Kóshpender oiynyna deyingi jәne odan keyingi kókpar
Kez kelgen qúbylystyn, oqighanyng tamyry terende, betin qalqyp baghalaugha bolmaydy. Onshaqty jyl búrynghy qyrghyzda payda bolghan Kóshpender (qyrghyzsha kóchmón – dúrys balama, Marsel Erdal: köçmen, qazaqsha ýndestikpen - kóshpen) oiyny jalpy tórk qauymy ýshin de, adamzat ýshin de mәdeny ómirdegi jana paradigmanyng nyshany bolghanyn jasyrmayyq.
Ol kezde bizding el Álemdik dinderding siyezimen, Aziadamen, EKSPO-2017-men t.t. ghalamdyq sharalarmen bas qatyryp jýrdi. Qazaq qúndylyghyn eskeruge, damytugha, bolmasa ony qyrghyzdar qúsap, kóshpen/nomad taqyrybyna salyp, últtyng kósegesin kógertu bolmasa da, kókiregin keruge degen auyzgha iligetin qadam bolghan joq.
Onyng esesine últtyng altyn besigi sanalghan auyl talaugha týsip, tipyl bolyp jatty. Osymen birge qadyr da, qúndylyq ta, ruh pen jiger de qúmgha sine bastady.
Jә. Kókpar tarihynan birer sóz. Qazaqstanda 1949 j. kókpar tartudyng jana erejesi bekitilip, oghan sәikes kókpardy arnauly alanda, komandalyq sipatta ótkizu belgilendi. 1958 jyldan beri kókpar alaman alandarda (ippodromdarda), 1990 jyldardan beri arnayy kókparalanda ótkizilude. Al qyrghyz aghayyn kókparmen shyndap 1998 jyldan kinorejisser Bolat Shamshivting kirisuimen bastady.
Ángimeni beriden-aq qaytarayyq. 2024 jyl. Dýniyelik (osyghan «jýzdi» qospay-aq qoyayyqshy) V Kóshpender oiyny Astanada ótkende kókpar sportyna qatysty ne bolghanyn kópshilik bilmeydi. Búl is-sharada kókpar ghana baghdarlamagha enetini turaly aldyn ala sheshim qabyldandy jәne búl negizi Býkilәlemdik Etnosport Konfederasiyasy tarapynan maqúldan sheshim bolatyn. Oghan sebep: kókpar men úlaqtartysh (kókbóri) bir sport jәne songhysynda qauipsizdik mәselesi sheshilmegen.
Biraq sol jyly qyrghyz preziydenti arnayy Astanagha júmys saparymen kelip, Q.K.Toqaevpen kezdesude mәseleni kókbórining paydasyna sheship әlemdik oiyndar dodasyna engizip qaytty. Onyng nәtiyjesi qanday bolghany әlemge ayan: qyrghyzdyng komandasy shy shyghardy, daulasty, Qazaqstannyng әnúranyn qadyr tútpay. Qyr kórsetti. Kókpar oiyny 40 minutqa ýzildi. Búl Kóshpender oiynynyng tarihyna sayasy sipattaghy óte kelensiz oqigha bolyp jazyldy.
Sol jaghdaydan keyin búl Kóshpender oiyndarynyng tizginin Ózbekstan alugha tiyis bolatyn. Biraq әriden oilaghan ózaghamyz búl mashaqattan bas tartty jәne dúrys istedi. Sóitip, qyrghyz tarapy bastamany ózderine qaytyp aldy.
Jә, búl taqyryptyng sayasy jaghy. Endi taza kókpar mәselesine keleyik. Negizi federasiyasy qúrylmaghan elde onday sport boyynsha resmy týrde sol sport týrining dodasyna qatysu әlemde – nonsens! Qazaqstanda kókbórinin, al Qyrghystanda kókpardyng Federasiyasy joq. Endi búl joly Qazaqstannyng kókpar komandasy kókbóri men kókpar oiyndaryna qatyspaytyn zandy da shynayy Sebep boldy. Sebebi, kókbóri formatyna qatysatyn sportshylar joq. Al kókpargha syilastyqpen barghannyng ózinde ol sharany tikeley Halyqaralyq Kókpar federasiyasy basqaru kerek. Onday federasiya joq! Endi ne kerek. Nesine bardy? Nege bardy? Týsiniksiz.
Bar bolghany jekeley beyresmy qúramanyng qatysuyna ghana jol ashugha bolar edi. Sonyng ózinde qauipsizdik mәselesin qatang qong kerek. Óitkeni qyrghyz jaghy ylghy da oiynshylargha qater tóndirip, oiynshylardy qorqytyp-ýrkitip oinaytyny әuelden belgili. Búl turasynda belgili qazaq paluany Ayhanovtyng tarihy baghasy bar ghoy. Tipti keshegi Audaryspaqtyng ózinde birneshe paluangha qamshy siltendi, sony kórmegendey bolyp otyrmyz.
Demek, búl basty da zandy pozisiya nege búzyldy? Búghan Kókpar federasiyasy jauap berui kerek. Federasiya basshylyghy resmy memleket basshylyghynyng aldyna mәseleni anyq ta qomaqty dәiektermen týsindirip, bas tartuy tiyis bolatyn. Onyng ornyna federasiya basshysy nazardy basqa jaqqa audaryp, «Qazaqstan» dep qyshqyrghan qyzgha avtokólik syilap qútyldy. Ol onyng ornyna dogharysqa (otstavkagha) ketui tiyis bolatyn. Nәtiyjesinde últtyng namysyn qoyshy, memlekettik imidjge selkeu týsti. Aqyry medal sanyna talastyq. Bas bapkerimiz bәlening bәri atta dep qútylyp otyr. Au birneshe jylqy zauyty bar eldi neghyp, kókpargha shyghatyn 12 at tabylmaydy? Onshaqty atty baptaytyn bapker nege joq? Búl súraq jogharygha negey jetip sheshilmeydi? Federasiya basshylyghyna deputat mandaty búny sheshuge neghyp paydagha jaramay jýr? Árkimge taratyp jatqan avtoarba kókpardyng otymen kirip, kýlimen shyghyp jýrgenderge nege berilmeydi? Kónge elding namysy nege salynady?
Myna jaghdaygha kәdimgidey nazar audaryluy kerek. Kókpar ýstinde qazaqtardy kózbe-kóz qorlap jatqanyna qaramay, oiynshylar da, bas bapker de tym-tyrys, kónbis týiening kebinde boldy. Kókpar kapitanyn atpen kelip býiirden soqqanda bapker nege ay qarap túrdy? Au, kókparshy qúlap, onyng ýstine eki birdey qyrghyz oiynshylary tónnin, attyng bauyryna alghanda basqa oiynshylar nege shydap túrdy? Búl jerde namys emes, eng әueli әdildik ýshin bas kóteru qayda? Oiynnyng erejesi kózbe-kóz búzylghanda ne túrys? Bәri alannan shyghyp ketpedi me? Oghan tolyq negiz ben sebep boldy ghoy? Jaraydy. Arghy jaghyna baryspayyq.
Qyrghyz ben qazaq kókparynyng aiyrmasy nede? Qyrghyzdar 10-15 jasynan esekke ne jabaghygha minip tartysa bastaydy. Óitkeni Qyrghyzstanda agrarlyq auyl qúrylymy tipyl bolghan joq, bizdegidey auylda 30 payyz (resmy 40 payyz shyndyqqa say emes) halyq qalatynday ahual ornaghan joq. Bizding qala balalary ómirinde tiri at kóru de mәselege ainala bastady. Sóitip, at pen oiynshy kәsiby at sportyn keminde 15 jastan bastaydy, al qyrghyz attary 1 jastan bastap balalardyng kókpar dodasyna týsedi. Búl qyrghyzdyng kentavr boluyna alghyshart emes pe? Yaghny Qyrghyzstanda shynayy týrde kóshpenderding býgingi mәdeniyetine ainalatynday ahual bar. Biz búghan emes, attyng baby joq dep nazardy basqa jaqqa búryp jýrmiz. Al bizde búl oiyn negizinen elding ontúsynda bolghanymen, ol ónirlerde túraqsyz. Qazaq balalary kókparmen 10-15 jastan bastay qoymaydy. Bizde «jappay kókpar» (dәstýrden tys jabayy kókpar) Shymkent manynda keng taralghan, onyng ózi kókpar beretin toylargha ghana tәueldi. Yaghny bizding dәstýrli kókparshylarymyz tek qana toydyng jýldesi ýshin oinaytyn toptar ghana. Sport retinde ainalyspaydy. Sondyqtan olardyng ishinen kókpardyng sport formatyna jaraytyndar da az, kókpar aty da joq.

Suret: Abai.kz skriyni.
Sayyp kelgende, búl salada biliksizdik bastan asady. Al biligi men bilimi, tәjiriybesi barlardy jolatpaydy. Ol endi salanyng ishki sayasatynda jatyr. Mәselen 2016 jyly bizding «Abai.kz» saytyna jariyalanghan «KÓKPAR OINYNDA KÓNE SALT KÓRINBEY BARADY» atty maqaladan keyin ghana futbol formatynan bas tartylyp, qarsy tarapqa salym salmay, әrkim óz qazanyna olja salatyn boldy. Sodan keyin bireuding bizben isi boldy ma? Odan keyin «Kókpardy jetildiru tújyrymdamasyn» jariyaladyq. Eshbir reaksiya joq. Osy salanyng mamany Ramazan Sәttibaev qansha shyryldasa da jolatpaydy. Mәsele ondaylardyng qarjygha ortaqtasuynda bolsa kerek. Basqa ne sebep bar? Álde búl sport bir ghana ónirding mandayyna jazylghandyghynda ma? Eger de shynayy damu bolyp, tanday qaqtyrsa, yn-shynsyz sport týrine ainalyp jatsa – qanday aiyp bolar edi?
Ókinishisi sol – bayaghy jartas sol kýii.
Serik Erghali, kókpartanushy
Abai.kz
Kez kelgen qúbylystyn, oqighanyng tamyry terende, betin qalqyp baghalaugha bolmaydy. Onshaqty jyl búrynghy qyrghyzda payda bolghan Kóshpender (qyrghyzsha kóchmón – dúrys balama, Marsel Erdal: köçmen, qazaqsha ýndestikpen - kóshpen) oiyny jalpy tórk qauymy ýshin de, adamzat ýshin de mәdeny ómirdegi jana paradigmanyng nyshany bolghanyn jasyrmayyq.
Ol kezde bizding el Álemdik dinderding siyezimen, Aziadamen, EKSPO-2017-men t.t. ghalamdyq sharalarmen bas qatyryp jýrdi. Qazaq qúndylyghyn eskeruge, damytugha, bolmasa ony qyrghyzdar qúsap, kóshpen/nomad taqyrybyna salyp, últtyng kósegesin kógertu bolmasa da, kókiregin keruge degen auyzgha iligetin qadam bolghan joq.
Onyng esesine últtyng altyn besigi sanalghan auyl talaugha týsip, tipyl bolyp jatty. Osymen birge qadyr da, qúndylyq ta, ruh pen jiger de qúmgha sine bastady.
Jә. Kókpar tarihynan birer sóz. Qazaqstanda 1949 j. kókpar tartudyng jana erejesi bekitilip, oghan sәikes kókpardy arnauly alanda, komandalyq sipatta ótkizu belgilendi. 1958 jyldan beri kókpar alaman alandarda (ippodromdarda), 1990 jyldardan beri arnayy kókparalanda ótkizilude. Al qyrghyz aghayyn kókparmen shyndap 1998 jyldan kinorejisser Bolat Shamshivting kirisuimen bastady.
Ángimeni beriden-aq qaytarayyq. 2024 jyl. Dýniyelik (osyghan «jýzdi» qospay-aq qoyayyqshy) V Kóshpender oiyny Astanada ótkende kókpar sportyna qatysty ne bolghanyn kópshilik bilmeydi. Búl is-sharada kókpar ghana baghdarlamagha enetini turaly aldyn ala sheshim qabyldandy jәne búl negizi Býkilәlemdik Etnosport Konfederasiyasy tarapynan maqúldan sheshim bolatyn. Oghan sebep: kókpar men úlaqtartysh (kókbóri) bir sport jәne songhysynda qauipsizdik mәselesi sheshilmegen.
Biraq sol jyly qyrghyz preziydenti arnayy Astanagha júmys saparymen kelip, Q.K.Toqaevpen kezdesude mәseleni kókbórining paydasyna sheship әlemdik oiyndar dodasyna engizip qaytty. Onyng nәtiyjesi qanday bolghany әlemge ayan: qyrghyzdyng komandasy shy shyghardy, daulasty, Qazaqstannyng әnúranyn qadyr tútpay. Qyr kórsetti. Kókpar oiyny 40 minutqa ýzildi. Búl Kóshpender oiynynyng tarihyna sayasy sipattaghy óte kelensiz oqigha bolyp jazyldy.
Sol jaghdaydan keyin búl Kóshpender oiyndarynyng tizginin Ózbekstan alugha tiyis bolatyn. Biraq әriden oilaghan ózaghamyz búl mashaqattan bas tartty jәne dúrys istedi. Sóitip, qyrghyz tarapy bastamany ózderine qaytyp aldy.
Jә, búl taqyryptyng sayasy jaghy. Endi taza kókpar mәselesine keleyik. Negizi federasiyasy qúrylmaghan elde onday sport boyynsha resmy týrde sol sport týrining dodasyna qatysu әlemde – nonsens! Qazaqstanda kókbórinin, al Qyrghystanda kókpardyng Federasiyasy joq. Endi búl joly Qazaqstannyng kókpar komandasy kókbóri men kókpar oiyndaryna qatyspaytyn zandy da shynayy Sebep boldy. Sebebi, kókbóri formatyna qatysatyn sportshylar joq. Al kókpargha syilastyqpen barghannyng ózinde ol sharany tikeley Halyqaralyq Kókpar federasiyasy basqaru kerek. Onday federasiya joq! Endi ne kerek. Nesine bardy? Nege bardy? Týsiniksiz.
Bar bolghany jekeley beyresmy qúramanyng qatysuyna ghana jol ashugha bolar edi. Sonyng ózinde qauipsizdik mәselesin qatang qong kerek. Óitkeni qyrghyz jaghy ylghy da oiynshylargha qater tóndirip, oiynshylardy qorqytyp-ýrkitip oinaytyny әuelden belgili. Búl turasynda belgili qazaq paluany Ayhanovtyng tarihy baghasy bar ghoy. Tipti keshegi Audaryspaqtyng ózinde birneshe paluangha qamshy siltendi, sony kórmegendey bolyp otyrmyz.
Demek, búl basty da zandy pozisiya nege búzyldy? Búghan Kókpar federasiyasy jauap berui kerek. Federasiya basshylyghy resmy memleket basshylyghynyng aldyna mәseleni anyq ta qomaqty dәiektermen týsindirip, bas tartuy tiyis bolatyn. Onyng ornyna federasiya basshysy nazardy basqa jaqqa audaryp, «Qazaqstan» dep qyshqyrghan qyzgha avtokólik syilap qútyldy. Ol onyng ornyna dogharysqa (otstavkagha) ketui tiyis bolatyn. Nәtiyjesinde últtyng namysyn qoyshy, memlekettik imidjge selkeu týsti. Aqyry medal sanyna talastyq. Bas bapkerimiz bәlening bәri atta dep qútylyp otyr. Au birneshe jylqy zauyty bar eldi neghyp, kókpargha shyghatyn 12 at tabylmaydy? Onshaqty atty baptaytyn bapker nege joq? Búl súraq jogharygha negey jetip sheshilmeydi? Federasiya basshylyghyna deputat mandaty búny sheshuge neghyp paydagha jaramay jýr? Árkimge taratyp jatqan avtoarba kókpardyng otymen kirip, kýlimen shyghyp jýrgenderge nege berilmeydi? Kónge elding namysy nege salynady?
Myna jaghdaygha kәdimgidey nazar audaryluy kerek. Kókpar ýstinde qazaqtardy kózbe-kóz qorlap jatqanyna qaramay, oiynshylar da, bas bapker de tym-tyrys, kónbis týiening kebinde boldy. Kókpar kapitanyn atpen kelip býiirden soqqanda bapker nege ay qarap túrdy? Au, kókparshy qúlap, onyng ýstine eki birdey qyrghyz oiynshylary tónnin, attyng bauyryna alghanda basqa oiynshylar nege shydap túrdy? Búl jerde namys emes, eng әueli әdildik ýshin bas kóteru qayda? Oiynnyng erejesi kózbe-kóz búzylghanda ne túrys? Bәri alannan shyghyp ketpedi me? Oghan tolyq negiz ben sebep boldy ghoy? Jaraydy. Arghy jaghyna baryspayyq.
Qyrghyz ben qazaq kókparynyng aiyrmasy nede? Qyrghyzdar 10-15 jasynan esekke ne jabaghygha minip tartysa bastaydy. Óitkeni Qyrghyzstanda agrarlyq auyl qúrylymy tipyl bolghan joq, bizdegidey auylda 30 payyz (resmy 40 payyz shyndyqqa say emes) halyq qalatynday ahual ornaghan joq. Bizding qala balalary ómirinde tiri at kóru de mәselege ainala bastady. Sóitip, at pen oiynshy kәsiby at sportyn keminde 15 jastan bastaydy, al qyrghyz attary 1 jastan bastap balalardyng kókpar dodasyna týsedi. Búl qyrghyzdyng kentavr boluyna alghyshart emes pe? Yaghny Qyrghyzstanda shynayy týrde kóshpenderding býgingi mәdeniyetine ainalatynday ahual bar. Biz búghan emes, attyng baby joq dep nazardy basqa jaqqa búryp jýrmiz. Al bizde búl oiyn negizinen elding ontúsynda bolghanymen, ol ónirlerde túraqsyz. Qazaq balalary kókparmen 10-15 jastan bastay qoymaydy. Bizde «jappay kókpar» (dәstýrden tys jabayy kókpar) Shymkent manynda keng taralghan, onyng ózi kókpar beretin toylargha ghana tәueldi. Yaghny bizding dәstýrli kókparshylarymyz tek qana toydyng jýldesi ýshin oinaytyn toptar ghana. Sport retinde ainalyspaydy. Sondyqtan olardyng ishinen kókpardyng sport formatyna jaraytyndar da az, kókpar aty da joq.

Suret: Abai.kz skriyni.
Sayyp kelgende, búl salada biliksizdik bastan asady. Al biligi men bilimi, tәjiriybesi barlardy jolatpaydy. Ol endi salanyng ishki sayasatynda jatyr. Mәselen 2016 jyly bizding «Abai.kz» saytyna jariyalanghan «KÓKPAR OINYNDA KÓNE SALT KÓRINBEY BARADY» atty maqaladan keyin ghana futbol formatynan bas tartylyp, qarsy tarapqa salym salmay, әrkim óz qazanyna olja salatyn boldy. Sodan keyin bireuding bizben isi boldy ma? Odan keyin «Kókpardy jetildiru tújyrymdamasyn» jariyaladyq. Eshbir reaksiya joq. Osy salanyng mamany Ramazan Sәttibaev qansha shyryldasa da jolatpaydy. Mәsele ondaylardyng qarjygha ortaqtasuynda bolsa kerek. Basqa ne sebep bar? Álde búl sport bir ghana ónirding mandayyna jazylghandyghynda ma? Eger de shynayy damu bolyp, tanday qaqtyrsa, yn-shynsyz sport týrine ainalyp jatsa – qanday aiyp bolar edi?
Ókinishisi sol – bayaghy jartas sol kýii.
Serik Erghali, kókpartanushy
Abai.kz