(Abaydyng «Senbe júrtqa, túrsa da qansha maqtap» ólenine týsinik)

 «Narym bar dep maqtanba,
Arym bar dep maqtan»
Halyq mәteli.

Maqtanshaqtyq – Qúday  taghala әr adamda bar qylyp jaratqan minez, tegi. Pende bolghan son, maqtaghangha әrkimning de talasy bar. Kýtedi. Biraq býgingi qazaq qoghamynda maqtangha salynu órship bara jatqan sekildi. Osyny kóre bilgendey,  úly Abay ghaqliya sózderi men poeziyasynda búl dúshpan jayly kóp eskertken. Ásirese,  jastardy saqtandyrghan. Tómende úly aqynnyng «Senbe júrtqa, túrsa da qansha maqtap» (1897) degen ósiyet óleng taldap, ekshep kórmekpiz.

Abay shygharmashylyghyndaghy «Maqtandy quyp ketpe», «Payda oilama, ar oila» sekildi salih iydeyalar, bile bilsek, otarshyl biylikke qarsylyq. Eldi búzyludan saqtaudyng qamy, emi edi. Mysalgha 1892 jylghy «Kýlimsirep aspan túr» óleninde Abay: «Mansap izder, mal quar, Bәri maqtan izdegen», – dese, kelesi «Ne izdeysin, kónilim, ne izdeysin?» óleninde:

Abúiyr, ataq sol janda –
Kimdi kóp júrt maqtasa, – dep sheney sóileydi. Sonday-aq:

Maqtau – jel sóz jangha qas,
Qoshemetshil shygharghan, – dep anyqtama beredi. Kәne, «qoshemetshil», yaghny «jaghympaz» sózine nazar audarayyq. Jaghympaz –  minezsiz, ekijýzdi adam. Onyng qoshemetpen aitqan maqtauy –  «jel sóz» әri «jangha qas». Nege? Sebebi, ol «satylghan» jәne «satyp alynghan»  dep úqtyrady kemenger.

Maqtannyng tabighaty Abaygha ayan: «Az ba, kóp pe, adam balasy bir týrli maqtannan aman bolmaghy – qiyn is» (21-sóz) – dep keledi de,  «maqtan» úghymyna tereng taldau jasap, maqtanshaq paqyrlardy mynaday ýsh dengeyge bóledi: «Jatqa maqtalsam eken degen elim maqtasa eken deydi. Elime maqtalsam eken degen aghayynym maqtasa eken deydi. Aghayynnyng ishinde ózi maqtau izdegen ózimdi ózim maqtap jetem deydi».

Sóz joq, maqtannan aman bolmaqtyq qiyn is. Onan qoghamgha keletin zalaldy oishyl bylaysha aitady: «Ózi ózgeshe bolamyn demekting týbi – maqtan. Árbir maqtan bireuden asamyn degen kýnshildik bitiredi de, kýnshildik kýnshildikti qozghaydy» (38-sóz).

Sóitip, maqtanshaqtyq – jangha qas, ruhany ósuge kedergi  kesirli minez. Abay atamyz jan-jaqty qarastyra otyryp, osyny ashyqtap beredi.

Endi  «Senbe júrtqa, túrsa da qansha maqtap» ólenin taldaugha auysayyq.  «Kókirekti kerip, qyrt maqtangha úrynba, oghan qúl bolma!», «Eki sóileme, kisilikke úmtyl!». Jas buyngha arnalghan ýsh shumaq óleng ózegi – osy iydeyagha sayady.

Senbe júrtqa, túrsa da qansha maqtap,
Áure etedi ishine qulyq saqtap.
Ózine sen, ózindi alyp shyghar,
Qayratyng men aqylyng eki jaqtap.

Maqtau sózding tasasynda bir nәrse bar, ol   – qulyq. Adamdy әure etu, aq joldan ainytu – janashyrdyng isi emes. Antúrghandyq. Sondyqtan kópti kýzetpe, esti kisi bol: «Ózine sen, qayratyng men aqylyna sýien!» deydi Abay.

Ýsh jyl búrynghy «Ásempaz bolma әrnege» (1894) óleninde aqyn: «Qayrat pen aqyl jol tabar, Qashqangha da qughangha!», «Maqtandy izdep, qayghy alma, Minindi úrlap jasyryp», «Ózinde barmen kózge úryp, Artylam deme ózgeden!» degen bolatyn. Búl ósiyetter endi bylaysha jalghasyn tabady:

Ózindi sengishtikpen әure etpe,
Qúmarpaz bop maqtandy quyp ketpe!
Júrtpen birge ózindi qosa aldasyp,
Salpyldap saghym qughan boyyna ep pe?

Kórip otyrmyz, aqyn kópting auzyn kýzetpe, sengishtikke, qúmarpazdyqqa (ataq, abúiyr alugha) úrynba, saghymgha (baylyq, mәnsap) aldanba dep aghalyq aqylyn aitqan. Seni tyghyryqtan alyp shyghar búla kýsh bar, ol – tek ózin, boyyndaghy qayratyng men aqylyn. Jastardyng oi-sanasyna osyny qúyady.   Búl paradigmany shәkirti Á. Bókeyhanov: «Óz kýshine sengen halyq qana ómir bәigesin alady»  dep qúptap, bekite týsedi.

Endi ólenning songhy ýshinshi shumaghyna keler bolsaq: «Qayghy kelse, qarsy túr, qúlay berme, Qyzyq kelse, qyzyqpa, onghaqqa erme», – dey kele, tuyndy sonyn: «Jýregine sýngi de, týbin kózde, Sonan tapqan – shyn asyl, tastay kórme!», – dep qorytady oishyl ústaz.

Kórip otyrmyz, adamdyq әdep, minez jayly Abay sózi jýrek arqyly týiindelgen. Búl – zandylyq. Óitkeni, osy 1894-1897 jyldary ýsh qasiyet (qayrat, aqyl, jýrek) oishyl aqyn shygharmashylyghynda oiyp oryn alghan. Abay ýshin jýrek – barsha adamgershilik qasiyetter kómbesi. Jylylyq, dostyq, bar  qyzyq – tek jýrek isi. Biraq asyldyng da asyly, eng qymbaty bar, ol – Qúday baryna senim. Adam bolmysy – jan men tәn. Atyng adam bolsyn deseng – ózindi jangha bala, jýrekke biylet! Kemeldikke ózge jol joq. Mine, Abay: «Jýreginning týbine tereng boyla» deuimen osyny jetkizgen.

Maqtanshaqtyq minezden saqtan, aulaq bol! Búl Abay poeziyasyn kóktey ótetin saliqaly iydeyanyng biri. Mәselen, aqyndyq qyzmetining basy, «Ghylym tappay maqtanba» óleninde: «Ósek, ótirik, maqtanshaq, Erinshek, beker mal shashpaq, Bes dúshpanyng bilseniz» dese, songhy ólenining biri – 1901 jylghy «Osy qymyz qazaqqa, Maqtanyng ba, asyng ba?» dep bastalatyn jyrynda:

Maqtangha bola jiyam dep,
Jylqy ýshin júrtqa bas úrma.
Qymyz, semiz degenin
Bir maqtan ghoy, jasyrma.
Maqtan quma, kerek qu,
Oysyzdargha qosylma, – dep aqyl-kenesin taghy bir tógedi. IYә, bes dúshpannyng biri – qyrt maqtan. Taghy aitayyq, maqtanshaqtyq minezge úrynbaytyn jan kemde-kem, әkim de, qara da, bay da, kedey de onyng qúly boluy mýmkin. Múny kýndelikti ómirden kórip, bilu qiyngha soqpaydy.

Kiltipan mynada, maqtannyng «ýlkendik» degen týri de bar. «Ýlkendik – adam ishinen ózin-ózi baghaly esep qylmaq, – deydi Abay, – Yaghny nadan atanbastyghyn, jenil atanbastyghyn, maqtanshaq atanbastyghyn, әdepsiz, arsyz, baylausyz, paydasyz, súramshaq, ósekshi, ótirikshi, aldamshy, keseldi – osynday jaramsyz qylyqtardan saqtanyp, sol minezderdi boyyna qorlyq bilip, ózin ondaylardan zor eseptemek. Búl minez – aqyldylardyn, arlylardyn, artyqtardyng minezi» (21-sóz).

Mine, býgingi qazaq qoghamyna keregi –  osy aitylghan ýlkendik maqtan, artyqtardyng minezi. Ádiletti joqqa shygharmaytyn maqtannyng týri búl. Abyzymyz Abaydyng búl ósiyet sózinen qaytsek  memleket qúrushy, yaghny «titulinyy últ» bola alamyz degen saualdyng jauabyn tabugha bolatyn siyaqty.  «Senbe júrtqa túrsa da qansha maqtap» ólenine jasalghan shaghyn taldauymyz osymen tәmam.

Reti kelgen song aitqan jón, alghashqy shumaqtyng songhy joly әli kýnge:

Enbegin men aqylyng eki jaqtap, – dep basyluda. Búl – aghattyq. Sebebi, «enbek» sózi sovettik dәuirding belgisi,  sanamyzdaghy «Adamdy adam etken – enbek» qaghidasy – materialistik ilimning salghan tanbasy. Abaydyng sózin búrmalamay «qayrat» dep jazatyn uaqyt jetti. Osy payym dәleline eki uәjdi keltireyik.

Birinshisi, islam teoretiygi Ábuhamit әl-Ghazaliyding «Ihya ilm ad-diyn» («Din ilimin tiriltu») atty әigili shygharmasy. Kitapta sufizmning hәl (jýrek) ilimi boyynsha adamnyng Haq didaryna jetui jeti satyly dep dәiektelgen. Ár satyny «maqam» deydi. Ál-Ghazaliydi oryssha sóiletken V. Naumkiyn: «Makamy...  mogut soderjati lishi znanie (ilm), sostoyanie (hәl) y deystvie (amal)», – dey kele, maqam turaly bylaysha oy týiedi: «Itak, makam triyedin y vkluchaet v sebya znaniye, sostoyanie y deystviye».

Kórdiniz be, orys ghalymy ýsh qasiyetting birin «deystviye» (hareket, qayrat) dep audarghan. «Trud» demegen. Hakim Abay bolsa, «enbek» túra túrsyn, diny termin – «amal» («ghamal») sózinen  de bas tartqan. Ghylymy leksikamyzgha «qayrat» termiynin alghash engizgen. Nege? Abaygha keregi –mәndi, auqymdy jәne jan-jýrekke baylanghan termiyn. Mәselen: «Jýrekte qayrat bolmasa, Úiqtaghan oidy kim týrtpek? Aqylgha sәule qonbasa, Qayuansha jýrip kýneltpek» deydi. Sóitip, Abay iliminde adamnyng adam bolu kepili – enbek emes (qúmyrsqa nemese bal arasy adam balasyn on orap alatyn enbekshil), sana-sezim, es-aqyl, jalpy ruh mәdeniyeti.

Ekinshi uәjimiz, enbek pen aqyl júptasqan óleng Abayda joq. Al qayrat pen aqyl birligi kóp, tipti búl ekeui egiz qozyday ere jýredi. «Jastyqtyng oty jalyndap» óleninde oishyl:

Qayratpen kirip, jalynbay,
Aqylmen tauyp ailasyn, – dese, әigili «Ásempaz bolma әr nege» óleninde:

Qayrat pen aqyl jol tabar,
Qashqangha da, qughangha.
Ádilet-shapqat kimde bar,
Sol jarasar tughangha, – demey me.

Sóitip, dúrysy – «enbek» sózi emes, «qayrat» termiyni. Qay qyrynan da osyghan kóz jetkizemiz. Enbek sózining «tolyq adam» tanym-týsinigine qatysy shamaly. Olay bolsa, әigili pәlsapalyq ýshkil (qayrat, aqyl, jýrek) birligine syna qaghyp, júrtshylyqty shatastyrmayyq.

Qoryta aitqanda, Abaydyng «Qúmarpaz bop maqtandy quyp ketpe!» ósiyetining ózektiligi arta týspese, kemigen joq. Esti últ, myqty qazaq bolamyz desek,  qyrt maqtangha salynu men salpyldap saghym (baylyq) qughandy azaytqan jón. Ýlkendik maqtan deseniz, әngime basqa. Sol ýshin til, dәstýr jәne adamgershilik tәrbie kýsheytilsin!  Últ ghylymyn jatpay-túrmay damytu qolgha alynsyn! Búlargha, әriyne, qayrat pen aqyl arqyly jetpekpiz. Jýrek she? «Jýrekten jylylyq, dostyqpenen, Búlaqsha aghyp ghalamgha taramaqshy».  Ómir sýru formasy  sosialistik, meyli, kapitalistik bolsyn, jan men tәn maydany tolassyz, ol maydan alany – әrkimning jýregi. Múny eskermegen elding bolashaghy búlynghyr bolmaqshy. Sanany túrmysqa biyletu opa bermeydi. Abay men Shәkәrim osylay deydi.

Asan Omarov, abaytanushy

Abai.kz