Beysenbi, 17 Qyrkýiek 2026
Áne, kórding be? 310 0 pikir 17 Qyrkýiek, 2026 saghat 12:54

Qyrghyzdarda eshqashan handyq bolghan joq!

Suret: JY arqyly óndelgen / tiktok.com.

Tarihta «840 jyly qyrghyzdar úighyrlarmen soghysta jenip shyqty» degennen basqa, qyrghyzdar jóninde eshqanday dýrkiregen derek joq.

Búdan basqa esh jerde aty shyqpaydy. Olardyng jәne qazirgi qyrghyzdarmen qanshalyqty qatysy bar ekeni de әli tolyq dәleldengen emes. Sebebi, qytaydyng ejelgi  mәnbelerinde  qyrghyzdar gyaguni, szyaniguni, burut, hyagas degen ataularmen  kóringen. Burut - buryattargha jaqyn, hyagas - hakaspen tamyrlas. Sol siyaqty qyrghyzdar Tәn-Shәn bókterindegi qazaq iyelikterine, úly jýz - dulattar jerine  XVIII ghasyrda ghana kelgen. Múnda olardy ózderin qúldyqqa týsirgen oirattar (jongharlar, qalmaqtar) alyp keldi. Sodan keyin qyrghyz manaptary Qazaq handyghynyng qol astynda boldy.

Aytqanday, qyrghyzdarda  eshqashan handyq bolghan joq, olardy Qazaq  handyghyna tәueldi óz manaptary biyledi. Al qazaqtardyng negizin qúraytyn basty iri taypalardyng birde-biri qyrghyz qúramynda joq, bolsa da keybir rulardyng júqanaqtary ghana bar. Qazaqtyng taypalary tura sol qalpynda tek noghaylar men qaraqalpaqtarda ghana tútasymen kezdesedi. Bizde olarda jәne bashqúrttarda bar mýitender ghana joq. Qaraqalpaqtyng kenegesi de bar bizde. Qaraqalpaqtyng jartysyn qonyrattar qúraydy. Olar qonyrat jәne on tórt úru degen eki toptan túrady. Búdan keyingi bizben taypalyq biregeylik bashqúrttar men ózbekterde kóbirek saqtalghan. Bashqúrttyng da dingegin tabyn men tama ústap túr. Olarda qypshaq pen kerey de az emes. Tura bizdegi siyaqty. Jalayyr da barshylyq. Mayqy biydi Shynghys zamanynda ómir sýrgen tabyn dep kórsetip, ózderining babalary sanaydy. Bizge gendik túrghyda, qandyq jaghynan eng jaqyn últtar osy tórteui.

Endeshe, qyrghyzdar bosqa dauryqpasyn. Tuys tapqysy kelse, hakastar men altaylardy aralap kórsin, qúmandy men shordy sharlasyn. Biraq tyvanyng arasynan eshtene tappaydy.

Jogharydaghy jóngeshe qyrghyz ataularynyng birde-birining qazaqqa esh qatysy joq. Bizding babalarymyz ol zamanda, eramyzgha deyingi uaqyttarda  dulu, uyshiyn, kanguy, saq, massaget, day degen ataularmen jýrgen. Tarih sahnasynda orta ghasyrlarda kóringen qypshaq, arghyn, nayman, qonyrat, kerey taypalarynyng eng qalyng toby da qazir bizde.  Bizding qyrghyzdan jaratylysymyz mýlde bólek, tek keyingi ghasyrlarda auylymyz aralas bolyp qalghan. Sondyqtan olargha bizding tilimiz qatty yqpal etken. Biz, negizi, Ábilqayyr Shaybaniyding kezinde Syr boyyn meken etken kóshpeli ózbekter sosloviyesinen bólinip shyqqanbyz. Olardan qazaq (jyraq, bólek, azat) ketip. Al Mәurennahr atyrabyna búl ataudy Ábilqayyrdyng nemeresi Múhammed aparyp tandy, Aqsaq Temirding úrpaqtary jerin basyp alghannan keyin.  Múny da úmytpauymyz kerek!

Serik Pirnazar

Abai.kz

0 pikir

Ýzdik materialdar

Kókjiyek

Azamattyq qogham hәm ghylym men bilim damuy...

Ahmetbek Núrsila 1282
Bilgenge marjan

Parijdegi kitap jәne qazaq dalasynyng tarihy

Ómir Shynybekúly 2828
46 - sóz

«Bilimge mәjbýrleu»

Ábdirashit Bәkirúly 930
Aqmyltyq

Kóshpender oiyny qút bolsyn!

Serik Erghaly 875