Júma, 21 Tamyz 2026
46 - sóz 1709 0 pikir 19 Tamyz, 2026 saghat 14:51

Taghdyr

Suretter: Avtordyng múraghatynan alyndy.

Bandy Amanghalidyng bauyry Ýmbetqaly turaly...

Oqymay jas kýnimde qara tanydym,
Hәrpin keltire almay shala tanydym.
Aralap keng Naryndy jýrgenimde,
Sebekten Amanghaly bandy atandym....

Búl oqighanyng basy 2004-2008 jyldary bastalghan bolatyn.

2003 jyly Qazaqstan Respublikasynyng Litvadaghy Elshiligine Kenesshi lauazymyna taghayyndalyp, júmysqa kirisken bolatynmyn. Aldynda tek Baltyq elderimen júmystarymyzdy istep bastap, keyinnen bizge Finlyandiya eli qosymsha berildi.

Osy elmen júmys isteu maghan tapsyrylghandyqtan, Vilinustegi fin diplomattarymen jete tanysyp, eki jaqty qarym-qatynasty damytu mәselelerimen ainalysu kezinde, Suomy elinde túratyn qazaqstandyqtardyng (finderge túrmysqa shyqqan qazaqstandyq azamatshalardan basqa, olar fin elining azamattyghyn qabyldaydy) jaghdaylary turaly bilu de qajet boldy.

Sol kezdegi Finlyandiyanyng Litvadaghy Elshisi Timo Lahelmamen (Timo Lahelma) tyghyz aralasyp, eldegi músylmandardyng ómiri turaly pikir alysqanbyz. Sonda fin diplomatynyng aitqany boyynsha, Helisinkiyde tatar diasporasynyng belsendi ekendigi, solardyng ishinde qazaqtardyng da bar ekendigi turaly aitqany esimde.

Aldynda Amanghalidyng inisi Ýmbetqalidyng fin elinde qalyp qoyghanyn, onyng últy tatar әielge ýilengenin, olardyng 4 qyzy bar ekenin biletin men, sol kisini jәilap izdestire bastadym. Onyng da ózining sebebi bar.

Men mektepte oqyp jýrgen kezden bastap «Bandy Amanghali» degen atty jii estidim. Ýidegi atam men әjem kezinde (Ázen aghamnyng ata-anasy) Amanghalidy kórgen, bir rudyng adamdary, sol jyldary qazirgi Inder audanynyng Esbol, Yntymaq, Órlik auyldarynyng jәne Oral oblysynyng Kalmykovo, Yamanka (Jamanqala), Bazarsholan auyldarynyng jaylaularynda mal baqqan bolatyn. Kezinde Amanghaly ózining nókerlerimen solardyng qystaqtaryna kelip, attaryn auystyryp jýrgen kórinedi. Búghan qosa, alghash ret Múqsinanyng atynda sol kisilerden estigen bolatynmyn. «Erkek adamsha kiyinip alghan Múqsina atyna qarghyp minip, Amanghalidyng qasynda serik bolyp jýrdi ghoy»,-dep aityp otyratyn edi. Biraq Amanghalidyng bauyrlary turaly, olardyng keyingi ómirleri turaly aitqanda, «Ýmbet te sol ketken jaghynan kelgen joq, qaldy ghoy barghan jerinde», - degendi estigenmin.

Keyinnen 2004 jyly baspadan shyqqan Lәtifolla Qapashevting «Bandy» Amanghaly isi» atty kitabyn oqyghanymda sol Finlyandiyada qalghan Ýmbetting taghdyryn bilu mindet boldy. Búghan taghy qosymsha sebepshi bolghan bir nәrse,Ýmbetqalidy 1969 jyly Helisinkiyge izdep barghan Ghabit Musalimov aghaydyng jary, «Qayran, Ghabiyt» atty kitaptyng avtory, belgili múghalim Júmaziya Túrghaliyeva apaymen bolghan jýzdesuimizde de Ýmbetting qyzdaryn izdeu qajettigi de aitylghan bolatyn. Júmaziya apaydyng aituy boyynsha, Ghabit aghay 2 ret Helisinkiyge baryp kelgennen keyin eki aradaghy baylanys ýzilip qalghan.

Sonymen ne kerek, 2004-2008 jyldary Helisinkiyge birneshe ret baryp, sol kezdegi fin diplomattary arqyly tatar diasporasynyng ókilderimen baylanysqa shyghugha júmystandym. Alayda, keyde uaqyttyng tarlyghy, búghan qosa fin elindegi adamdardyng asa kóp ashyla sóilespeytindigi, qolda bar aqparattyng azdyghy da sebep bolyp, tatar ókilderimen ashyq jýzdesip, naqty aqparatty alugha mýmkindik bola qoyghan joq.

Sodan keyin men Avstriya Respublikasynda Elshilikte Kenesshi-Uәkil lauazymyna taghayyndalyp, Vena qalasynda qyzmet etip, sosyn Syrtqy ister Ministrligining Parlamenttegi resmy ókili retinde de júmys istep jýrgen kezderimde de findik diplomattarmen aralasyp, olarmen baylanysta bolyp, ýnemi izdenister ýstinde boldyq.

Úmytpasam, 2015 jyly boluy kerek, birde jerlesimiz, senator Sәrsenbay Ensegenov Amanghalidyng Finlyandiyada túratyn inisining qyzdaryn izdestirip, olardy mýmkindiginshe Atyraugha әkelip, әkelerining tughan jerin kórsetse degen oiyn aitty. Sosyn bizder Syrtqy ister ministrligi atynan sol kezde Helisinkiyde janadan ashylyp jatqan Elshilikke resmy hat joldadyq. Alayda Elshilikten kelip týsken jauapqa sәikes, olar fin tarapynyng «Jeke adamnyng rúqsatynsyz aqparat berilmeytini»- turaly Zangha sýienip, búghan qosa tatar diasporasynyng ókilderimen baylanys ornatudyng әzirshe mýmkindigi bolmaghanyn, Ýmbetqalidyng qyzdarynyng bәri Finlyandiyada túrmauy mýmkin degen  aqparatty mәlimdegen bolatyn.

Búdan son, Helisinkiyge týrli sharualarmen 2-3 ret ózim baryp, sol kezdegi fin diplomattaryn algha salyp, ózimshe jergilikti tatarlarmen baylanysqa shyqtym. Biraq keybireui Ýmbetqaly degen kisini bilmeytinderin, onyng basqa qalada túruy mýmkin degen boljamdar aitty. Al, qyzdarynyng attaryn bile túra, olardy izdestiru qiyn boldy, onyng sebebi, olar túrmysqa shyghyp, tekterin ózgertip, basqa elge ketip qaluy mýmkin degen de boljamdar boldy.

Lәtifolla Qapashevting «Bandy» Amanghaly isi» atty kitabynda kórsetilgen «Fintra» korporasiyasynyng Viyse-Preziydenti Fehym Sadyq (kitapta onyng últy týrik dep kórsetilgen, 237 bette, alayda búl maghlúmat qate bolyp shyqty. Fehym Sadyq – últy tatar, ómirden ótip ketken eken), Ýmbetting joldasy Esmúrza Ospannyng әielining jaqyn inisi degen joramal aitylghan. Alayda, búny da tekseru mýmkin bolmady, onyng sebebi, 1973 jyly Esmúrza men әieli de, olardyng jalghyz qyzdary jas kezinde ómirden ótip ketken eken...

Sonymen, tek ótken jyldyng ayaghynda ghana, yaghny 2025 jyldyng jeltoqsan aiynda әdeyi Finlyandiyagha baryp, sol elding imamy Ramili Belyaevpen baylanys ornatyp, sol arqyly Ýmbetqalidyng nemeresi Siuzan Aledinmen jýzdesu mýmkindigine ie boldym.

Anyqtama: Ramili Belyaev - Resey elining tumasy, Finlyandiyada túratyn músylmandardyng imamy, Finlyandiya Uniyversiytetining týlegi, 2017 jyly «Tatarskaya diaspora Finlyandii: voprosy integrasiy y sohraneniya» atty  taqyrypta dissertasiya qorghaghan, PhD doktory ghylymy ataghy bar.

Imam Ramiliding aituy boyynsha, ol Ýmbetqalidyng janúyasymen jaqsy tanys. Onyng mәlimetinshe, Ýmbetqalidyng eng kishi qyzy Didash jaqyn arada ghana ómirden ótken eken. Ekeui kezinde kóp әngimelesip, pikir alysqan.

Al endi Ýmbetqalidyng nemeresining ózine sóz bersek, onyng aituynsha,Ýmbetqalidyng túqymdary Qazaqstandaghy tuysqandaryn izdep, ózderinshe tabugha da júmystanghan. Ózderining qazaq ekenderin biledi, tatarsha sóiley alady, alayda negizgi tilderi – fiyn, shved tilderi. Osy elde tuyp-ósken, bilim alghan, atasynyng Qazaqstanda tuylghanyn jәne sol jaqty qalghan tuystarynyng da bar ekenin de jaqsy biledi. Olar Finlyandiyada dýniyege kelgen, biraq mektepte oqyghan jyldarynda Shvesiyada túrghan.Ýmbetqalidyng nemereleri atalarynyng jәne onyng otbasynyng taghdyry turaly kóbirek bilgileri keledi. Atalary kezinde ótkeni turaly aitpaghan, osyghan baylanysty onyng basynan ótken oqighalary turaly nemereleri óte az biledi. Olardyng tek biletinderi, ol tútqyndar lagerinde boldy, sol jerden qashyp ýlgerdi. Azattyq jolynda ol aghashtyng qabyghyn jep, aman qaldy.

(Ýmbetqalidyng jas kezi. Búl foto qazaq basylymdarynda alghash ret jariyalanyp otyr, janúyalyq múraghatynan alyndy)

Qysta qashyp, múzdy jayau basyp, Finlyandiyagha bardy.Ýkimet ony óz qamqorlyghyna alghan son, tatar qauymymen jaqynyraq tanysady. Sol jerde ol Keriyme degen tatar qyzymen kezdesedi. Olardyng bes balasy boldy: tórt qyz jәne bir úl, ókinishke oray, úldary Múrat erterekte qaytys boldy.Ýmbetqalidyng ózi 1988 jyly qaterli isik auruynan qaytys bolghan. Ómirining songhy jyldarynda ol Shvesiyada túrghan. Onyng nemerelerining mәlimetinshe, Ýmbetqaly óte әdepti adam bolghan, nemerelerin jaqsy kórgen. Ótken ómiri turaly eshqashan ashyq aitpasa da, onyng kýshi men qadir-qasiyetin ýnemi jaqyndary jaqsy sezingen. Atalarynyng agha-qaryndastary bar ekenin de jaqyndary bilgen, nemereleri eseygen sayyn tuystary turaly aqparatty әleumettik jelilerden tabugha da tyrmysqan. Ýmbetqalidyng úrpaqtarynyng Amanghalidyng poeziyasyn, muzykasyn nemese tarihyn oqityn nemese tyndaytyn siltemeler nemese kitaptar bolsa, búghan qosa nemereleri әuletting ortaq tarihy turaly kóbirek bilgileri keledi. Atalarynyng basqa da tuystaryn jaqsyraq tanyp, osy baylanysty saqtay alamyz dep shyn jýrekten ýmittenedi.Ýmbetqaly Finlyandiyada atyn Ommet dep ózgertken. Ol úzyn boyly, ibaly, kóp sóilemeytin adam bolghan. Ol ózining estelikterin ýnsiz qaldyrdy jәne eshqashan ózining qayghysyn basqalarmen bóliskenin qalamaghan. Eshkimge kórsetpey ózi jeke ýnsiz qinalyp, múnyn jasyra bilgen.

(Ýmbetqaly joldastarymen birge. Qasyndaghy azamattar da qazaqtargha úqsaydy. Biraq, aty-jónderi belgisiz. Búl foto qazaq basylymdarynda alghash ret jariyalanyp otyr. Suret janúyalyq múraghattan alyndy)

Ýmbetqaly tegi tatar, Aynetdin degen atpen tughan Kerimamen túrmys qúrghan. Olardyng bes balasy boldy:túnghysh qyzy – Týrkan (1939–2009). Ol úzaq jyldar fin toqyma ónerkәsibinde júmys istep, keyin kәsipker boldy. Onyng jalghyz úly bar, ol qazir Finlyandiyada túrady.

Olardyng ekinshi balasy Múrat (1940–1941) boldy, ókinishke oray, bir jasynda qyzbadan qaytys boldy.Ýshinshi perzentteri Ýlken (1941–1988) atty qyzy boldy. Ol bankte júmys istegen.Olardyng tórtinshi qyzy Zias (Ziyash) (1944–1999). Ol ómir boyy әrtýrli salalarda júmys istep, eki balany dýniyege әkeldi: Finlyandiyada túratyn qyzy, Shvesiyada túratyn úly bar.Olardyng besinshi balasy – Didash (1949–2007). Ol interier dizayneri bolyp júmys istegen  jәne eki qyzy bar. Ýmbetqaly ózining tughan elindegi otbasyn qatty saghynghan, biraq onyng qayghysynyng auyrtpalyghyn basqalardyng kótergenin eshqashan qalamaghan. Onyng erte ómiri janúyasy ýshin әrqashan júmbaq bolyp qala bergen... Ýmbetqaly jylqyny jaqsy kórgen, ýnemi tynym tappaytyn adam bolghan eken. Ol Finlyandiyanyng týkpir-týkpirindegi bazarlarda kilem satushy bolyp júmys istep, sonymen býkil otbasyn qamtamasyz etken. Onyng betinde, denesinde jәne basynda kórinetin tyrtyqtary bolghan, sondyqtan onyng kóp nәrseni basynan ótkergeni de belgili bolghan.

(Ýmbetqaly joldastarymen)

Janúyada jii talqylaytyn mәselelerding biri – onyng aghasynyng (Sýndetqalidyn) Finlyandiyagha kelui boldy. Aghasy ketken song Ýmbetqaly bir apta boyy ýnsiz otyrghan. Ýnsiz, ózinshe joqtau aitqanday sezim keshken.Sonymen bizding izdenis-zertteu júmystarymyzdy saralay kele, Ýmbetqaly Kenjeahmetovtyng elimizde jazylghan ómirine mynanday ózgerister engizuge bolady dep oilaymyn. Lәtifolla Qapashevtyng «Bandy» Amanghaly isi» atty kitabynyng 158 betinde jazylghanday, kezinde Ýmbetqalidan jauap alynghan (67118/192-is, 496-495 bb.), búl 1927 jyldyng 10 tamyzy, Oral qalasynda bolghan oqigha. Jauap bergen – Ýmbetqaly Kenjeahmetov, 22 jasta, ýilenbegen, qystauy, 5 siyry, 7 týiesi, 2 jylqysy bar, әri balyqshy. Tergeuding hattamasyna qolyn arabsha qoyghan. Yaghni, Ýmbetqaly 1905 jyly tuylghan. 1927 jyldyng mausym aiynda tútqyngha alynyp, 1929 jylghy qantarda aghasy Sýndetqaliymen birge mәseleleri qaralyp, sottalghan. Negizgi taghylghan aiyp: Amanghalidyng qasynda bolmasa da, onyng tughan inileri ekeni belgili, ózderinshe Amanghaly tobyna kómektesip otyrghan jәne Amanghaly tobyn ústaugha kele jatqan әskery adamdardyng jýrisin aghasyna habarlap otyrghan degen aiyp taghylyp, sot sheshimi shygharylghan.Aqyrynda Ýmbetqaly Kenjeahmetov 1929 jyly Reseyding Murmansk oblysyna jer audarylyp, SLON(Severnyy Lageri Osobogo Naznacheniya) lagerine attandyrylghan (234 bet). Osynda Ýmbetqaly men Esmúrza Aq tenizdegi Solovky aralyna balyq aulau júmysyna barady da, al Ábdirahman, Múhsina, Sýndetqaly Kenjeahmetovter Murmanskigidegi jaghadaghy lageride qalady. Avtor L.Qapashevtyng mәlimetine qaraghanda, olar ózara hat ta alysyp túrghan. Osylaysha, Ýmbetqaly men Esmúrza ekeui eki jylday balyq aulaghan. Yaghni, 1931 jylgha deyin balyq aulady dep boljamdaugha bolady.Alayda, fin kóshi-qon zertteushisi A.Litzengerding (Antero Litzenger -«Islam Suomessa», 2008 j. 85 bet, fin tilinde) mәlimeti boyynsha, Ommet Kenjeahmet 1930 jyly Helisinkiyde bolghan. Onyng qasyndaghy Ismurza Osman da osy zertteushining mәlimetinshe, 1930 jyly Finlyandiyada ómir sýrgen. Sondyqtan, osy arada búl mәlimetting qate tújyrym ekenin aitugha bolady(tómendegi kesteni qaranyz).

(Búl aqparat fin kóshi-qonzerteushisi A.Letzingerding kitabynan alynghan. Osy aqparatta Ýmbet pen Esmúrza jәne de basqa Finlyandiyagha qashyp kelgen azamattar turaly maghlúmattar bar)

Jogharyda aitqanymyzday, fin elining imamy R.Belyaevtyng jәne Ýmbetqalidyng nemeresinin  aituynsha, Ýmbetqaly Finlyandiyagha kelgende atyn jәne familiyasyn ózgertken - Ommet Kenzchakhmet, bizshe Ómbet (Ýmbet) Kenjeahmet dep  keltiruge bolady.Onyng ómirining songhy mekeninde jazylghan da osy at.Al, Esmúrza Ospan (Ismurza Osman) jóninde aita ketsek, búl kisi 1898 jyly tuylyp, 1973 jyly qaytys bolghan. Últy qazaq, sottalghan, Ýmbetqaliymen birge týrmeden qashqan, últy tatar әielge ýilengen, 1 qyzdary bolghan, alayda qyzdary jas shaghynda qaytys bolyp ketken.Endi Amanghalidyng ómirin zertteushi L.Qapashevtyng mәlimetine kelsek, Ýmbetqaly men Esmúrza Aq tenizde balyq aulap jýrip, dauyldy kýni qayyqpen yghyp, Helisinky qalasyna tap bolghan. Endi búl arada búl aqparattyng qaydan alynghanyna toqtalayyq. Ózderinizge belgili, Ýmbetqalidy Finlyandiyanyng Oulu qalasynda alghash ret kórgen jerlesimiz, ataqty kýishi Qarshygha Ahmediyarovtyng sózine sýiensek, 1969 jyly Finlyandiyagha konsertpen barghanda, Ýmbetqaliymen kezdesken, biraq sóilese almaghan, qasyndaghy NKVD/KNB-nyng adamy rúqsat etpegen, tuysqandary bergen hatty sol kisi tartyp alghan. Soghan qaramay Ýmbetqaly konserttik toptyng artynan erip, Finlyandiyanyng barlyq qalalaryna baryp otyrghan. Ataqty kýishimiz oghan arnap «Bozingen» kýiin tartqan. Búghan qosa, turistik joldamamen әdeyi Finlyandiyagha barghan Amanghaly men Ýmbetqalidyng jiyeni Ghabit Musalimov Ýmbetqaliymen Helisinkiyde kezdesken. Ekinshi ret Ýmbetqalidyng aghasy Sýndetqalidy ertip Finlyandiyagha taghy barghan. Janúyalarymen birge týsken suretteri de bar («Bandy» Amanghaly isi» atty kitabynyng 112-113 betteri). Meninshe, osy adamdardyng aitularynan jazylghan mәlimet boluy kerek dep nemese Ýmbetqaly men Esmúrzanyng ózderi aitqan dep te payymdaugha bolady. Mýmkin sol kezde de ekeui KGB-nyng qaharynan qoryqqan bolulary kerek ...Biraq ta, ótken ghasyrdyng 30-ynshy jyldary, qylyshynan qany tamyp túrghan NKVD-nyng jendetteri balyq aulaushy tútqyndardy ashyq tenizge qalay jiberedi?  Búghan qosa, tarihta belgili Fiyn-SSSR soghysy qarsanynda ózara shiyelenisken shekarany basyp ótip, onay kapitalistik elge ótip ketu qalay mýmkin bolghan? Osy arada әli tolyq zerttelmegen faktiler men aqparattar bar. Qazirgi uaqytta fin tarapy rúqsat etse, qazaqtardy 1930 jyly týrmeden qashqan uaqyttaghy tergeu hattamalarymen tanysyp, oqyrmangha úsynghan jón bolady degen oidamyn. Osy baghyttaghy júmys jalghasyn tapqany da abzal. Búl qújattar kóp nәrsege jauap berui mýmkin... Mýmkin, tergeu kezinde sayasy tútqyndar hattamalarynda Amanghaly turaly aqparattar aitylghan boluy da yqtimal. Sondyqtan da búl jerde Ýmbetqalidyng nemeresining mәlimetine taghy qúlaq týrsek: Ýmbetqali, Esmúrza jәne taghy bir belgisiz adam ýsheui birige týrmeden qashqan.Spravochno: Rasstoyanie ot Soloveskih ostrovov, gde raspolagalsya lagerya  SLON, do blijayshey tochky finskoy granisy (v rayone Karelii) po pryamoy sostavlyaet priymerno 200–250 kilometrov. Solovky nahodyatsya v Onejskoy gube Belogo morya, y zapadnoe napravlenie k graniyse prohodit cherez materikovui chasti Kareliiy...().Týrmeden qashqan top qysty kýni orman arasynda tyghylyp, aghashtyng qabyghyn jep qorektengen. Finlyandiyagha jetken kezderinde jergilikti biylikting qolyna týsip (әriyne, qúqyq organdary boluy kerek), tergeude bolghan. Biylik arqyly ghana tatar diasporasynyng ókilderine baylanysqa shyghyp (mýmkin jergilikti tatarlar audarmashy bolghan boluy kerek), jandary aman qalghan. Osy maghlúmattar shyndyqqa úqsaydy, búl maghlúmattar da Ýmbetqalidyng nemerelerinen alyndy.Zertteushi L.Qapashevtyng mәlimetinshe (kitaptyng 235-i beti), Ýmbetqaly men Esmúrza mal baghyp, ýlken fermerler atanghan delinedi. Alayda, Ýmbetting nemeresining aituynsha, atalary eshqashanda mal sharuashylyghymen ainalyspaghan. Ol kilem satyp, kәsipkerlikpen ainalysqan.Ýmbetqaly eshkimge ózining ómiri, tughan jerinen jyraqta ótken taghdyry turaly ashyq aitpaghan. Denesinde, basynda tyrtyqtardyng izderi kóp bolghan, ishinen qayghyryp, syry men múnyn syrtqa shygharmaghan adam retinde suretteledi. Áriyne, onyng jan-kýiin týsinuge bolatyn shyghar, Amanghalidyng tughan bauyry bolghanmen, qasyna ermegen, tobynda bolmaghan, biraq jazyqsyz sottalyp, Sibirge jer audarylghan. Aghalary Múqanghali, Ándirghaly jazyqsyz atylyp óltirilse, Sýndetqaly aidaudan aman-esen kelip, elimen qauyshqan. Múhsina әiel basymen sonshama qinalsa da, aidaudan aman kelip, kórshi Oral oblysynda túrghan, tughandarymen aralasqan. Al, Ýmbetqaly ómir boyy jyraqta jalghyz bolghan, qashan da tughan jerin bir kóruge zar bolghan, Naryn qúmyn ansap ketken azamattardyng biri. Negizi adam ýshin eng qiyny - tughan jerden jyraqta bolyp, ómir sýru eken dep aitylady. Keshegi Qúnyskerey da qúsa bolyp, atyn jasyryp, kórshi týrkimen jerinde ómir sýrip ótti. Onyng qyzdarynyng aituy boyynsha, Qúnyskerey tughan jerin kóre almaghandyqtan, ósken jerinde bola almaghandyqtan ishi qúsa bolyp, ómirden ótti delinedi. Biraq Qúnyskerey bizge tili jaqyn músylmandar arasynda ómir sýrdi, azdy-kópti sol eldegi qandastarymen aralasty. Al Ýmbetqaligha keletin bolsaq, ol tili, dini bóten adamdardyng arasynda bar sanaly ómirin ótkizgen. Eshqashan eshkimge ashylyp syryn aitpaghan, janyna jaqyn adam taba almaghan....Ommet Kenzchakhmet pen onyng jary Keriyme Finlyandiyanyng azamattyghyn tek 1943 jyldyng 1 sәuirinde ghana ala alghan. Búl kezdegi basylymda Ommet mehjóndeushi adam retinde kórsetilgen. Qazaq eli tәuelsizdik alyp, jeke memleket bolghan shaqqa jete almaghan, jaman aurumen auyryp, 1988 jyly ómirden ótken. Keybir qazaq basylymdarynyng betterinde Ýmbetqaly Kenjeahmet 1985 jyly ómirden ótken degen aqparattar bar, biraq búl da qate aqparat.Ýmbetqaly Kenjeahmetúly 1988 jyly ómirden ótken. Helisinky qalasyndaghy músylmandardyng Hiyetaniyemy (Hietaniemen hautausmaa) https://www.helsinginseurakunnat.fi/hietaniemenhautausmaa.html.stx beyitinde jerlengen. Qasynda ómirden erte ketken úly Múrattyng jәne taghy basqa janúya mýshelerining beyitteri bar. Negizi Finlyandiyada músylmandardy 3 qalada jerleuge mýmkindik bar: Helisinki, Turku jәne Tampere qalalarynda.

Mine, myna jer Qazaqstannyng Batys ónirine tanymal, aty shuly «Bandy» Amanghalidyng bauyry, jazyqsyz sottalyp, barlyq ómirin bóten jerde, bóten elde ótkizuge mәjbýr bolghan Ýmbetqaly Kenjeahmetúlynyng songhy tynys tapqan jeri...Qylyshynan qany tamyp túrghan Kenes Ýkimetinin, býkil elimizding asyldaryn qúrtqan jyldary qorshauly lageriden qaqaghan Sibirding qysynda qashyp shyghu, aghashtyng qabyghymen qorektenip janyn saqtap qalu, sauatsyz bola túra ózge elding tiline, jerine ýirenip, aman qaluy da ózinshe bir erlik emes pe? Sirә, Amanghalidyng túqymdary jәy adamdar bolmasa kerek.....

P.S. Qúrmetti oqyrman qauym!  Qazaqtyng er kónildi, eren ónerli, erke túlghasy «Bandy» Amanghalidyng elimizding Batys ónirinde túratyn tuystary!Men osy izdenis maqalamdy әdeyi «Atyrau» jәne «Dender» gazetterine jazyp otyrmyn. Onyng basty sebebi, Amanghaly әuletining barlyq ókilderi negizinen osy Atyrau, Oral ónirinde túratyn shyghar degen oidamyn. Sizderding sonau Skandinaviya elderinde túratyn tuysqandarynyz ózderining atalary Ýmbetqalidyng tuyp-ósken jerin kórip, tanysyp, Sizdermen jýzdesuge ashyq ekenderin aituda.Búghan qosa, atamyz qazaqtyng beyit basyna baryp, qúran oqytyp, topyraq salatyn әdet-ghúrpymyz taghy bar. Jyraqta jatqan Amanghalidyng bauyry Ýmbetqalidyng qabiri Helisinky qalasynda. Nemereleri Finlyandiya men Shvesiya elderinde túrady, fiyn, shved, aghylshyn tilderinde erkin sóileydi. Tatar tilin týsinetinderi de bar. Sondyqtan Ýmbetqalidyng úrpaqtaryn Atyrau ólkesine shaqyryp, olargha Naryn qúmyn kórsetip, Amanghalidyng múrasymen tanystyryp, birige qauyshu keshteri úiymdastyrylsa, núr ýstine núr bolady degen oidamyn...Atyrau oblystyq mәdeniyet úiymdarynyn, sonyng ishinde Inder, Isatay, Qúrmanghazy audandarynyng mәdeny oshaqtary basshylarynyng qúlaqtaryna altyn syrgha!

Jalghas Ádilbaev,

Tótenshe jәne Ókiletti Elshi, tarih ghylymdarynyng kandidaty.

Addiys-Abeba-Ystanbúl-Vilinus-Helisinkiy-Stokgolim-Ystanbúl- Addiys-Abeba.

2025-2026 jyldar

Abai.kz

0 pikir