermeytinin, zang búzghan kez kelgen azamattyng jazasyz qalmaytynyn taghy bir mәrte aighaqtady.
Áleumettik faktor: Qarjylyq tyghyryq pen manipulyasiya
Is materialdarynda kórsetilgendey, verbovshik negizgi kandidattardy әleumettik jaghdayy tómen, qarjylyq qiyndyqqa tap bolghan azamattar arasynan izdegen. Búl birqatar manyzdy әleumettik-psihologiyalyq mәselelerding betin ashady:
Materialdyq uәdelerge aldanu: Maydan dalasyna attanghandardyng kóbi joghary jalaqy, nesiyelerdi keshiru nemese jenildetilgen azamattyq alu siyaqty uәdelerge senip, qauipting auqymyn jete baghalamaydy.
Aqparattyq yqpal: Shekaralas ónirlerdegi túrghyndardyng kórshiles elderding media-kenistigine tyghyz baylanuy nemese gibridti ýgit-nasihattyng yqpalyna týsui rekruterlerding júmysyn jenildetedi.
Aymaqtyq shekaralas baylanystar: Batys Qazaqstan siyaqty shekaralyq oblystarda Reseymen logistikalyq jәne qarym-qatynas jiyiligining joghary boluy verbovshikterding tranzittik әreketterin úiymdastyrugha jaghday jasaydy.
Geosayasy ústanym jәne ishki túraqtylyq
Qazaqstan halyqaralyq arenada BÚÚ Jarghysy men halyqaralyq qúqyq normalaryn qatang ústana otyryp, egemendik pen aimaqtyq tútastyqty qoldaydy. Sonymen birge, elimizding resmy pozisiyasy — kez kelgen әskery bloktararalyq qaqtyghystarda beytaraptyq saqtau.
Azamattardyng sheteldik soghystargha tartyluyna jol bermeuding negizgi sebepteri:
1. Últtyq qauipsizdik: Soghys qimyldaryna qatysyp, radikaldy kózqaras pen jauyngerlik tәjiriybe jinaqtaghan túlghalardyng elge oraluy ishki túraqtylyq pen qoghamdyq qauipsizdikke tikeley qater tóndiredi.
2. Diplomatiyalyq bedel: Qazaqstan azamattarynyng jekelegen toptar qúramynda ózge elde soghysuy memleketting beytaraptyq halyqaralyq mәrtebesine kólenke týsirui mýmkin.
Búdan shyghar qorytyndy hәm aldyn alu sharalary
Oraldaghy sot ýkimi — tek jazalau aktisi emes, sonymen qatar qoghamgha berilgen sayasiy-qúqyqtyq signal. Tikeley qylmystyq qudalaudan bólek, múnday oqighalardyng aldyn alu ýshin keshendi sharalar qajet:
Aqparattyq-týsindiru júmystaryn kýsheytu: Túrghyndargha sheteldik qaruly qúrylymdargha ótuding qúqyqtyq saldary men ómirge tónetin qaupin údayy eskertip otyru.
Áleumettik osal toptargha qoldau: Ónirlerdegi júmyssyzdyq pen qaryz jýktemesin azaytu, halyqtyng tabysyn arttyru arqyly zansyz tabys kózderine degen súranysty tómendetu.
Arnayy qyzmetterding baqylauy: Shekaralas aimaqtardaghy jәne әleumettik jelilerdegi rekrutingtik jelilerding jolyn kesu boyynsha jedel-izdestiru sharalaryn ýzdiksiz jýrgizu.
Zang ýstemdigi qamtamasyz etilgende jәne azamattardyng zandy jauapkershiligi tolyq qalyptasqanda ghana elding ishki tynyshtyghy men syrtqy beytaraptyghy saqtalady.
Ábil-Serik Áliakbar
Abai.kz