(ابايدىڭ «سەنبە جۇرتقا، تۇرسا دا قانشا ماقتاپ» ولەڭىنە تۇسىنىك)

 «نارىم بار دەپ ماقتانبا،
ارىم بار دەپ ماقتان»
حالىق ماتەلى.

ماقتانشاقتىق – قۇداي  تاعالا ءار ادامدا بار قىلىپ جاراتقان مىنەز، تەگى. پەندە بولعان سوڭ، ماقتاعانعا اركىمنىڭ دە تالاسى بار. كۇتەدى. بىراق بۇگىنگى قازاق قوعامىندا ماقتانعا سالىنۋ ءورشىپ بارا جاتقان سەكىلدى. وسىنى كورە بىلگەندەي،  ۇلى اباي عاقليا سوزدەرى مەن پوەزياسىندا بۇل دۇشپان جايلى كوپ ەسكەرتكەن. اسىرەسە،  جاستاردى ساقتاندىرعان. تومەندە ۇلى اقىننىڭ «سەنبە جۇرتقا، تۇرسا دا قانشا ماقتاپ» (1897) دەگەن وسيەت ولەڭ تالداپ، ەكشەپ كورمەكپىز.

اباي شىعارماشىلىعىنداعى «ماقتاندى قۋىپ كەتپە»، «پايدا ويلاما، ار ويلا» سەكىلدى ساليح يدەيالار، بىلە بىلسەك، وتارشىل بيلىككە قارسىلىق. ەلدى بۇزىلۋدان ساقتاۋدىڭ قامى، ەمى ەدى. مىسالعا 1892 جىلعى «كۇلىمسىرەپ اسپان تۇر» ولەڭىندە اباي: «مانساپ ىزدەر، مال قۋار، ءبارى ماقتان ىزدەگەن»، – دەسە، كەلەسى «نە ىزدەيسىڭ، كوڭىلىم، نە ىزدەيسىڭ؟» ولەڭىندە:

ابۇيىر، اتاق سول جاندا –
كىمدى كوپ جۇرت ماقتاسا، – دەپ شەنەي سويلەيدى. سونداي-اق:

ماقتاۋ – جەل ءسوز جانعا قاس،
قوشەمەتشىل شىعارعان، – دەپ انىقتاما بەرەدى. كانە، «قوشەمەتشىل»، ياعني «جاعىمپاز» سوزىنە نازار اۋدارايىق. جاعىمپاز –  مىنەزسىز، ەكىجۇزدى ادام. ونىڭ قوشەمەتپەن ايتقان ماقتاۋى –  «جەل ءسوز» ءارى «جانعا قاس». نەگە؟ سەبەبى، ول «ساتىلعان» جانە «ساتىپ الىنعان»  دەپ ۇقتىرادى كەمەڭگەر.

ماقتاننىڭ تابيعاتى ابايعا ايان: «از با، كوپ پە، ادام بالاسى ءبىر ءتۇرلى ماقتاننان امان بولماعى – قيىن ءىس» (21-ءسوز) – دەپ كەلەدى دە،  «ماقتان» ۇعىمىنا تەرەڭ تالداۋ جاساپ، ماقتانشاق پاقىرلاردى مىناداي ءۇش دەڭگەيگە بولەدى: «جاتقا ماقتالسام ەكەن دەگەن ەلىم ماقتاسا ەكەن دەيدى. ەلىمە ماقتالسام ەكەن دەگەن اعايىنىم ماقتاسا ەكەن دەيدى. اعايىننىڭ ىشىندە ءوزى ماقتاۋ ىزدەگەن ءوزىمدى ءوزىم ماقتاپ جەتەم دەيدى».

ءسوز جوق، ماقتاننان امان بولماقتىق قيىن ءىس. ونان قوعامعا كەلەتىن زالالدى ويشىل بىلايشا ايتادى: «ءوزى وزگەشە بولامىن دەمەكتىڭ ءتۇبى – ماقتان. ءاربىر ماقتان بىرەۋدەن اسامىن دەگەن كۇنشىلدىك بىتىرەدى دە، كۇنشىلدىك كۇنشىلدىكتى قوزعايدى» (38-ءسوز).

ءسويتىپ، ماقتانشاقتىق – جانعا قاس، رۋحاني وسۋگە كەدەرگى  كەسىرلى مىنەز. اباي اتامىز جان-جاقتى قاراستىرا وتىرىپ، وسىنى اشىقتاپ بەرەدى.

ەندى  «سەنبە جۇرتقا، تۇرسا دا قانشا ماقتاپ» ولەڭىن تالداۋعا اۋىسايىق.  «كوكىرەكتى كەرىپ، قىرت ماقتانعا ۇرىنبا، وعان قۇل بولما!»، «ەكى سويلەمە، كىسىلىككە ۇمتىل!». جاس بۋىنعا ارنالعان ءۇش شۋماق ولەڭ وزەگى – وسى يدەياعا سايادى.

سەنبە جۇرتقا، تۇرسا دا قانشا ماقتاپ،
اۋرە ەتەدى ىشىنە قۋلىق ساقتاپ.
وزىڭە سەن، ءوزىڭدى الىپ شىعار،
قايراتىڭ مەن اقىلىڭ ەكى جاقتاپ.

ماقتاۋ ءسوزدىڭ تاساسىندا ءبىر نارسە بار، ول   – قۋلىق. ادامدى اۋرە ەتۋ، اق جولدان اينىتۋ – جاناشىردىڭ ءىسى ەمەس. انتۇرعاندىق. سوندىقتان كوپتى كۇزەتپە، ەستى كىسى بول: «وزىڭە سەن، قايراتىڭ مەن اقىلىڭا سۇيەن!» دەيدى اباي.

ءۇش جىل بۇرىنعى «اسەمپاز بولما ارنەگە» (1894) ولەڭىندە اقىن: «قايرات پەن اقىل جول تابار، قاشقانعا دا قۋعانعا!»، «ماقتاندى ىزدەپ، قايعى الما، ءمىنىڭدى ۇرلاپ جاسىرىپ»، «وزىڭدە بارمەن كوزگە ۇرىپ، ارتىلام دەمە وزگەدەن!» دەگەن بولاتىن. بۇل وسيەتتەر ەندى بىلايشا جالعاسىن تابادى:

ءوزىڭدى سەنگىشتىكپەن اۋرە ەتپە،
قۇمارپاز بوپ ماقتاندى قۋىپ كەتپە!
جۇرتپەن بىرگە ءوزىڭدى قوسا الداسىپ،
سالپىلداپ ساعىم قۋعان بويىڭا ەپ پە؟

كورىپ وتىرمىز، اقىن كوپتىڭ اۋزىن كۇزەتپە، سەنگىشتىككە، قۇمارپازدىققا (اتاق، ابۇيىر الۋعا) ۇرىنبا، ساعىمعا (بايلىق، ءمانساپ) الدانبا دەپ اعالىق اقىلىن ايتقان. سەنى تىعىرىقتان الىپ شىعار بۇلا كۇش بار، ول – تەك ءوزىڭ، بويىڭداعى قايراتىڭ مەن اقىلىڭ. جاستاردىڭ وي-ساناسىنا وسىنى قۇيادى.   بۇل پاراديگمانى شاكىرتى ءا. بوكەيحانوۆ: «ءوز كۇشىنە سەنگەن حالىق قانا ءومىر بايگەسىن الادى»  دەپ قۇپتاپ، بەكىتە تۇسەدى.

ەندى ولەڭنىڭ سوڭعى ءۇشىنشى شۋماعىنا كەلەر بولساق: «قايعى كەلسە، قارسى تۇر، قۇلاي بەرمە، قىزىق كەلسە، قىزىقپا، وڭعاققا ەرمە»، – دەي كەلە، تۋىندى سوڭىن: «جۇرەگىڭە سۇڭگى دە، ءتۇبىن كوزدە، سونان تاپقان – شىن اسىل، تاستاي كورمە!»، – دەپ قورىتادى ويشىل ۇستاز.

كورىپ وتىرمىز، ادامدىق ادەپ، مىنەز جايلى اباي ءسوزى جۇرەك ارقىلى تۇيىندەلگەن. بۇل – زاڭدىلىق. ويتكەنى، وسى 1894-1897 جىلدارى ءۇش قاسيەت (قايرات، اقىل، جۇرەك) ويشىل اقىن شىعارماشىلىعىندا ويىپ ورىن العان. اباي ءۇشىن جۇرەك – بارشا ادامگەرشىلىك قاسيەتتەر كومبەسى. جىلىلىق، دوستىق، بار  قىزىق – تەك جۇرەك ءىسى. بىراق اسىلدىڭ دا اسىلى، ەڭ قىمباتى بار، ول – قۇداي بارىنا سەنىم. ادام بولمىسى – جان مەن ءتان. اتىڭ ادام بولسىن دەسەڭ – ءوزىڭدى جانعا بالا، جۇرەككە بيلەت! كەمەلدىككە وزگە جول جوق. مىنە، اباي: «جۇرەگىڭنىڭ تۇبىنە تەرەڭ بويلا» دەۋىمەن وسىنى جەتكىزگەن.

ماقتانشاقتىق مىنەزدەن ساقتان، اۋلاق بول! بۇل اباي پوەزياسىن كوكتەي وتەتىن ساليقالى يدەيانىڭ ءبىرى. ماسەلەن، اقىندىق قىزمەتىنىڭ باسى، «عىلىم تاپپاي ماقتانبا» ولەڭىندە: «وسەك، وتىرىك، ماقتانشاق، ەرىنشەك، بەكەر مال شاشپاق، بەس دۇشپانىڭ بىلسەڭىز» دەسە، سوڭعى ولەڭىنىڭ ءبىرى – 1901 جىلعى «وسى قىمىز قازاققا، ماقتانىڭ با، اسىڭ با؟» دەپ باستالاتىن جىرىندا:

ماقتانعا بولا جيام دەپ،
جىلقى ءۇشىن جۇرتقا باس ۇرما.
قىمىز، سەمىز دەگەنىڭ
ءبىر ماقتان عوي، جاسىرما.
ماقتان قۋما، كەرەك قۋ،
ويسىزدارعا قوسىلما، – دەپ اقىل-كەڭەسىن تاعى ءبىر توگەدى. ءيا، بەس دۇشپاننىڭ ءبىرى – قىرت ماقتان. تاعى ايتايىق، ماقتانشاقتىق مىنەزگە ۇرىنبايتىن جان كەمدە-كەم، اكىم دە، قارا دا، باي دا، كەدەي دە ونىڭ قۇلى بولۋى مۇمكىن. مۇنى كۇندەلىكتى ومىردەن كورىپ، ءبىلۋ قيىنعا سوقپايدى.

كىلتيپان مىنادا، ماقتاننىڭ «ۇلكەندىك» دەگەن ءتۇرى دە بار. «ۇلكەندىك – ادام ىشىنەن ءوزىن-ءوزى باعالى ەسەپ قىلماق، – دەيدى اباي، – ياعني نادان اتانباستىعىن، جەڭىل اتانباستىعىن، ماقتانشاق اتانباستىعىن، ادەپسىز، ارسىز، بايلاۋسىز، پايداسىز، سۇرامشاق، وسەكشى، وتىرىكشى، الدامشى، كەسەلدى – وسىنداي جارامسىز قىلىقتاردان ساقتانىپ، سول مىنەزدەردى بويىنا قورلىق ءبىلىپ، ءوزىن وندايلاردان زور ەسەپتەمەك. بۇل مىنەز – اقىلدىلاردىڭ، ارلىلاردىڭ، ارتىقتاردىڭ مىنەزى» (21-ءسوز).

مىنە، بۇگىنگى قازاق قوعامىنا كەرەگى –  وسى ايتىلعان ۇلكەندىك ماقتان, ارتىقتاردىڭ مىنەزى. ادىلەتتى جوققا شىعارمايتىن ماقتاننىڭ ءتۇرى بۇل. ابىزىمىز ابايدىڭ بۇل وسيەت سوزىنەن قايتسەك  مەملەكەت قۇرۋشى، ياعني «تيتۋلنىي ۇلت» بولا الامىز دەگەن ساۋالدىڭ جاۋابىن تابۋعا بولاتىن سياقتى.  «سەنبە جۇرتقا تۇرسا دا قانشا ماقتاپ» ولەڭىنە جاسالعان شاعىن تالداۋىمىز وسىمەن ءتامام.

رەتى كەلگەن سوڭ ايتقان ءجون، العاشقى شۋماقتىڭ سوڭعى جولى ءالى كۇنگە:

ەڭبەگىڭ مەن اقىلىڭ ەكى جاقتاپ، – دەپ باسىلۋدا. بۇل – اعاتتىق. سەبەبى، «ەڭبەك» ءسوزى سوۆەتتىك ءداۋىردىڭ بەلگىسى،  سانامىزداعى «ادامدى ادام ەتكەن – ەڭبەك» قاعيداسى – ماتەرياليستىك ءىلىمنىڭ سالعان تاڭباسى. ابايدىڭ ءسوزىن بۇرمالاماي «قايرات» دەپ جازاتىن ۋاقىت جەتتى. وسى پايىم دالەلىنە ەكى ءۋاجدى كەلتىرەيىك.

ءبىرىنشىسى، يسلام تەورەتيگى ءابۋحاميت ءال-عازاليدىڭ «يحيا يلم اد-دين» («ءدىن ءىلىمىن ءتىرىلتۋ») اتتى ايگىلى شىعارماسى. كىتاپتا ءسۋفيزمنىڭ ءحال (جۇرەك) ءىلىمى بويىنشا ادامنىڭ حاق ديدارىنا جەتۋى جەتى ساتىلى دەپ دايەكتەلگەن. ءار ساتىنى «ماقام» دەيدى. ءال-عازاليدى ورىسشا سويلەتكەن ۆ. ناۋمكين: «ماكامى...  موگۋت سودەرجات ليش زنانيە (يلم), سوستويانيە ء(حال) ي دەيستۆيە (امال)»، – دەي كەلە، ماقام تۋرالى بىلايشا وي تۇيەدى: «يتاك، ماكام تريەدين ي ۆكليۋچاەت ۆ سەبيا زنانيە، سوستويانيە ي دەيستۆيە».

كوردىڭىز بە، ورىس عالىمى ءۇش قاسيەتتىڭ ءبىرىن «دەيستۆيە» (حارەكەت، قايرات) دەپ اۋدارعان. «ترۋد» دەمەگەن. حاكىم اباي بولسا، «ەڭبەك» تۇرا تۇرسىن، ءدىني تەرمين – «امال» («عامال») سوزىنەن  دە باس تارتقان. عىلىمي لەكسيكامىزعا «قايرات» تەرمينىن العاش ەنگىزگەن. نەگە؟ ابايعا كەرەگى ء–ماندى، اۋقىمدى جانە جان-جۇرەككە بايلانعان تەرمين. ماسەلەن: «جۇرەكتە قايرات بولماسا، ۇيقتاعان ويدى كىم تۇرتپەك؟ اقىلعا ساۋلە قونباسا، قايۋانشا ءجۇرىپ كۇنەلتپەك» دەيدى. ءسويتىپ، اباي ىلىمىندە ادامنىڭ ادام بولۋ كەپىلى – ەڭبەك ەمەس (قۇمىرسقا نەمەسە بال اراسى ادام بالاسىن ون وراپ الاتىن ەڭبەكشىل), سانا-سەزىم، ەس-اقىل، جالپى رۋح مادەنيەتى.

ەكىنشى ءۋاجىمىز، ەڭبەك پەن اقىل جۇپتاسقان ولەڭ ابايدا جوق. ال قايرات پەن اقىل بىرلىگى كوپ، ءتىپتى بۇل ەكەۋى ەگىز قوزىداي ەرە جۇرەدى. «جاستىقتىڭ وتى جالىنداپ» ولەڭىندە ويشىل:

قايراتپەن كىرىپ، جالىنباي،
اقىلمەن تاۋىپ ايلاسىن، – دەسە، ايگىلى «اسەمپاز بولما ءار نەگە» ولەڭىندە:

قايرات پەن اقىل جول تابار،
قاشقانعا دا، قۋعانعا.
ادىلەت-شاپقات كىمدە بار،
سول جاراسار تۋعانعا، – دەمەي مە.

ءسويتىپ، دۇرىسى – «ەڭبەك» ءسوزى ەمەس، «قايرات» تەرمينى. قاي قىرىنان دا وسىعان كوز جەتكىزەمىز. ەڭبەك ءسوزىنىڭ «تولىق ادام» تانىم-تۇسىنىگىنە قاتىسى شامالى. ولاي بولسا، ايگىلى پالساپالىق ۇشكىل (قايرات، اقىل، جۇرەك) بىرلىگىنە سىنا قاعىپ، جۇرتشىلىقتى شاتاستىرمايىق.

قورىتا ايتقاندا، ابايدىڭ «قۇمارپاز بوپ ماقتاندى قۋىپ كەتپە!» وسيەتىنىڭ وزەكتىلىگى ارتا تۇسپەسە، كەمىگەن جوق. ەستى ۇلت، مىقتى قازاق بولامىز دەسەك،  قىرت ماقتانعا سالىنۋ مەن سالپىلداپ ساعىم (بايلىق) قۋعاندى ازايتقان ءجون. ۇلكەندىك ماقتان دەسەڭىز، اڭگىمە باسقا. سول ءۇشىن ءتىل، ءداستۇر جانە ادامگەرشىلىك تاربيە كۇشەيتىلسىن!  ۇلت عىلىمىن جاتپاي-تۇرماي دامىتۋ قولعا الىنسىن! بۇلارعا، ارينە، قايرات پەن اقىل ارقىلى جەتپەكپىز. جۇرەك شە؟ «جۇرەكتەن جىلىلىق، دوستىقپەنەن، بۇلاقشا اعىپ عالامعا تاراماقشى».  ومىر ءسۇرۋ فورماسى  سوتسياليستىك، مەيلى، كاپيتاليستىك بولسىن، جان مەن ءتان مايدانى تولاسسىز، ول مايدان الاڭى – اركىمنىڭ جۇرەگى. مۇنى ەسكەرمەگەن ەلدىڭ بولاشاعى بۇلىڭعىر بولماقشى. سانانى تۇرمىسقا بيلەتۋ وپا بەرمەيدى. اباي مەن شاكارىم وسىلاي دەيدى.

اسان وماروۆ، ابايتانۋشى

Abai.kz