رۋحاني اڭسارلارى ۇلى ابايدان باستاۋ الاتىن حح عاسىر باسىنداعى قازاق پوەزياسىنىڭ ءىرى وكىلدەرى احمەت، مىرجاقىپ، ماعجان، بەرنياز، سۇلتانماحمۇت، ساكەن، ءىلياس، بەيىمبەتتەر ءوز شىعارماشىلىقتارىمەن قازاق كوركەم ءسوز ونەرىنىڭ رۋحىن اسقاقتاتقان، بايىتقان، ونى بيىك تۇعىرعا كوتەرگەن تۇلعالار بولاتىن.

اتالمىش تۇلعالار قازاق مادەنيەتىنىڭ شەڭبەرىندە عانا قالعان، كوركەمدىك كوكجيەگى ۇلتتىق ورىستەن ۇزاماعان، تار ءورىستى تۇلعالار ەمەس ەدى. ولاردىڭ شىعارماشىلدىعىندا الەم، ورىس، شىعىس ادەبيەتتەرىنىڭ كوركەمدىك اسەر-ىقپالى، رۋحاني اسىل قاينارلارى توعىسىپ جاتتى. ماعجان پوەزياسىنىڭ كوركەمدىك بولمىسىن پايىمداعاندا ونىڭ ۇلتتىق بىتىمىمەن عانا شەكتەلمەي ونىڭ الەم مادەنيەتىنىڭ دە اسىل قاينارلارىمەندە ۇندەسىپ، ۇشتاسىپ، توعىسىپ جاتقاندىعىن دا ۇمىتپاعانىمىز ءلازىمǃ

قازاق پوەزياسىنداعى رومانتيزم اڭسارلارىن ورنىقتىرۋشى ماعجان پوەزياسىنداعى ينتەرتەكستۋالدىلىعىندا تەگىن تەكتەپ، ناقتىلاعانىمىز ابزال. بوتەن ءسوز بەن ديالوگقا بايلانىستى باحتيندىك تۇجىرىمداماعا سۇيەنىپ، سونىمەن بىرگە ونىمەن پولەميكاعا كەلە وتىرىپ يۋ.كريستەۆا بىلاي دەيدى: “كەز-كەلگەن ءماتىن تسيتاتالار موزايكاسى تۇرعىسىندا قۇرىلىپ، كەز-كەلگەن باسقا ماتىننەن قورەكتەنىپ، ونى ترانسفورماتسيالايدى. وسىمەن بىرگە ينتەرسۋبەكتيۆتىلىك (ديالوگتىق بايلانىس نەمەسە تۇلعاارالىق قاتىناس) ۇعىمىنىڭ ورنىنا ينتەرتەكستۋالدىلىق ۇعىمى كەلەدى. سونىمەن بىرگە “ادەبي ءسوز” دەگەنىمىز، بۇل “ماتىندەر ءيىرىمىنىڭ توعىسۋ ورنى”، ء“ارتۇرلى جازۋلاردىڭ ديالوگى” بولىپ شىعادى. [1, 99, 77].

ماعجان پوەزياسىندا دا الەم جانە شىعىس پوەزياسى ماتىندەرىنىڭ توعىسقان، شارپىسقان سيپات – كۇيىن باعامدايمىز. ماعجان پوەزياسىنىڭ ينتەرتەكستۋالدىلىعىن ءسوز ەتكەندە بوگدە مادەني كەڭىستىك ماتىندەرىمەن عانا ەمەس، ۇلتتىق ءتول مادەني كەڭىستىكتەگى ماتىندەرمەن دە توعىساتىندىعىن بايقايمىز. سونىڭ ءبىرى – اباي. وعان العاش نازار اۋدارعان جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ بولاتىن.[2.417 - 418];

اقىننىڭ “كوڭىلدى اشار”، “ساۋلە”، “حور سيپاتتى قارىنداس”، “كۇز”، “وتكەن كۇن” ولەڭدەرىندە اباي سوزدەرىنىڭ اسەر-ىقپالى بار. اباي “كۇز” ولەڭىندە:

كەمپىر – شال قۇرجاڭ قاققان، بالا بۇرسەڭ،

كوڭىلسىز قارا سۋىق قىردا جۇرسەڭ.

كەمىك سۇيەك، سورپا – سۋ تيمەگەن سوڭ،

ۇيدە يت جوق، تىشقان اۋلاپ قايدا كورسەڭ – دەپ كۇزدىڭ جاداۋ كورىنىسىن اقىندىق تىلمەن ورنەكتەسە، ماعجاننىڭ كۇزى:

كورىك جوق ويدا-قىردا شىعىپ جۇرسەڭ،

ەستىلمەس قۇس – قۇرت داۋىسى قۇلاق تۇرسەڭ.

قاقتانعان، جامىلا ءتۇسىپ، وت مازداتىپ،

كورەسىڭ كەمپىر – شالدى ۇيگە كىرسەڭ – بوپ سۋرەتتەلەدى.

ابايدىڭ جازى:

سىلدىراپ اققان وزەنگە

كوشىپ اۋىل قونعاندا

قىز – كەلىنشەك ءۇي تىگەر.

بۇرالا باسىپ بىلقىلداپ.

اق بىلەگىن ءتۇرىنىپ،

سىبىرلاسىپ، سىڭقىلداپ – بوپ جىرلانسا، ماعجان جازى:

سىلدىراپ اققان وزەنگە

ءۇي تىگىپ دەرەۋ قونىسىپ،

بۇرالا باسىپ بىلقىلداپ،

ازىلدەسىپ سىڭقىلداپ،

جاس كەلىنشەك، جاس قىزدار،

كەرەگە جايىپ، ۋىق بويلار – بوپ ءوربيدى. ادىڭعى، “كۇز” ، كەيىنگى “جاز” ولەڭدەرىندە اباي مەن ماعجان ولەڭدەرىنەن توننىڭ ىشكى باۋىنداي جاقىندىق، تۋىستىق، ۇندەستىكتى بايقايمىز. مۇنان ماعجان ولەڭىندەگى ينتەرتەكستۋالدىلىقتى عانا ەمەس، ۇستازى ابايدىڭ كوركەمدىك، اسەر- ىقپالىنداعى ماعجاننىڭ اباي ولەڭىنە دەگەن ستيليزاتسياسىن دا سەزىنەمىز. “ماعجاننىڭ اقىندىعى” دەگەن ايگىلى ماقالاسىندا جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ ماعجان ماتىندەرىندەگى ينتەرتەكستۋالدىقتى ەلىكتەۋشىلىك سيپاتتا قاراستىرعان. “ماعجان – ەلىكتەگىش اقىن. ەلىكتەۋ اقىنعا ءمىن ەمەس، قانداي كۇشتى اقىندار دا الدىڭعى اقىندارعا ەلىكتەمەي جازا الماعان، پۋشكين، لەرمونتوۆ بايرونعا، شەكسپيرگە ەلىكتەگەن. تولستوي سىقىلدى الەمگە اتى شىققان جازۋشى دا پۋشكينگە، گوگولگە ەلىكتەپ جازعان. لەونيد انرەەۆ، چەحوۆ، اركىباشەۆ، سولوگۋب سىقىلدى اقىندار دوستوەۆسكيگە ەلىكتەگەن، ماكسيم گوركي، پۋشكيندەردى جاتقا بىلگەن. اباي لەرمونتوۆ پۋشكينگە ەلىكتەپ جازعان. ءبىر اقىن كوپ ەلىكتەسە، سول كوپ ەلىكتەۋشى ماعجان دەۋگە بولادى. ماعجان ەلىكتەگەندە ورىس، قازاق، تاتار، اراب دەپ تالعامايدى. كىمنىڭ ءسوزى كوڭىلىنە جاقسا، سوعان ەلىكتەپ جازادى. سوندىقتان ماعجاننىڭ العاشقى كەزدەگى ولەڭدەرىندە نەشە ءتۇرلى رۋح بار. سىرتقى تۇرىندە ورىستىڭ بەينەشىلدەرىنە (سيمۆوليست) ەلىكتەسە، ىشكى رۋحىندا كۇيرەكتىك، جىلاۋىقتىق (سەنتيمەنتاليزم) رومانتيزم بولدى. سەنتيمەنتاليزم اسەرى، اسىرەسە ايەل تەڭدىگىنە ارناپ جازعان ولەڭدەرىندە ۇشىرايدى»[2, 415].

بەلگىلى ورىس اقىنى ەسەنين دەرەۆنيا جىرشىسى بولىپ، قايماعى بۇزىلماعان پاتريارحالدىق دەرەۆنيانى اسىرا ماداقتاپ يدەاليزاتسيالايدى. بارلىق باقىتتى تۇرمىس، ورىستىڭ حالىقتىق رۋحى دەرەۆنيادا، ال قالا وسىلاردىڭ بۇزۋشىسى، ءداستۇردى، رۋحتىڭ قۇرتۋشىسى كاپيتاليستىك قوعامنىڭ نەگىزى، ءبارىن باستاۋشى قالا دەپ، ءوز جىرلارىندا وعان قارسى شىعادى.

قازاق پوەزياسىندا ماعجان مەن بەرنياز جىرلارىندا دا وسىنداي سارىندار بار. ماعجاننىڭ “ايدا اتىڭدى، سارسەمباي” ولەڭىندە دە ليريكالىق كەيىپكەر بۇزىقتىقتىڭ، ازعىندىقتىڭ ورداسى قالادان قاجىپ، مۇلدەم ءتۇڭىلىپ، سايىن ساحاراعا، قىرعا كەتكىسى كەلەدى. سارىارقانىڭ كەڭ سامالىنا كەۋدەسىن توسەپ، دالانىڭ تازا اۋاسىن مول جۇتىپ، ەركىن تىنىستاعىسى كەلەدى.

قالا ءبىر جاتقان ءداۋ پەرى.

اينالاسى تۇمان، ءتۇن.

دەم الىسى وت - ءتۇتىن.

جارق – جۇرق ەتەر كوزدەرى،

جۇزدەرىنىڭ قانى جوق،

كوزدەرىنىڭ جانى جوق،

ەركەكتەرى تەرىلەر،

وسىلاردا وتتى جۇرەك جوق.

تاماقتان باسقا تىلەك جوق.

“سارسەمباي – اۋ، سەن نەگە

شىرقاپ ءبىر ءان سالمايسىڭ؟ – دەيدى كەڭدىكتى، ەركىندىكتى اڭساعان اقىن جانى.

ەكىنشى ءبىر قازاق اقىنى بەرنياز كۇلەەۆتىڭ ولەڭىندە دە وسىنداي سارىنداردىڭ ءىزى بار. 1920 جىلى جازىلعان، “مەن – ساعان جات قىر بالاسى” ولەڭىندە اقىن قالانى جاتسىنۋ سەزىمىن تۇپ – تۋرا س.ەسەنين، م.جۇماباەۆ ليريكالارىنداعى وسىنداي سارىندارعا ۇقساس بىلاي بەرەدى:

مەن – ساعان جات قىر بالاسى،

قىردا تۋدىم، قىردا ءوستىم.

تاۋلى، تاستى اينالا،

كولدە ءجۇزىپ سۋ كەشتىم.

ىندى – زىندى ۇلكەن قالا

ماعان تەرىس، ماعان جات.

الدارتقان جالعىز عانا

جاس پەرىشتە كوڭىل شات.

ماعجان ينتەرتەكستۋالدىلىعى ونىڭ “وت”، “پايعامبار”، “كۇنشىعىس” اتتى ولەڭدەرىندە ايقىن بايقالادى. زەرتتەۋشىلەر بۇل تۋىندىلاردى “وت” تسيكلىندەگى ولەڭدەر دەپ اتايدى.

“وت” ولەڭى اتاقتى سيمۆوليست د.س.مەرەجنوۆسكيدىڭ “دەتي نوچي” (1896) ولەڭىمەن رۋحتاس، ۇندەس دۇنيە. باتىس ەۋروپانىڭ ويشىل زيالىلارى سول كەزەڭدەردە ادامداردىڭ مورالدىق – ەتيكالىق قاسيەتتەرىنىڭ قۇلدىراي باستاعانى تۋرالى پەسسيميستىك ويلارعا بوي الدىرىپ، ەۋروپا تاعدىرى تۋرالى ۋايىم، قايعى ءبىلدىرىپ قام جەي باستايدى. وسى كەزدە شپەنگلەردىڭ “زاكات ەۆروپى” دەگەن كىتابى رەسەيدە ەرەكشە تانىمال بولاتىن. وسى كىتاپ يدەياسىنا ەرەكشە ءۇن قوسقان ورىس اقىنى د.س.مەرەجكوۆسكي بولاتىن. ورىس اقىنى:

مى – ناد بەزدنويۋ ستۋپەني،

دەتي مراكا، سولنتسە جدەم.

سۆەت ۋۆيديم ي، كاك تەني،

مى ۆ لۋچاح ەگو ۋمرەم – دەسە،

ماعجان:

قاراڭعىلىق بۇققاندا

قىزارىپ كۇن شىققاندا،

كۇن وتىنان تۋعانمىن،

جۇرەگىمدى، جانىمدى،

يمانىمدى، ارىمدى

جالىنمەنەن جۋعانمىن، - دەپ ءۇن قاتادى.

اقىننىڭ “پايعامبار” ولەڭى دە د.س.مەرەجكوۆسكيدىڭ “دەتي نوچي” ولەڭىنىڭ اسەرىمەن تۋعان “پايعامبار” ولەڭىنە اقىن د.س.مەرەجكوۆسكيدىڭ:

ۋسترەمليايا ناشي وچي

نا بلەدنەيۋششي ۆوستوك،

دەتي سكوربي، دەتي نوچي

جدەم، نە پريدەت لي ناش پروروك، - دەگەن ولەڭ جولدارىن ەپيگراف رەتىندە الۋى دا تەگىن ەمەس. ماعجاننىڭ “وت” تسيكلىندەگى ولەڭدەرى تۇگەلدەي مەرەجنوۆسكي ماتىنىمەن ينتەرتەكستۋالدىلىق قاتىناسقا تۇسكەن.

ماعجاننىڭ كوركەم اۋدارمالارىنا جاتاتىن ون بەس شىعارمانىڭ ۇشەۋى شىعىس ادەبيەتىنەن الىنعان شىعارمالار بولسا، ەكەۋى – ورىس ادەبيەتىنەن الىنعان اۆتورى بەلگىسىز ولەڭدەر، التاۋى – ورىس ادەبيەتىنەن اۆتورلىق ولەڭدەر بولسا، قالعان تورتەۋى – ەۋروپالىق ادەبيەتتەن اۋدارىلعان. ماعجان ەۋروپالىق ادەبيەتتىڭ ەكى اقىنىنىڭ ءتورت ولەڭىنە ءتارجىما جاساعان. اتاپ ايتساق، نەمىس پوەزياسىنان – ي.ۆ.گەتەنىڭ “ايرىلدىم سەنەن، جان ساۋلەم”، “ورمان پاتشاسى” شىعارمالارى جانە گ.گەينەدەن تارجىمالانعان “ەكى بەتىڭ، سۇلۋ قىز...”، “ كۇننىڭ باتۋى” سياقتى ولەڭدەرى ەدى.

ماعجان اۋدارعان ي.ۆ.گەتەنىڭ “ورمان پاتشاسى” - 1782 جىلى، “ايرىلدىم سەنەن، جان ساۋلەم” ولەڭى 1788 جىلى جازىلعان. بۇل – گەتە شىعارماشىلىعىنىڭ ۆەيمار كەزەڭى بولىپ تابىلادى. وسى جىلدارى نەمىس اقىنىنىڭ قالامىنان “بالىقشى”، “ورمان پاتشاسى”، “جىرشى باللادالارى”، “ميدينگ ولىمىنە” پوەماسى، “قاراڭعى تۇندە تاۋ قالعىپ”، “ايرىلدىم سەنەن، جان ساۋلەم” سياقتى بىرنەشە ليريكالىق ولەڭدەر جارىق كورگەن. گەتەنىڭ تابيعات كورىنىستەرىن، سول تابيعات اياسىنداعى ادام تىرلىگىن، قۇدىرەتتى جاراتۋشى، بولمىسى، تابيعات، جان – جانۋار، وسىمدىكتەر الەمى، ادامزات تىرشىلىگىن تۇتاستىقتا قاراستىراتىن كونە انيميزم، بەرتىنگى گيلوزويمدىك تانىم، پانتەيستىك سانا، اباي اۋدارعان “قاراڭعى تۇندە تاۋ قالعىپ” ولەڭىنەن دە، ماعجان اۋدارعان “ورمان پاتشاسى” ولەڭدەرىنەن دە ايقىن اڭعارىلادى.

گەتە مەن ماعجان اراسىنداعى شىعارماشىلىق بايلانىستا ەرەكشە توقتالۋعا بولاتىن شىعارما – گەتەنىڭ “ورمان پاتشاسى” ولەڭى. بۇل ولەڭى قازاق پوەزياسىنىڭ تاريحىندا ماعجاننان باسقا قازاقتىڭ تالانتتى اقىنى قاليجان بەكحوجين دە اۋدارعان.

“ورمان پاتشاسى” – ەۋروپالىق باللادا ۇلگىسىنە ءتان سيپاتتاردىڭ بارلىعىن بويىنا جيناقتاعان تۋىندىلاردىڭ ءبىرى. ونىڭ سىرى ەۋروپالىق باللادا جانرىنىڭ قالىپتاسۋىندا ي.ۆ.گەتەنىڭ دە ايرىقشا ەڭبەك سىڭىرگەندىگىندە جاتىر. سول سەبەپتى وسى تۇستا “باللادا” ۇعىمىنىڭ مانىنە كوڭىل قويار بولساق، گەتە قالامىنان تۋعان “ورمان پاتشاسىنىڭ” كوركەمدىك قۇرىلىسى مەن مازمۇنىنا، سيۋجەتىنە قانداي ەرەكشەلىكتەر ءتان ەكەندىگىن ايقىن تۇسىنە الامىز [3].

ماعجان گەتە شىعارماسىنا ورىس اقىنى ۆ.ا.جۋكوۆسكي اۋدارماسى ارقىلى كەلگەن. “ورمان پاتشاسى” ورىس اقىنىندا 8 شۋماقتان تۇرسا، ماعجاندا 16 شۋماقتان قۇرالادى. قازاق اقىنىنداعى شۋماقتىڭ كوپ بولۋى، ورىسشا ماتىندەگى ءبىر شۋماقتاعى كورىنىستەردى، ماعجان ەكى شۋماققا سوزعان. ماعجان الايدا تۇپنۇسقانىڭ كوركەمدىك سيپاتى مەن پوەتيكالىق قۇرىلىمىنا سونشالىقتى نۇسقان كەلتىرمەيدى. جولاۋشى مەن جاس بالا، ورمانداعى ەلفتەردىڭ پاتشاسى اراسىنداعى ديالوگتاردىڭ ءمان – ماعىناسىن اشا تۇسۋگە ماعجاننىڭ شۋماقتى ۇزارتۋ ءتاسىلى ىقپال ەتكەن. ۆ.ا.جۋكوۆسكيدىڭ اۋدارماسىن كەلتىرەيىك:

ديتيا، يا پلەنيلسيا تۆوەي كراسوتوي:

“نەۆولەي يل ۆولەي، ا بۋدەش تى موي”.

روديمىي، لەسنوي تسار ناس حوچەت دوگنات

“ۋج ۆوت ون: منە دۋشنو، منە تياجكو دىشات”.

ەزدوك وروبەلىي نە سكاچەت، لەتيت;

ملادەنەتس توسكۋەت، ملادنەتس كريچيت;

ەزدوك پوگونياەت، ەزدوك دوسكاكال...

ۆ رۋكاح ەگو مەرتۆىي ملادەنەتس لەجال.

وسى سەگىز  تارماق ماعجان اۋدارماسىندا بولشەكتەنىپ، ون التى تارماققا ۇزارعان. ماعجاندى سويلەتەيىك:

“جارالاندى جۇرەگىم،

عاشىقپىن، بالا، كوركىڭە،

قويماسپىن، ءسىرا، ەركىڭە!” –

“جان اتا، ورمان پاتشاسى

قۋىپ بىزگە جەتتى عوي.

كەلىپ قالدى مىنەكەي،

قىسىلدىم، دەمىم ءبىتتى عوي!”

جولاۋشى ەندى قىسىلىپ،

شاپپايدى، ۇشىپ كەلەدى.

قايعىرادى نارەستە،

نارەستە جىلاي بەرەدى.

قۇيىنداتىپ جولاۋشى،

ۇيىنە ۇشىپ كەلىپتى.

بىراق ونىڭ قولىندا

نارەستە جولدا ءولىپتى.

بۇل گەتە، جۋكوۆسكي، ماعجان ماتىندەرىندەگى ينتەرتەكستۋالدىلىقتا قازاق اقىنىنىڭ ماتىنىندە تۇپنۇسقاعا اقاۋ كەلمەي، سيۋجەتتىك – كومپوزيتسيالىق، كوركەمدىك مازمۇن تۇتاستىعى ساقتالعان.

ماعجاننىڭ ورىس اقىنى الەكساندر بلوك 1921 جىلى قايتىس بولعاندا جازىلدى دەيتىن “ الەكساندر بلوك” دەيتىن ولەڭى بار. بلوكتى ماعجان ۇلكەن اقىن رەتىندە قۇرمەت تۇتقان. ماعجان وسى ولەڭىندە بىلاي دەيدى:

“ادەمى ايەل” – يدەال،

“ادەمى ايەل” – ءبىر قيال،

بلوكتىڭ باسىن بايلاعان.

“ادەمى ايەل” – ءبىر گۇل،

بلوك – ءبىر بۇلبۇل،

بلوك – بۇلبۇل سايراعان.

وسى ماتىندەگى ينتەرتەكستۋالدىلىق ماعجان تىركەسىندەگى “ادەمى ايەل” رەمينيستسەنتسياسى. بۇل “ادەمى ايەل” – بلوكتىڭ “پرەكراسنايا داماسى”.

ماعجان پوەزياسىنداعى ەرەكشە زەردەلەپ، بايىپتاۋدى قاجەت ەتەتىن تاعى ءبىر ماسەلە – ونىڭ شىعارمالارىنداعى مودەرنيستىك – دەنادەنتتىك سارىن. بۇل تۇرعىدا تاعىدا جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ بىلاي دەيدى: “بەينەشىلدەردىڭ ولەڭ جازۋ ءادىسىن ماعجان قازاق ادەبيەتىنە كىرگىزەدى. كەي جەردە ماعجان سيمۆوليستەر ولەڭىنىڭ سىرتقى تۇرىنە ەلىكتەسە، كەيدە ىشكى ءمانىسىن دە الىپ جىبەرەدى. بيلمانت 22 جاسىندا ومىردەن تارىعىپ، الەۋمەتتەن قول ءۇزىپ: “الديلە، ءولىم الديلە” دەسە، ماعجان دا بالمونتشىلەپ، جاس باسىنان تورىعىپ، ءولىم شاقىرۋدى شىعاردى. [2, 417].

ءحىح ع ەكىنشى جارتىسىندا ەۋروپادا، فرانتسيادا باستاۋ العان مودەرنيستىك – دەكادەنتتىك باعىت حح ع ءبىرىنشى جارتىسىندا رەسەيدە دە ورىستەپ، كۇمىس عاسىر پوەزياسىن تۋعىزعان. ولاردىڭ جارقىن وكىلدەرى – بريۋسوۆ، سوللوگۋب، گيپپيۋس، ماياكوۆسكي، بەلىي، ماندەلشتام، احماتوۆا، حوداسەۆيچ، شەرشەنەۆيچ، يۆنەۆ، ماريەنگوف، كۋسيكوۆ، ەسەنين، فەت، سەۆەريانين، حلەبنيكوۆ، كامەنسكي، كليۋەۆ، يۆانوۆ، تسۆەتاەۆا، گۋميلەۆ ت.ب. بولدى.

مودەرنيستىك ادەبيەتتىڭ ءوزى دە ىشتەي سيمۆوليستىك، يماجينيستىك، ەكسپرەسسيونيستىك، يمپەرەسسيونيستىك، فۋتۋريستىك، سيۋرەاليستىك، ەكزيتسستەنتسيالىق باعىتتالدى. ماعجان پوەزياسىندا دا وسى باعىتتاردىڭ سيپاتى بايقالادى. ماعجاننىڭ “قاراڭعى داۋىلدى ءتۇن”، “كوبەلەك”، “ەسكەندەردىڭ قوس ءمۇيىزى”، “تولقىنداي ويناپ”، “تولقىن”، ء“جۇسىپ حان”، “وتىرىك ەرتەگى” شىعارمالارىندا ءسيمۆوليزمنىڭ بەرنەلەۋ ءتاسىلىنىڭ استارلى بولمىسى كوزگە ۇرادى. ال اقىننىڭ ء“تۇس”، “قاراڭعىلىق قويۋلانىپ كەلەدى”، “سارعايدىم”، “جەل”، “ساعىندىم”، “مەنى دە، ءولىم الديلە”، “تۇتقىن”، ء“ومىر”، “جيىلەندى قارا ارمان” ولەڭدەرىندە ادام تىرلىگىنىڭ بولمىسى بەزبەنگە تۇسەتىن ەكزيستەنتسياليزمنىڭ نىشان – سيپاتى اڭعارىلادى.

ەندى ماعجان پوەزياسىندا قىلاڭ بەرەتىن ەكسپرەسسيونيستىك، يمپرەسسيونيستىك رەڭكى بار مودەرنيستىك ورنەكتەرگە توقتالا كەتسەك. حح عاسىردىڭ 10 جىلدارىنان باستاۋ الاتىن ادەبيەت پەن ونەردەگى اۆانگارديستىك اعىم – باعىت رەتىندە كوزگە تۇسكەن ەكسپرەسسيونيزم “سەزىمدى جەتكىزۋ ونەرى” رەتىندە ءوزىن رەاليزمگە قارسى قويدى. ەكسپرەسسيونيزمدە كوركەم وبرازدا ەموتسيونالدىق سيپات پەن شيرىعۋ شەگىنەن اسىپ وتىردى. ەكسپرەسسيونيستەردە ازاپ، تورىعۋ، ماحاببات، ءۇمىت، سەنىم سياقتى بارلىق سەزىمدەر ءوزىنىڭ شىرقاۋ دەڭگەيىنە جەتكىزىلە سۋرەتتەلدى. ونىڭ كورنەكتى وكىلى رەتىندە نەمىس اقىنى ي.بەحەردى اتايمىز. سەزىمنىڭ ەكسپرەسسيونيستىك وسىنداي شىرقاۋ كۇيىن ماعجاننىڭ بەس شۋماقتى تۇراتىن “شولپى” اتتى ولەڭىنەن بايقايمىز.

اقىن:

سىلدىر، سىلدىر، سىلدىر...

قانىمدى قايناتتى قۇرعىر.

شىق – شىق جۇرەككە تيەدى،

كۇلپارا تالقان بوپ سىڭعىر! – دەپ باستاپ، سەزىمنىڭ شىرقاۋ كۇيىن وسى “سىلدىر، سىلدىر، سىلدىر... دەگەن سوزبەن ءوربىتىپ وتىرادى.

“سىلدىر، سىلدىر، سىلدىر

سىبىرعا اينالدى سىلدىر.

جۇرەكتى ورتەدى قۇرعىر – دى

وقىعاندا،   ماڭايىنىڭ   ءبارى   سىلدىرلاپ     كەتكەندەي بولاسىڭ”  – دەيدى جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ [2, 417].

تاعى ءبىر توقتالاتىنىمىز ماعجانداعى يمپرەسسيونيستىك ورنەك. يمپرەسسيونيزم فرانتسيادا ءحىح عاسىردىڭ سوڭعى شيرەگىندە بوي كورسەتكەن كوركەمدىك باعىت. بەينەلەۋ ونەرىندە يمپرەسسيونيزم ج.مونە، و. رەنۋار، ە.دەگا، رەسەيدە ك.كوروۆين سياقتى ۇزدىك سۋرەتكەرلەردى شىعاردى. ادەبيەت تاريحىندا يمپرەسسينيزم ارنايى باعىت رەتىندە قالىپتاسپادى. سەزىم كۇيىن، قۇبىلتپاي سول قالپى ەرەكشە بەينەلەۋ، سۋرەتتەۋ سيپاتىن بىلدىرەتىن يمپرەسسيونيزم دەي تۇرساقتا ورىس اقىنى ا.فەتتىڭ “شەپوت، روبنوە ديحانە...” دەپ اتالاتىن ولەڭىندەگى يمپرەسسيونيستىك شۋماقتارىندا بايقالادى. ماعجاننىڭ ء“بىراز فەتشە” دەپ اتالاتىن ولەڭى بار.

شىعارما ءبىر قاراعاندا ءتول تۋىندى، ءارى اۋدارما سياقتى ەكى ۇشتى، ەكى ۇداي اسەر قالدىرادى. شىعارمانىڭ ءتول تۋىندى رەتىندە قابىلدايتىنىمىز، ەكى اقىننىڭ شىعارمالارىنىڭ اراسىندا تىكەلەي ماتىندىك – سوزدىك سايكەستىكتى كورمەيمىز. وسى جاعىنان العاندا بۇل ولەڭ ماعجاننىڭ ءتول تۋىندىسى. شىعارمانىڭ اۋدارما سياقتى اسەرىنە كەلسەك، ول ەكى اقىننىڭ ماتىندەرىندەگى تىلسىم الەمىنىڭ مەزەتتىك، سيۋجەتتىك قۇبىلىستارىن ەرەكشە سۋرەتكەرلىك ىجداقاتتىلىقپەن وبرازدى، بەينەلى سيپاتتا قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن يمپرەسسيونيستىك قۋاتى، تىلدىك قولدانىستاعى اۋەزدىلىك سيپاتىندا جاتسا كەرەك. وسىنداي سيپات – بەلگىلەرىنە قاراپ ءبىراز زەرتتەۋشىلەر بۇل ولەڭدى ەكسپەريمەنتتىك اۋدارماعا جاتقىزىپ ءجۇر.

“تۋىندى ەكسپەريمەنتتىك اۋدارما رەتىندە باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جاعدايلاردىڭ تاعى ءبىرى – شىعارمانى اقىننىڭ ءوزى ء“بىراز فەتشە” دەپ اتاۋى. بۇل جايت تۋىندىنىڭ ءتۇپ نەگىزى ا. فەت ولەڭىندە جاتقانىن انىق كورەتەدى. وسى ورايدا ەسكە تۇسىرە كەتەر بولساق، شىعىس ادەبيەتىندەگى سياقتى، قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىندا دا نازيراشىلدىق اۋدارما ءداستۇرى بولعان. بۇل تۇرعىدان كەلسەك، ء“بىراز فەتشە” ولەڭىن ۇلتتىق ادەبيەتىمىزدەگى نازيراشىلدىق ءداستۇردىڭ م.جۇماباەۆ شىعارماشىلىعى ارقىلى جاڭا كەزەڭگە ساي جاڭعىرۋىنىڭ ۇلگىسى رەتىندە قابىلداۋدىڭ دا ورايى بار [3].

ەندى ورىس اقىنىنداعى يمپرەسسيونيستىك ورنەكتەردى كەلتىرەيىك:

شەپوت، روبكوە دىحانە،

ترەلي سولوۆيا،

سەرەبرو ي كولىحانە

سوننوگو رۋچيا،

سۆەت نوچنوي، نوچنىە تەني،

تەني بەز كونتسا،

رياد ۆولشەبنىح يزمەنەني

ميلوگو ليتسا،

ۆ دىمنىح تۋچاح پۋرپۋر روزى

وتبلەسك يانتاريا،

ي لوبزانيا، ي سلەزى،

ي زاريا، زاريا!..

ماعجاننىڭ ء“بىراز فەتشە” ولەڭىندە بۇل ادام، تابيعات قۇبىلىستارى بىلاي بەرىلەدى:

جىبەك ءتۇن-

ءبارى تىڭ.

سايراعان،

جايناعان،

ەكى جاس –

ەكى ماس!

جۇرەك ماس،

كوزدە جاس!

سۇتتەي اي،

تەرەڭ ساي:

بۇلبۇل،

گۇل – گۇل.

ەكى جان

ىستىق قان،

جان ەسسىز،

وت ءسۇيىس.

ورمان

تىنعان.

بەلدەر –

گۇلدەر.

كۇبىر،

سىبىر،

تۇمان –

تاڭ، تاڭ!...

ماعجان ولەڭىندە بۇل يمپرەسسيونيستىك قۇبىلىستار ءۇش بۋىندى ولەڭ ولشەمىمەن بەرىلىپ، قۇبىلىستا، سەزىمدەر دە ەرەكشە جاراسىمدىلىقپەن، اسەم اۋەزبەن جەتكىزىلىپ تۇر. ەكى اقىن ماتىندەرىندە يمپرەسسيونيستىك بوياۋ – ورنەك مەيلىنشە تۇنىق، مەيلىنشە تابيعي كۇيىندە بەينەلەنگەن. “جىبەك ءتۇن، عاشىقتار سىبىرى، ەكى جاس، سۇتتەي اي، بۇلبۇل، گۇل – گۇل، ورمان، تىنعان، وت ءسۇيىس، تاڭعى سۋرەت” وسىلاردىڭ بارلىعى دا ەكى اقىننىڭ دا پوەتيكالىق ماتىندەرىندە قايتالانباس عاجاپ سۋرەت، نازىك سەزىم بوياۋىن، اسقان پوەتيكالىق ورنەك، جاراسىمدى ناقىش تاپقان. ماعجان ينتەرتەكستۋالدىلىعىن ءسوز ەتكەندە ونىڭ ء“بىراز فەتشە” ولەڭى پوەتيكالىق – كوركەمدىك تۇرعىسىنان العاندا ەرەكشە قىزىق مادەني قۇبىلىس دەپ باعالاعانىمىز ءجون.

قورىتا كەلگەندە ايتارىمىز، ماعجان پوەزياسىنداعى ينتەرتەكستۋالدىلىق پەن مودەرنيستىك ورنەكتەر الدا دا ەرەكشە زەردەلەپ تالداۋدى قاجەت ەتەدى.

ءادەبيەتتەر:

1. كريستەۆا يۋ. باحتين، سلوۆو، ديالوگ، رومان (1967) //ۆەستنيك مگۋ. سەريا 9. فيلولوگيا. 1995. №1 س.99.97
2. ايماۋىتوۆج. ماعجاننىڭ اقىندىعى. //كىتاپتا: ماعجان جۇماباەۆ. شىعارمالارى. الماتى “جازۋشى” 417-418 ب.بءا
3. بەيسەنتاي ا.ب. ماعجاننىڭ پوەزيالىق اۋدارمالارى. قاراعاندى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ حابارشىسى. 2011, قاراعاندى

ءسابيت جامبەك

Abai.kz