تاعدىر
باندى امانعاليدىڭ باۋىرى ۇمبەتقالي تۋرالى...
وقىماي جاس كۇنىمدە قارا تانىدىم،
ءحارپىن كەلتىرە الماي شالا تانىدىم.
ارالاپ كەڭ نارىندى جۇرگەنىمدە،
سەبەكتەن امانعالي باندى اتاندىم....
بۇل وقيعانىڭ باسى 2004-2008 جىلدارى باستالعان بولاتىن.
2003 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ليتۆاداعى ەلشىلىگىنە كەڭەسشى لاۋازىمىنا تاعايىندالىپ، جۇمىسقا كىرىسكەن بولاتىنمىن. الدىندا تەك بالتىق ەلدەرىمەن جۇمىستارىمىزدى ىستەپ باستاپ، كەيىننەن بىزگە فينليانديا ەلى قوسىمشا بەرىلدى.
وسى ەلمەن جۇمىس ىستەۋ ماعان تاپسىرىلعاندىقتان، ۆيلنيۋستەگى فين ديپلوماتتارىمەن جەتە تانىسىپ، ەكى جاقتى قارىم-قاتىناستى دامىتۋ ماسەلەلەرىمەن اينالىسۋ كەزىندە، سۋومي ەلىندە تۇراتىن قازاقستاندىقتاردىڭ (فيندەرگە تۇرمىسقا شىققان قازاقستاندىق ازاماتشالاردان باسقا، ولار فين ەلىنىڭ ازاماتتىعىن قابىلدايدى) جاعدايلارى تۋرالى ءبىلۋ دە قاجەت بولدى.
سول كەزدەگى فينليانديانىڭ ليتۆاداعى ەلشىسى تيمو لاحەلمامەن (Timo Lahelma) تىعىز ارالاسىپ، ەلدەگى مۇسىلمانداردىڭ ءومىرى تۋرالى پىكىر الىسقانبىز. سوندا فين ديپلوماتىنىڭ ايتقانى بويىنشا، حەلسينكيدە تاتار دياسپوراسىنىڭ بەلسەندى ەكەندىگى، سولاردىڭ ىشىندە قازاقتاردىڭ دا بار ەكەندىگى تۋرالى ايتقانى ەسىمدە.
الدىندا امانعاليدىڭ ءىنىسى ۇمبەتقاليدىڭ فين ەلىندە قالىپ قويعانىن، ونىڭ ۇلتى تاتار ايەلگە ۇيلەنگەنىن، ولاردىڭ 4 قىزى بار ەكەنىن بىلەتىن مەن، سول كىسىنى ءجايلاپ ىزدەستىرە باستادىم. ونىڭ دا ءوزىنىڭ سەبەبى بار.
مەن مەكتەپتە وقىپ جۇرگەن كەزدەن باستاپ «باندى امانعالي» دەگەن اتتى ءجيى ەستىدىم. ۇيدەگى اتام مەن اجەم كەزىندە (ازەن اعامنىڭ اتا-اناسى) امانعاليدى كورگەن، ءبىر رۋدىڭ ادامدارى، سول جىلدارى قازىرگى يندەر اۋدانىنىڭ ەسبول، ىنتىماق، ورلىك اۋىلدارىنىڭ جانە ورال وبلىسىنىڭ كالمىكوۆو، يامانكا (جامانقالا), بازارشولان اۋىلدارىنىڭ جايلاۋلارىندا مال باققان بولاتىن. كەزىندە امانعالي ءوزىنىڭ نوكەرلەرىمەن سولاردىڭ قىستاقتارىنا كەلىپ، اتتارىن اۋىستىرىپ جۇرگەن كورىنەدى. بۇعان قوسا، العاش رەت مۇقسينانىڭ اتىندا سول كىسىلەردەن ەستىگەن بولاتىنمىن. «ەركەك ادامشا كيىنىپ العان مۇقسينا اتىنا قارعىپ ءمىنىپ، امانعاليدىڭ قاسىندا سەرىك بولىپ ءجۇردى عوي»،-دەپ ايتىپ وتىراتىن ەدى. بىراق امانعاليدىڭ باۋىرلارى تۋرالى، ولاردىڭ كەيىنگى ومىرلەرى تۋرالى ايتقاندا، «ۇمبەت تە سول كەتكەن جاعىنان كەلگەن جوق، قالدى عوي بارعان جەرىندە»، - دەگەندى ەستىگەنمىن.
كەيىننەن 2004 جىلى باسپادان شىققان ءلاتيفوللا قاپاشەۆتىڭ «باندى» امانعالي ءىسى» اتتى كىتابىن وقىعانىمدا سول فينليانديادا قالعان ۇمبەتتىڭ تاعدىرىن ءبىلۋ مىندەت بولدى. بۇعان تاعى قوسىمشا سەبەپشى بولعان ءبىر نارسە،ۇمبەتقاليدى 1969 جىلى حەلسينكيگە ىزدەپ بارعان عابيت مۋساليموۆ اعايدىڭ جارى، «قايران، عابيت» اتتى كىتاپتىڭ اۆتورى، بەلگىلى مۇعالىم جۇمازيا تۇرعاليەۆا اپايمەن بولعان جۇزدەسۋىمىزدە دە ۇمبەتتىڭ قىزدارىن ىزدەۋ قاجەتتىگى دە ايتىلعان بولاتىن. جۇمازيا اپايدىڭ ايتۋى بويىنشا، عابيت اعاي 2 رەت حەلسينكيگە بارىپ كەلگەننەن كەيىن ەكى اراداعى بايلانىس ءۇزىلىپ قالعان.
سونىمەن نە كەرەك، 2004-2008 جىلدارى حەلسينكيگە بىرنەشە رەت بارىپ، سول كەزدەگى فين ديپلوماتتارى ارقىلى تاتار دياسپوراسىنىڭ وكىلدەرىمەن بايلانىسقا شىعۋعا جۇمىستاندىم. الايدا، كەيدە ۋاقىتتىڭ تارلىعى، بۇعان قوسا فين ەلىندەگى ادامداردىڭ اسا كوپ اشىلا سويلەسپەيتىندىگى، قولدا بار اقپاراتتىڭ ازدىعى دا سەبەپ بولىپ، تاتار وكىلدەرىمەن اشىق جۇزدەسىپ، ناقتى اقپاراتتى الۋعا مۇمكىندىك بولا قويعان جوق.
سودان كەيىن مەن اۆستريا رەسپۋبليكاسىندا ەلشىلىكتە كەڭەسشى-ۋاكىل لاۋازىمىنا تاعايىندالىپ، ۆەنا قالاسىندا قىزمەت ەتىپ، سوسىن سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ پارلامەنتتەگى رەسمي وكىلى رەتىندە دە جۇمىس ىستەپ جۇرگەن كەزدەرىمدە دە فيندىك ديپلوماتتارمەن ارالاسىپ، ولارمەن بايلانىستا بولىپ، ۇنەمى ىزدەنىستەر ۇستىندە بولدىق.
ۇمىتپاسام، 2015 جىلى بولۋى كەرەك، بىردە جەرلەسىمىز، سەناتور سارسەنباي ەڭسەگەنوۆ امانعاليدىڭ فينليانديادا تۇراتىن ءىنىسىنىڭ قىزدارىن ىزدەستىرىپ، ولاردى مۇمكىندىگىنشە اتىراۋعا اكەلىپ، اكەلەرىنىڭ تۋعان جەرىن كورسەتسە دەگەن ويىن ايتتى. سوسىن بىزدەر سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى اتىنان سول كەزدە حەلسينكيدە جاڭادان اشىلىپ جاتقان ەلشىلىككە رەسمي حات جولدادىق. الايدا ەلشىلىكتەن كەلىپ تۇسكەن جاۋاپقا سايكەس، ولار فين تاراپىنىڭ «جەكە ادامنىڭ رۇقساتىنسىز اقپارات بەرىلمەيتىنى»- تۋرالى زاڭعا سۇيەنىپ، بۇعان قوسا تاتار دياسپوراسىنىڭ وكىلدەرىمەن بايلانىس ورناتۋدىڭ ازىرشە مۇمكىندىگى بولماعانىن، ۇمبەتقاليدىڭ قىزدارىنىڭ ءبارى فينليانديادا تۇرماۋى مۇمكىن دەگەن اقپاراتتى مالىمدەگەن بولاتىن.
بۇدان سوڭ، حەلسينكيگە ءتۇرلى شارۋالارمەن 2-3 رەت ءوزىم بارىپ، سول كەزدەگى فين ديپلوماتتارىن العا سالىپ، وزىمشە جەرگىلىكتى تاتارلارمەن بايلانىسقا شىقتىم. بىراق كەيبىرەۋى ۇمبەتقالي دەگەن كىسىنى بىلمەيتىندەرىن، ونىڭ باسقا قالادا تۇرۋى مۇمكىن دەگەن بولجامدار ايتتى. ال، قىزدارىنىڭ اتتارىن بىلە تۇرا، ولاردى ىزدەستىرۋ قيىن بولدى، ونىڭ سەبەبى، ولار تۇرمىسقا شىعىپ، تەكتەرىن وزگەرتىپ، باسقا ەلگە كەتىپ قالۋى مۇمكىن دەگەن دە بولجامدار بولدى.
ءلاتيفوللا قاپاشەۆتىڭ «باندى» امانعالي ءىسى» اتتى كىتابىندا كورسەتىلگەن «فينترا» كورپوراتسياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى فەھىم سادىق (كىتاپتا ونىڭ ۇلتى تۇرىك دەپ كورسەتىلگەن، 237 بەتتە، الايدا بۇل ماعلۇمات قاتە بولىپ شىقتى. فەھىم سادىق – ۇلتى تاتار، ومىردەن ءوتىپ كەتكەن ەكەن), ۇمبەتتىڭ جولداسى ەسمۇرزا وسپاننىڭ ايەلىنىڭ جاقىن ءىنىسى دەگەن جورامال ايتىلعان. الايدا، بۇنى دا تەكسەرۋ مۇمكىن بولمادى، ونىڭ سەبەبى، 1973 جىلى ەسمۇرزا مەن ايەلى دە، ولاردىڭ جالعىز قىزدارى جاس كەزىندە ومىردەن ءوتىپ كەتكەن ەكەن...
سونىمەن، تەك وتكەن جىلدىڭ اياعىندا عانا، ياعني 2025 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا ادەيى فينلياندياعا بارىپ، سول ەلدىڭ يمامى راميل بەلياەۆپەن بايلانىس ورناتىپ، سول ارقىلى ۇمبەتقاليدىڭ نەمەرەسى سيۋزان الەدينمەن جۇزدەسۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدىم.
انىقتاما: راميل بەلياەۆ - رەسەي ەلىنىڭ تۋماسى، فينليانديادا تۇراتىن مۇسىلمانداردىڭ يمامى، فينليانديا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەگى، 2017 جىلى «تاتارسكايا دياسپورا فينلياندي: ۆوپروسى ينتەگراتسي ي سوحرانەنيا» اتتى تاقىرىپتا ديسسەرتاتسيا قورعاعان، PhD دوكتورى عىلىمي اتاعى بار.
يمام ءراميلدىڭ ايتۋى بويىنشا، ول ۇمبەتقاليدىڭ جانۇياسىمەن جاقسى تانىس. ونىڭ مالىمەتىنشە، ۇمبەتقاليدىڭ ەڭ كىشى قىزى ديداش جاقىن ارادا عانا ومىردەن وتكەن ەكەن. ەكەۋى كەزىندە كوپ اڭگىمەلەسىپ، پىكىر الىسقان.
ال ەندى ۇمبەتقاليدىڭ نەمەرەسىنىڭ وزىنە ءسوز بەرسەك، ونىڭ ايتۋىنشا،ۇمبەتقاليدىڭ تۇقىمدارى قازاقستانداعى تۋىسقاندارىن ىزدەپ، وزدەرىنشە تابۋعا دا جۇمىستانعان. وزدەرىنىڭ قازاق ەكەندەرىن بىلەدى، تاتارشا سويلەي الادى، الايدا نەگىزگى تىلدەرى – فين، شۆەد تىلدەرى. وسى ەلدە تۋىپ-وسكەن، ءبىلىم العان، اتاسىنىڭ قازاقستاندا تۋىلعانىن جانە سول جاقتى قالعان تۋىستارىنىڭ دا بار ەكەنىن دە جاقسى بىلەدى. ولار فينليانديادا دۇنيەگە كەلگەن، بىراق مەكتەپتە وقىعان جىلدارىندا شۆەتسيادا تۇرعان.ۇمبەتقاليدىڭ نەمەرەلەرى اتالارىنىڭ جانە ونىڭ وتباسىنىڭ تاعدىرى تۋرالى كوبىرەك بىلگىلەرى كەلەدى. اتالارى كەزىندە وتكەنى تۋرالى ايتپاعان، وسىعان بايلانىستى ونىڭ باسىنان وتكەن وقيعالارى تۋرالى نەمەرەلەرى وتە از بىلەدى. ولاردىڭ تەك بىلەتىندەرى، ول تۇتقىندار لاگەرىندە بولدى، سول جەردەن قاشىپ ۇلگەردى. ازاتتىق جولىندا ول اعاشتىڭ قابىعىن جەپ، امان قالدى.
(ۇمبەتقاليدىڭ جاس كەزى. بۇل فوتو قازاق باسىلىمدارىندا العاش رەت جاريالانىپ وتىر، جانۇيالىق مۇراعاتىنان الىندى)
قىستا قاشىپ، مۇزدى جاياۋ باسىپ، فينلياندياعا باردى.ۇكىمەت ونى ءوز قامقورلىعىنا العان سوڭ، تاتار قاۋىمىمەن جاقىنىراق تانىسادى. سول جەردە ول كەريمە دەگەن تاتار قىزىمەن كەزدەسەدى. ولاردىڭ بەس بالاسى بولدى: ءتورت قىز جانە ءبىر ۇل، وكىنىشكە وراي، ۇلدارى مۇرات ەرتەرەكتە قايتىس بولدى.ۇمبەتقاليدىڭ ءوزى 1988 جىلى قاتەرلى ىسىك اۋرۋىنان قايتىس بولعان. ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا ول شۆەتسيادا تۇرعان. ونىڭ نەمەرەلەرىنىڭ مالىمەتىنشە، ۇمبەتقالي وتە ادەپتى ادام بولعان، نەمەرەلەرىن جاقسى كورگەن. وتكەن ءومىرى تۋرالى ەشقاشان اشىق ايتپاسا دا، ونىڭ كۇشى مەن قادىر-قاسيەتىن ۇنەمى جاقىندارى جاقسى سەزىنگەن. اتالارىنىڭ اعا-قارىنداستارى بار ەكەنىن دە جاقىندارى بىلگەن، نەمەرەلەرى ەسەيگەن سايىن تۋىستارى تۋرالى اقپاراتتى الەۋمەتتىك جەلىلەردەن تابۋعا دا تىرمىسقان. ۇمبەتقاليدىڭ ۇرپاقتارىنىڭ امانعاليدىڭ پوەزياسىن، مۋزىكاسىن نەمەسە تاريحىن وقيتىن نەمەسە تىڭدايتىن سىلتەمەلەر نەمەسە كىتاپتار بولسا، بۇعان قوسا نەمەرەلەرى اۋلەتتىڭ ورتاق تاريحى تۋرالى كوبىرەك بىلگىلەرى كەلەدى. اتالارىنىڭ باسقا دا تۋىستارىن جاقسىراق تانىپ، وسى بايلانىستى ساقتاي الامىز دەپ شىن جۇرەكتەن ۇمىتتەنەدى.ۇمبەتقالي فينليانديادا اتىن وممەت دەپ وزگەرتكەن. ول ۇزىن بويلى، يبالى، كوپ سويلەمەيتىن ادام بولعان. ول ءوزىنىڭ ەستەلىكتەرىن ءۇنسىز قالدىردى جانە ەشقاشان ءوزىنىڭ قايعىسىن باسقالارمەن بولىسكەنىن قالاماعان. ەشكىمگە كورسەتپەي ءوزى جەكە ءۇنسىز قينالىپ، مۇڭىن جاسىرا بىلگەن.
(ۇمبەتقالي جولداستارىمەن بىرگە. قاسىنداعى ازاماتتار دا قازاقتارعا ۇقسايدى. بىراق، اتى-جوندەرى بەلگىسىز. بۇل فوتو قازاق باسىلىمدارىندا العاش رەت جاريالانىپ وتىر. سۋرەت جانۇيالىق مۇراعاتتان الىندى)
ۇمبەتقالي تەگى تاتار، اينەتدين دەگەن اتپەن تۋعان كەريمامەن تۇرمىس قۇرعان. ولاردىڭ بەس بالاسى بولدى:تۇڭعىش قىزى – تۇركان (1939–2009). ول ۇزاق جىلدار فين توقىما ونەركاسىبىندە جۇمىس ىستەپ، كەيىن كاسىپكەر بولدى. ونىڭ جالعىز ۇلى بار، ول قازىر فينليانديادا تۇرادى.
ولاردىڭ ەكىنشى بالاسى مۇرات (1940–1941) بولدى، وكىنىشكە وراي، ءبىر جاسىندا قىزبادان قايتىس بولدى.ءۇشىنشى پەرزەنتتەرى ۇلكەن (1941–1988) اتتى قىزى بولدى. ول بانكتە جۇمىس ىستەگەن.ولاردىڭ ءتورتىنشى قىزى زياس (زياش) (1944–1999). ول ءومىر بويى ءارتۇرلى سالالاردا جۇمىس ىستەپ، ەكى بالانى دۇنيەگە اكەلدى: فينليانديادا تۇراتىن قىزى، شۆەتسيادا تۇراتىن ۇلى بار.ولاردىڭ بەسىنشى بالاسى – ديداش (1949–2007). ول ينتەرەر ديزاينەرى بولىپ جۇمىس ىستەگەن جانە ەكى قىزى بار. ۇمبەتقالي ءوزىنىڭ تۋعان ەلىندەگى وتباسىن قاتتى ساعىنعان، بىراق ونىڭ قايعىسىنىڭ اۋىرتپالىعىن باسقالاردىڭ كوتەرگەنىن ەشقاشان قالاماعان. ونىڭ ەرتە ءومىرى جانۇياسى ءۇشىن ارقاشان جۇمباق بولىپ قالا بەرگەن... ۇمبەتقالي جىلقىنى جاقسى كورگەن، ۇنەمى تىنىم تاپپايتىن ادام بولعان ەكەن. ول فينليانديانىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى بازارلاردا كىلەم ساتۋشى بولىپ جۇمىس ىستەپ، سونىمەن بۇكىل وتباسىن قامتاماسىز ەتكەن. ونىڭ بەتىندە، دەنەسىندە جانە باسىندا كورىنەتىن تىرتىقتارى بولعان، سوندىقتان ونىڭ كوپ نارسەنى باسىنان وتكەرگەنى دە بەلگىلى بولعان.
(ۇمبەتقالي جولداستارىمەن)
جانۇيادا ءجيى تالقىلايتىن ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – ونىڭ اعاسىنىڭ (سۇندەتقاليدىڭ) فينلياندياعا كەلۋى بولدى. اعاسى كەتكەن سوڭ ۇمبەتقالي ءبىر اپتا بويى ءۇنسىز وتىرعان. ءۇنسىز، وزىنشە جوقتاۋ ايتقانداي سەزىم كەشكەن.سونىمەن ءبىزدىڭ ىزدەنىس-زەرتتەۋ جۇمىستارىمىزدى سارالاي كەلە، ۇمبەتقالي كەنجەاحمەتوۆتىڭ ەلىمىزدە جازىلعان ومىرىنە مىنانداي وزگەرىستەر ەنگىزۋگە بولادى دەپ ويلايمىن. ءلاتيفوللا قاپاشەۆتىڭ «باندى» امانعالي ءىسى» اتتى كىتابىنىڭ 158 بەتىندە جازىلعانداي، كەزىندە ۇمبەتقاليدان جاۋاپ الىنعان (67118/192-ءىس، 496-495 بب.), بۇل 1927 جىلدىڭ 10 تامىزى، ورال قالاسىندا بولعان وقيعا. جاۋاپ بەرگەن – ۇمبەتقالي كەنجەاحمەتوۆ، 22 جاستا، ۇيلەنبەگەن، قىستاۋى، 5 سيىرى، 7 تۇيەسى، 2 جىلقىسى بار، ءارى بالىقشى. تەرگەۋدىڭ حاتتاماسىنا قولىن ارابشا قويعان. ياعني، ۇمبەتقالي 1905 جىلى تۋىلعان. 1927 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا تۇتقىنعا الىنىپ، 1929 جىلعى قاڭتاردا اعاسى سۇندەتقاليمەن بىرگە ماسەلەلەرى قارالىپ، سوتتالعان. نەگىزگى تاعىلعان ايىپ: امانعاليدىڭ قاسىندا بولماسا دا، ونىڭ تۋعان ىنىلەرى ەكەنى بەلگىلى، وزدەرىنشە امانعالي توبىنا كومەكتەسىپ وتىرعان جانە امانعالي توبىن ۇستاۋعا كەلە جاتقان اسكەري ادامداردىڭ ءجۇرىسىن اعاسىنا حابارلاپ وتىرعان دەگەن ايىپ تاعىلىپ، سوت شەشىمى شىعارىلعان.اقىرىندا ۇمبەتقالي كەنجەاحمەتوۆ 1929 جىلى رەسەيدىڭ مۋرمانسك وبلىسىنا جەر اۋدارىلىپ، سلون(سەۆەرنىي لاگەر وسوبوگو نازناچەنيا) لاگەرىنە اتتاندىرىلعان (234 بەت). وسىندا ۇمبەتقالي مەن ەسمۇرزا اق تەڭىزدەگى سولوۆكي ارالىنا بالىق اۋلاۋ جۇمىسىنا بارادى دا، ال ءابدىراحمان، مۇحسينا، سۇندەتقالي كەنجەاحمەتوۆتەر مۋرمانسكىگىدەگى جاعاداعى لاگەردە قالادى. اۆتور ل.قاپاشەۆتىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا، ولار ءوزارا حات تا الىسىپ تۇرعان. وسىلايشا، ۇمبەتقالي مەن ەسمۇرزا ەكەۋى ەكى جىلداي بالىق اۋلاعان. ياعني، 1931 جىلعا دەيىن بالىق اۋلادى دەپ بولجامداۋعا بولادى.الايدا، فين كوشى-قون زەرتتەۋشىسى ا.ليتزەنگەردىڭ (Antero Litzenger -«Islam Suomessa», 2008 ج. 85 بەت، فين تىلىندە) مالىمەتى بويىنشا، وممەت كەنجەاحمەت 1930 جىلى حەلسينكيدە بولعان. ونىڭ قاسىنداعى Ismurza Osman دا وسى زەرتتەۋشىنىڭ مالىمەتىنشە، 1930 جىلى فينليانديادا ءومىر سۇرگەن. سوندىقتان، وسى ارادا بۇل مالىمەتتىڭ قاتە تۇجىرىم ەكەنىن ايتۋعا بولادى(تومەندەگى كەستەنى قاراڭىز).
(بۇل اقپارات فين كوشى-قونزەرتەۋشىسى ا.لەتزينگەردىڭ كىتابىنان الىنعان. وسى اقپاراتتا ۇمبەت پەن ەسمۇرزا جانە دە باسقا فينلياندياعا قاشىپ كەلگەن ازاماتتار تۋرالى ماعلۇماتتار بار)
جوعارىدا ايتقانىمىزداي، فين ەلىنىڭ يمامى ر.بەلياەۆتىڭ جانە ۇمبەتقاليدىڭ نەمەرەسىنىڭ ايتۋىنشا، ۇمبەتقالي فينلياندياعا كەلگەندە اتىن جانە فاميلياسىن وزگەرتكەن - Ommet Kenzchakhmet, بىزشە ومبەت (ۇمبەت) كەنجەاحمەت دەپ كەلتىرۋگە بولادى.ونىڭ ءومىرىنىڭ سوڭعى مەكەنىندە جازىلعان دا وسى ات.ال، ەسمۇرزا وسپان (Ismurza Osman) جونىندە ايتا كەتسەك، بۇل كىسى 1898 جىلى تۋىلىپ، 1973 جىلى قايتىس بولعان. ۇلتى قازاق، سوتتالعان، ۇمبەتقاليمەن بىرگە تۇرمەدەن قاشقان، ۇلتى تاتار ايەلگە ۇيلەنگەن، 1 قىزدارى بولعان، الايدا قىزدارى جاس شاعىندا قايتىس بولىپ كەتكەن.ەندى امانعاليدىڭ ءومىرىن زەرتتەۋشى ل.قاپاشەۆتىڭ مالىمەتىنە كەلسەك، ۇمبەتقالي مەن ەسمۇرزا اق تەڭىزدە بالىق اۋلاپ ءجۇرىپ، داۋىلدى كۇنى قايىقپەن ىعىپ، حەلسينكي قالاسىنا تاپ بولعان. ەندى بۇل ارادا بۇل اقپاراتتىڭ قايدان الىنعانىنا توقتالايىق. وزدەرىڭىزگە بەلگىلى، ۇمبەتقاليدى فينليانديانىڭ وۋلۋ قالاسىندا العاش رەت كورگەن جەرلەسىمىز، اتاقتى كۇيشى قارشىعا احمەدياروۆتىڭ سوزىنە سۇيەنسەك، 1969 جىلى فينلياندياعا كونتسەرتپەن بارعاندا، ۇمبەتقاليمەن كەزدەسكەن، بىراق سويلەسە الماعان، قاسىنداعى نكۆد/كنب-نىڭ ادامى رۇقسات ەتپەگەن، تۋىسقاندارى بەرگەن حاتتى سول كىسى تارتىپ العان. سوعان قاراماي ۇمبەتقالي كونتسەرتتىك توپتىڭ ارتىنان ەرىپ، فينليانديانىڭ بارلىق قالالارىنا بارىپ وتىرعان. اتاقتى كۇيشىمىز وعان ارناپ «بوزىنگەن» كۇيىن تارتقان. بۇعان قوسا، تۋريستىك جولدامامەن ادەيى فينلياندياعا بارعان امانعالي مەن ۇمبەتقاليدىڭ جيەنى عابيت مۋساليموۆ ۇمبەتقاليمەن حەلسينكيدە كەزدەسكەن. ەكىنشى رەت ۇمبەتقاليدىڭ اعاسى سۇندەتقاليدى ەرتىپ فينلياندياعا تاعى بارعان. جانۇيالارىمەن بىرگە تۇسكەن سۋرەتتەرى دە بار («باندى» امانعالي ءىسى» اتتى كىتابىنىڭ 112-113 بەتتەرى). مەنىڭشە، وسى ادامداردىڭ ايتۋلارىنان جازىلعان مالىمەت بولۋى كەرەك دەپ نەمەسە ۇمبەتقالي مەن ەسمۇرزانىڭ وزدەرى ايتقان دەپ تە پايىمداۋعا بولادى. مۇمكىن سول كەزدە دە ەكەۋى كگب-نىڭ قاھارىنان قورىققان بولۋلارى كەرەك ...بىراق تا، وتكەن عاسىردىڭ 30-ىنشى جىلدارى، قىلىشىنان قانى تامىپ تۇرعان نكۆد-نىڭ جەندەتتەرى بالىق اۋلاۋشى تۇتقىنداردى اشىق تەڭىزگە قالاي جىبەرەدى؟ بۇعان قوسا، تاريحتا بەلگىلى فين-سسسر سوعىسى قارساڭىندا ءوزارا شيەلەنىسكەن شەكارانى باسىپ ءوتىپ، وڭاي كاپيتاليستىك ەلگە ءوتىپ كەتۋ قالاي مۇمكىن بولعان؟ وسى ارادا ءالى تولىق زەرتتەلمەگەن فاكتىلەر مەن اقپاراتتار بار. قازىرگى ۋاقىتتا فين تاراپى رۇقسات ەتسە، قازاقتاردى 1930 جىلى تۇرمەدەن قاشقان ۋاقىتتاعى تەرگەۋ حاتتامالارىمەن تانىسىپ، وقىرمانعا ۇسىنعان ءجون بولادى دەگەن ويدامىن. وسى باعىتتاعى جۇمىس جالعاسىن تاپقانى دا ابزال. بۇل قۇجاتتار كوپ نارسەگە جاۋاپ بەرۋى مۇمكىن... مۇمكىن، تەرگەۋ كەزىندە ساياسي تۇتقىندار حاتتامالارىندا امانعالي تۋرالى اقپاراتتار ايتىلعان بولۋى دا ىقتيمال. سوندىقتان دا بۇل جەردە ۇمبەتقاليدىڭ نەمەرەسىنىڭ مالىمەتىنە تاعى قۇلاق تۇرسەك: ۇمبەتقالي، ەسمۇرزا جانە تاعى ءبىر بەلگىسىز ادام ۇشەۋى بىرىگە تۇرمەدەن قاشقان.سپراۆوچنو: راسستويانيە وت سولوۆەتسكيح وستروۆوۆ، گدە راسپولاگالسيا لاگەريا سلون, دو بليجايشەي توچكي فينسكوي گرانيتسى (ۆ رايونە كارەلي) پو پرياموي سوستاۆلياەت پريمەرنو 200–250 كيلومەتروۆ. سولوۆكي ناحودياتسيا ۆ ونەجسكوي گۋبە بەلوگو موريا، ي زاپادنوە ناپراۆلەنيە ك گرانيتسە پروحوديت چەرەز ماتەريكوۆۋيۋ چاست كارەلي...(ءجا).تۇرمەدەن قاشقان توپ قىستى كۇنى ورمان اراسىندا تىعىلىپ، اعاشتىڭ قابىعىن جەپ قورەكتەنگەن. فينلياندياعا جەتكەن كەزدەرىندە جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ قولىنا ءتۇسىپ (ارينە، قۇقىق ورگاندارى بولۋى كەرەك), تەرگەۋدە بولعان. بيلىك ارقىلى عانا تاتار دياسپوراسىنىڭ وكىلدەرىنە بايلانىسقا شىعىپ (مۇمكىن جەرگىلىكتى تاتارلار اۋدارماشى بولعان بولۋى كەرەك), جاندارى امان قالعان. وسى ماعلۇماتتار شىندىققا ۇقسايدى، بۇل ماعلۇماتتار دا ۇمبەتقاليدىڭ نەمەرەلەرىنەن الىندى.زەرتتەۋشى ل.قاپاشەۆتىڭ مالىمەتىنشە (كىتاپتىڭ 235-ءى بەتى), ۇمبەتقالي مەن ەسمۇرزا مال باعىپ، ۇلكەن فەرمەرلەر اتانعان دەلىنەدى. الايدا، ۇمبەتتىڭ نەمەرەسىنىڭ ايتۋىنشا، اتالارى ەشقاشاندا مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسپاعان. ول كىلەم ساتىپ، كاسىپكەرلىكپەن اينالىسقان.ۇمبەتقالي ەشكىمگە ءوزىنىڭ ءومىرى، تۋعان جەرىنەن جىراقتا وتكەن تاعدىرى تۋرالى اشىق ايتپاعان. دەنەسىندە، باسىندا تىرتىقتاردىڭ ىزدەرى كوپ بولعان، ىشىنەن قايعىرىپ، سىرى مەن مۇڭىن سىرتقا شىعارماعان ادام رەتىندە سۋرەتتەلەدى. ارينە، ونىڭ جان-كۇيىن تۇسىنۋگە بولاتىن شىعار، امانعاليدىڭ تۋعان باۋىرى بولعانمەن، قاسىنا ەرمەگەن، توبىندا بولماعان، بىراق جازىقسىز سوتتالىپ، سىبىرگە جەر اۋدارىلعان. اعالارى مۇقانعالي، اندىرعالي جازىقسىز اتىلىپ ولتىرىلسە، سۇندەتقالي ايداۋدان امان-ەسەن كەلىپ، ەلىمەن قاۋىشقان. مۇحسينا ايەل باسىمەن سونشاما قينالسا دا، ايداۋدان امان كەلىپ، كورشى ورال وبلىسىندا تۇرعان، تۋعاندارىمەن ارالاسقان. ال، ۇمبەتقالي ءومىر بويى جىراقتا جالعىز بولعان، قاشان دا تۋعان جەرىن ءبىر كورۋگە زار بولعان، نارىن قۇمىن اڭساپ كەتكەن ازاماتتاردىڭ ءبىرى. نەگىزى ادام ءۇشىن ەڭ قيىنى - تۋعان جەردەن جىراقتا بولىپ، ءومىر ءسۇرۋ ەكەن دەپ ايتىلادى. كەشەگى قۇنىسكەرەي دا قۇسا بولىپ، اتىن جاسىرىپ، كورشى تۇركىمەن جەرىندە ءومىر ءسۇرىپ ءوتتى. ونىڭ قىزدارىنىڭ ايتۋى بويىنشا، قۇنىسكەرەي تۋعان جەرىن كورە الماعاندىقتان، وسكەن جەرىندە بولا الماعاندىقتان ءىشى قۇسا بولىپ، ومىردەن ءوتتى دەلىنەدى. بىراق قۇنىسكەرەي بىزگە ءتىلى جاقىن مۇسىلماندار اراسىندا ءومىر ءسۇردى، ازدى-كوپتى سول ەلدەگى قانداستارىمەن ارالاستى. ال ۇمبەتقاليعا كەلەتىن بولساق، ول ءتىلى، ءدىنى بوتەن ادامداردىڭ اراسىندا بار سانالى ءومىرىن وتكىزگەن. ەشقاشان ەشكىمگە اشىلىپ سىرىن ايتپاعان، جانىنا جاقىن ادام تابا الماعان....Ommet Kenzchakhmet پەن ونىڭ جارى كەريمە فينليانديانىڭ ازاماتتىعىن تەك 1943 جىلدىڭ 1 ساۋىرىندە عانا الا العان. بۇل كەزدەگى باسىلىمدا Ommet مەحجوندەۋشى ادام رەتىندە كورسەتىلگەن. قازاق ەلى تاۋەلسىزدىك الىپ، جەكە مەملەكەت بولعان شاققا جەتە الماعان، جامان اۋرۋمەن اۋىرىپ، 1988 جىلى ومىردەن وتكەن. كەيبىر قازاق باسىلىمدارىنىڭ بەتتەرىندە ۇمبەتقالي كەنجەاحمەت 1985 جىلى ومىردەن وتكەن دەگەن اقپاراتتار بار، بىراق بۇل دا قاتە اقپارات.ۇمبەتقالي كەنجەاحمەتۇلى 1988 جىلى ومىردەن وتكەن. حەلسينكي قالاسىنداعى مۇسىلمانداردىڭ حيەتانيەمي (Hietaniemen hautausmaa) https://www.helsinginseurakunnat.fi/hietaniemenhautausmaa.html.stx بەيىتىندە جەرلەنگەن. قاسىندا ومىردەن ەرتە كەتكەن ۇلى مۇراتتىڭ جانە تاعى باسقا جانۇيا مۇشەلەرىنىڭ بەيىتتەرى بار. نەگىزى فينليانديادا مۇسىلمانداردى 3 قالادا جەرلەۋگە مۇمكىندىك بار: حەلسينكي، تۋركۋ جانە تامپەرە قالالارىندا.
مىنە، مىنا جەر قازاقستاننىڭ باتىس وڭىرىنە تانىمال، اتى شۋلى «باندى» امانعاليدىڭ باۋىرى، جازىقسىز سوتتالىپ، بارلىق ءومىرىن بوتەن جەردە، بوتەن ەلدە وتكىزۋگە ءماجبۇر بولعان ۇمبەتقالي كەنجەاحمەتۇلىنىڭ سوڭعى تىنىس تاپقان جەرى...قىلىشىنان قانى تامىپ تۇرعان كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ، بۇكىل ەلىمىزدىڭ اسىلدارىن قۇرتقان جىلدارى قورشاۋلى لاگەردەن قاقاعان ءسىبىردىڭ قىسىندا قاشىپ شىعۋ، اعاشتىڭ قابىعىمەن قورەكتەنىپ جانىن ساقتاپ قالۋ، ساۋاتسىز بولا تۇرا وزگە ەلدىڭ تىلىنە، جەرىنە ۇيرەنىپ، امان قالۋى دا وزىنشە ءبىر ەرلىك ەمەس پە؟ ءسىرا، امانعاليدىڭ تۇقىمدارى ءجاي ادامدار بولماسا كەرەك.....
P.S. قۇرمەتتى وقىرمان قاۋىم! قازاقتىڭ ەر كوڭىلدى، ەرەن ونەرلى، ەركە تۇلعاسى «باندى» امانعاليدىڭ ەلىمىزدىڭ باتىس وڭىرىندە تۇراتىن تۋىستارى!مەن وسى ىزدەنىس ماقالامدى ادەيى «اتىراۋ» جانە «دەندەر» گازەتتەرىنە جازىپ وتىرمىن. ونىڭ باستى سەبەبى، امانعالي اۋلەتىنىڭ بارلىق وكىلدەرى نەگىزىنەن وسى اتىراۋ، ورال وڭىرىندە تۇراتىن شىعار دەگەن ويدامىن. سىزدەردىڭ سوناۋ سكانديناۆيا ەلدەرىندە تۇراتىن تۋىسقاندارىڭىز وزدەرىنىڭ اتالارى ۇمبەتقاليدىڭ تۋىپ-وسكەن جەرىن كورىپ، تانىسىپ، سىزدەرمەن جۇزدەسۋگە اشىق ەكەندەرىن ايتۋدا.بۇعان قوسا، اتامىز قازاقتىڭ بەيىت باسىنا بارىپ، قۇران وقىتىپ، توپىراق سالاتىن ادەت-عۇرپىمىز تاعى بار. جىراقتا جاتقان امانعاليدىڭ باۋىرى ۇمبەتقاليدىڭ قابىرى حەلسينكي قالاسىندا. نەمەرەلەرى فينليانديا مەن شۆەتسيا ەلدەرىندە تۇرادى، فين، شۆەد، اعىلشىن تىلدەرىندە ەركىن سويلەيدى. تاتار ءتىلىن تۇسىنەتىندەرى دە بار. سوندىقتان ۇمبەتقاليدىڭ ۇرپاقتارىن اتىراۋ ولكەسىنە شاقىرىپ، ولارعا نارىن قۇمىن كورسەتىپ، امانعاليدىڭ مۇراسىمەن تانىستىرىپ، بىرىگە قاۋىشۋ كەشتەرى ۇيىمداستىرىلسا، نۇر ۇستىنە نۇر بولادى دەگەن ويدامىن...اتىراۋ وبلىستىق مادەنيەت ۇيىمدارىنىڭ، سونىڭ ىشىندە يندەر، يساتاي، قۇرمانعازى اۋداندارىنىڭ مادەني وشاقتارى باسشىلارىنىڭ قۇلاقتارىنا التىن سىرعا!
جالعاس ادىلباەۆ،
توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشى، تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.
ادديس-ابەبا-ىستانبۇل-ۆيلنيۋس-حەلسينكي-ستوكگولم-ىستانبۇل- ادديس-ابەبا.
2025-2026 جىلدار
Abai.kz
