Býginde Ortalyq Aziya taghy da ainalasynda tym kóp nәrse ózgere bastaghan tarihy kezenge tap boldy: kýsh tepe-tendigi, sauda joldary, qauipsizdik jәne iri derjavalar arasyndaghy qarym-qatynas týbegeyli janaruda.

Múnday kezenderde ishki bólshektenuding baghasy erekshe joghary bolady. Eger aimaqtaghy bes el ózining ortaq negizderin ózi anyqtaudy ýirenbese, syrtqy kýshter óz mýddesine sýiene otyryp, ony bizding ornymyzgha isteydi. Sondyqtan ortaq tarihymyz turaly pikirtalas, sayyp kelgende, ótken shaq turaly emes, bolashaq turaly pikirtalasqa ainalady.

1991 jyldan keyin bes elding әrqaysysy óz jolyn tandady. Biz әrtýrli ekonomikalyq modeliderdi, әrtýrli sayasy jýielerdi tandap, Reseymen, Qytaymen, Batyspen jәne kórshilerimizben әrtýrli qarym-qatynas ornattyq. Sonymen qatar, әr el ózining ótkenin qayta jinaqtay bastady: ózindik bastapqy nýktesin izdep, últtyq tarihy bayanyn (narratiyvin) qalyptastyrugha kiristi.

Degenmen, tipti elderding óz ishinde de birynghay núsqa joq:

• Qyrghyzstanda qyrghyzdardyng qaydan shyqqany әli de talqylanuda: Eniysey ózeni boyynan ba, әlde qazirgi qyrghyz qauymdastyghy negizinen osynda, Tyani-Shanida qalyptasty ma?

• Qazaqstanda pikirtalas qazirgi zamanghy qazaq memlekettiligining Altyn Ordanyng tikeley múrageri ekendigi tónireginde órbude. Eski tarihnamalyq mektep ony qazaq tarihynan bólip, Aq Orda men Qazaq handyghyna kóbirek kónil bólgen edi. Býgingi tanda Joshy úlysynan qazaq memlekettiligine deyingi múragerlik sabaqtastyghy әldeqayda senimdi týrde jýrgizilip keledi.

• Ózbekstanda da osynday súraq tuyndaydy: qazirgi ózbek memlekettiligi men biregeyligining tamyryn qaydan izdegen jón? XV-XVI ghasyrlardaghy Shaybaniyler men kóshpeli ózbekterden be, Tәuelsizdik alghannan keyin últtyq tarihy bayanda basty oryngha shyqqan Temir әuletinen be, әlde Maverannahrdyng ejelgi órkeniyetterinen be?

• Tәjikstanda Samaniyler memleketi tәjik memlekettiligining «altyn ghasyrynyn» simvoly retinde erekshe oryn aldy. Sonymen birge, tәjik últy ýshin ejelgi «ariylik» negiz iydeyasy damydy. Múnda tariyh, sózsiz, kórshiles Ózbekstan tarihymen qiylysady, sebebi ortaghasyrlyq Maverannahrdy býgingi memlekettik shekaralarmen naqty bólu mýmkin emes.

• Týrkimenstanda búl prosess, mýmkin, eng shúghyl (radikaldy) sipat aldy. S.Niyazovtyng túsynda «Ruhnama» resmy tarihy bayannyng negizine ainaldy, al Oghyz han, ejelgi týrkimender men epikalyq batyrlar ejelgi dәuirden qazirgi týrkimen memlekettiligine deyin tikeley sabaqtastyq jelisin jýrgizu ýshin paydalanyldy.

Osylaysha, býkil aimaqta «kimning tarihy ejelgirek» degen jasyryn bәsekelestik órship túr. Kimning memlekettiligi birinshi payda boldy, kimning úly biyleushisi shynymen «bizdiki», kimning halqy búl jerde búrynyraq ómir sýrdi degen talastar tolastar emes.

Alayda búdan da manyzdyraq mәsele bar: Halyqtyng tarihy jasy qazirgi memleketting sapasy, azamattarynyng bostandyghy, bilimi, tehnologiyasy nemese ómir sýru dengeyi turaly eshtene aita almaydy. Osy jerde óreskel súraq tuyndaydy: eger biz bәrimiz sonshalyqty ejelgi, dana әri úly bolsaq, nege aimaghymyzdyng aitarlyqtay bóligi әli de salystyrmaly týrde kedey?

Mәsele óz tarihyndy sýnde emes. Óz ótkenindi qúrmetteu men zertteu — tabighy qúbylys. Mәsele tarih «ejelgilik ýshin bәsekege» ainalghanda jәne ortaq múrany bólshektey bastaghanda tuyndaydy:

• Ámir Temir tek bir halyqqa tiyesili boluy kerek;

• Samaniyler — ekinshisine;

• Altyn Orda — ýshinshisine;

• Úly Jibek joly — tórtinshisine.

Al shyn mәninde búl memleketter, mәdeniyetter men sauda joldary qazirgi zamanghy shekaralar men últ-memleketter payda bolghangha deyin әldeqayda búryn ómir sýrgen.

Keyde múnday kózqarasqa bir halyqtyng ekinshisinen ereksheligin atap kórsetkisi keletin syrtqy zertteu ortalyqtary, iydeologtar men tarihshylar ot may tamyzyp otyrady. Múnda biz erekshe saq boluymyz qajet. Bir Ortalyq Aziya halqynyng ekinshisinen tarihy túrghydan joghary, órkeniyetti nemese manyzdyraq ekenin dәleldeuge tyrysatyn kez kelgen tújyrymdama, sayyp kelgende, aimaqty bólshekteuge qyzmet etedi. Búl jerden tek qastandyq izdeuding qajeti joq — «Bólip al da, biyley ber» qaghidasy syrtqy baqylausyz-aq iske asa beredi, ol ýshin ótkendi óz aramyzda sheksiz bóliske salsaq ta jetkilikti.

Jana kezendegi ortaq tarihy qajettilik

Bizge 1991 jyldan keyingi Ortalyq Aziyanyng ortaq tarihyn payymdau qajet. Múnda XV ghasyrda qay hannyng qayda biylik jýrgizgeni turaly daulasudyng reti joq. Biz bәrimiz bir imperiyadan bir mezgilde derlik shyghyp, óte úqsas mәselelerge tap boldyq:

1. Birynghay kenestik ekonomika men óndiristik baylanystardyng kýireui.

2. 1990 jyldardaghy ómir sýru dengeyining kýrt tómendeui, jekeshelendiru jәne jana elitalardyng payda boluy.

3. Tól valutamyzdy, armiyamyzdy, diplomatiyamyz ben memlekettik instituttardy qúru.

4. Búrynghy ishki әkimshilik shekaralardy memlekettik shekara retinde aiqyndau, jappay enbek migrasiyasy.

5. Jana tildik jәne últtyq sayasatty izdeu, memleket pen din qatynasy, radikalizmnen qorqu.

6. Syrtqy biylik ortalyqtaryna tәueldilik jәne klimattyng ózgerui, múzdyqtardyng erui, su resurstaryn bólisu mәseleleri.

Degenmen, songhy otyz bes jyl әr el ýshin әrtýrli ótti:

• Tәjikstan azamattyq soghysty bastan keshirdi.

• Qyrghyzstan revolusiyalar men narazylyqtar arqyly biylikting birneshe ret auysuyn bastan ótkerdi.

• Ózbekstan Islam Karimov túsyndaghy jabyq jýieden songhy jyldary ashyq aimaqtyq sayasatqa ótti.

• Týrkimenstan sayasy oqshaulanudyng erekshe modelin tandady.

• Qazaqstan úzaq merzimdi preziydenttik basqaru jýiesin qúryp, 2022 jylghy oqighalar men ózgeristerdi bastan keshirdi.

Kórshiler arasynda da qaqtyghystar boldy: jabyq shekaralar, anklavtar, jer men su ýshin daular. 2021 jәne 2022 jyldardaghy Qyrghyzstan men Tәjikstan arasyndaghy qaqtyghystar sheshilmegen shekara dauynyng qanshalyqty qayghyly bolatynyn kórsetti.

BIRAQ dәl osy sebepti tarihymyzdyng jaghymdy betterin de este ústaghan jón: 2025 jyly Qyrghyzstan men Tәjikstan memlekettik shekara turaly kelisimge qol qoydy. Sonymen qatar Qyrghyzstan, Tәjikstan jәne Ózbekstan ýsh shekaranyng týiisken nýktesin kelisti. Onjyldyqtar boyy sheshilmey kelgen mәseleler aqyrynda aimaq elderining óz kýshimen sheshimin tapty. Osynday oqighalar ortaghasyrlyq biyleushiler turaly sheksiz daulardan da manyzdyraq.

Songhy otyz bes jyldaghy tarih — eng ejelgi ata-baba ýshin bәsekelesetin bes halyqtyng emes, imperiya ydyraghannan keyin óz betinshe memleket qúru qajettiligine tap bolghan bes qoghamnyng tarihy.

Bolashaqqa kózqaras

Tarih tek ata-babamyzdyng úlylyghyn dәleldeu qúraly bolmauy tiyis. Búryn jibergen qatelikterimizdi, aradaghy kelispeushilikterdi syrtqy kýshterding qalay paydalanghanyn týsinu jәne onyng qaytalanbauyn qamtamasyz etu әldeqayda manyzdy.

Jeke-jeke alghanda, әrqaysymyz iri biylik ortalyqtarynyng janyndaghy shaghyn nemese orta el bolyp qala beremiz. Birlesken jaghdayda Ortalyq Aziya mýldem basqa sayasi, ekonomikalyq jәne demografiyalyq salmaqqa ie bolady.

Ortalyq Aziyanyng ortaq zamanauy tarihyn jazudy ýirensek, búl myndaghan jyldyq ótkenimizge de salauatty kózqaraspen qaraugha jol ashady. Sonda bizge býgingi shekaralardy XV nemese X ghasyrlargha tanudyn, tarihy túlghalargha zamanauy tólqújat taratudyng qajeti bolmaydy. Búl kenistikti ghasyrlar boyy aralasyp, yqpaldasyp kelgen halyqtardyn, mәdeniyetter men sauda joldarynyng toghysy retinde qabylday alamyz.

Qorytyndylay kele, ortaq tarih bizge ne beredi?

1. Týp-tamyrdy týsinu: Ghasyrlar boyy sauda jasap, mәdeny dәstýrlerdi birge damytqan kórshiler ekenimizdi úghynu.

2. Mәdeny sabaqtastyq: Tildik, muzykalyq, aspazdyq jәne diny úqsastyqtardyng tabighatyn týsinu.

3. Shekaralargha dúrys qarau: Qazirgi kartanyng jaqynda qalyptasqanyn jәne onyng tarihy baylanystardan terenirek ekenin týsinu.

4. Stereotipterden arylu: Ótkenning kýrdeli bolghanyn jәne ol tek bir halyqqa ghana tiyesili emestigin úghynu.

5. Yntymaqtastyq ornatu: Ortaq múrany ekonomikalyq, bilim beru jәne sayasy integrasiyanyng berik negizine ainaldyru.

Ortaq tarih bizding birdey ekenimizdi bildirmeydi, ol bizge ortaq múramyzdy da, ghasyrlar boyy qalyptasqan erekshelikterimizdi de qatar qúrmetteuge mýmkindik beredi.

Kerimsal Júbatqanov,

S.Seyfullin atyndaghy Qazaq agrotehnikalyq ghylymiy-zertteu uniyversiytetining dosenti, tarih ghylymdarynyng kandidaty

Abai.kz