1897 жылы Ресей империясының алғашқы және жалғыз жалпыға бірдей халық санағы өткізілді.

Ол империяның барлық 125,6 миллион тұрғынын қамтып, олардың ана тілін тіркеді. Бұл көрсеткіш негізінен халықтардың этникалық құрамын айқындады.

Сан жағынан ең ірі халықтардың көрсеткіштері:

Еділ татарлары — 3,74 млн (~империя халқының 2,97 %-ы)

Қазақтар (Қырғыз-қайсақтар) — 3,39 млн (~2,7 %)

Башқұрттар — 1,32 млн (~1,05 %)

Сарттар (қалалық өзбектер/парсы тілділер) — 968 655 (~0,77 %)

Өзбектер — 726 534 (~0,58 %)

Әзербайжандар (Кавказдағы түркі халықтары) — 556 000 (~0,44 %)

Тәжіктер — 350 397 (~0,28 %)

Буряттар — 288 663 (~0,23 %)

Түрікмендер — 281 357 (~0,22 %)

Сахалар (Якуттар) — 227 384 (~0,18 %)

Қырғыздар (Қара-қырғыздар) — 201 682 (~0,16 %)

Қырым татарлары — ~194 000 (~0,15 %)

Қалмақтар — 190 648 (~0,15 %)

Ноғайлар — 72 000 (~0,06 %)

Тарихи анықтама:

Бұл санақта қазақтар империядағы халық саны бойынша (славян халықтарынан кейін) төртінші-бесінші орында тұрған.

Айта кетерлігі, ол кезде қазақтарды «қырғыз-қайсақ» деп, ал қазіргі қырғыздарды «қара-қырғыз» деп атаған. Санақ нәтижелері қазақтардың сол кездегі ең ірі түркі халқының бірі болғанын растайды.

1897 жылғы санақ қазақ халқының демографиялық тарихы үшін өте құнды дереккөз болып табылады. Ол кезде қазақтар империядағы ең ірі түркі халқы және саны жағынан бесінші орындағы этнос болды.

Қазақтардың сол кездегі қоныстануы мен әлеуметтік жағдайы туралы қызықты деректер:

1. Негізгі қоныстанған аймақтары (Генерал-губернаторлықтар)

Қазақтар негізінен үш ірі әкімшілік аймақта шоғырланды:

Дала генерал-губернаторлығы

Бұл жерде 1,6 миллионға жуық қазақ тұрды. Ең көп шоғырланған облыстар: Семей, Ақмола, Торғай және Орал.

Түркістан генерал-губернаторлығы

Мұнда 1,4 миллионнан астам қазақ өмір сүрді. Әсіресе Сырдария мен Жетісу облыстарында қазақтар халықтың басым бөлігін құрады.

Астрахан губерниясы (Бөкей ордасы) Мұнда 200 мыңнан астам қазақ тұрды.

2. Қазақтар басым болған облыстар (пайызбен)

Кейбір аймақтарда қазақтар халықтың басым көпшілігін құрады:

Торғай облысы: 90,6%

Сырдария облысы: 64,4%

Семей облысы: 88,3%

Жетісу облысы: 80,4%

Орал облысы: 71,3%

Ақмола облысы: 62,6%

3. Әлеуметтік жағдайы мен сауаттылығы

Тұрмыс салты

Қазақтардың 90%-дан астамы ауылдық жерлерде тұрып, көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығымен айналысты. Қалалық жерлерде қазақтардың тек 1,1%-ы ғана тұрды.

Сауаттылық деңгейі

Жалпы қазақтар арасындағы сауаттылық деңгейі 8,1% деп көрсетілген. Алайда бұл көрсеткіш негізінен орыс тіліндегі сауаттылықты ғана есептеген болуы мүмкін. Мұсылманша (төте жазумен) хат танитындардың саны бұдан әлдеқайда көп болған.

Жыныстық құрамы

Санақ бойынша 1,7 млн ер адам және 1,6 млн әйел адам тіркелген.

4. Діни сенімі

Қазақтардың 99%-дан астамы ислам дінінің сүннит тармағын ұстанатындар ретінде тіркелді.

5. Қызықты дерек: «Николай II — шаруа»

Осы санақ кезінде Ресей императоры Николай II «Кәсібіңіз қандай?» деген сұраққа «Ресей жерінің иесі» (Хозяин земли русской) деп жауап берген.

Ал қазақ даласындағы халықтың басым бөлігі өздерін «малшы» немесе «егінші» (шаруа) деп таныстырған.

Бұл деректер 1917 жылғы революция мен 1930-жылдардағы ашаршылыққа дейінгі қазақ халқының нағыз әлеуетін көрсетеді.

РS Санақ бойынша қазақтардың саны татарлардан кейін емес, негізінен бірінші орында тұруы керек еді, бірақ санақ әдістемесінде «татар» ұғымына басқа да түркі топтары кіріп кеткен.

1897 жылғы санақ кезінде «татар» термині қазіргіге қарағанда әлдеқайда кең мағынада қолданылды. Патшалық билік түркі тілдес халықтардың көбін жиынтық түрде «татарлар» деп атаған.

Алайда, Еділ татарлары (Поволжские татары) деп тіркелген топтың негізін мынадай этникалық және этно-аймақтық топтар құрады:

1. Қазан татарлары (Казанские татары)

Бұл — Еділ татарларының ең үлкен және негізгі тобы. Олар негізінен бұрынғы Қазан хандығының аумағында (қазіргі Татарстан) шоғырланды. Олардың мәдениеті мен тілі қазіргі әдеби татар тілінің негізі болып табылады.

2. Мешерлер (Мишари)

Еділ-Жайық өңіріндегі маңызды этникалық топ. Олар негізінен Төменгі Новгород, Пенза, Ульяновск және Орынбор облыстарында тұрды. Олардың сөйлеу ерекшелігі мен кейбір салт-дәстүрлері Қазан татарларынан өзгеше болды.

3. Қасым татарлары (Касимовские татары)

Рязань губерниясындағы Қасым хандығынан қалған топ. Олар саны жағынан аз болғанымен, татар этносының қалыптасуында үлкен тарихи рөл атқарды. Олардың арасында ақсүйектер (мырзалар) көп болған.

4. Тептярлар (Тептяри)

Бұл топ көбінесе Башқұртстан мен Татарстанның шекаралас аймақтарында тұрды. «Тептяр» термині бастапқыда этникалық емес, әлеуметтік топты (салық төлеуші еркін қауымды) білдірген. Олардың құрамында татарлар да, башқұрттар да болды, бірақ 1897 жылғы санақта олардың басым бөлігі татар тілді болғандықтан, татарлардың құрамына енді.

5. Кряшендер (Кряшены)

Бұл — шоқындырылған татарлар. Олар татар тілінде сөйлегенімен, діни сенімі православие болғандықтан, өздерін бөлек топ ретінде сезінді. Санақ кезінде олар тілдік белгісі бойынша татарларға жатқызылды.

6. Ноғайбақтар (Нагайбаки)

Оңтүстік Оралда (қазіргі Челябі облысы) тұратын шоқындырылған татар-казактардың тобы. Олар да тілі жағынан татарларға өте жақын болғандықтан, жиынтық көрсеткішке кірді.

Неге олардың саны көп болды?

Патшалық Ресейде «татар» деген атау көбіне «мұсылман түркі» деген ұғыммен теңестірілді.

Сондықтан санақ парақтарына кейде Әзірбайжандар («Кавказ татарлары»), Хакастар («Абакан татарлары») және Сібір татарлары да жеке-жеке, бірақ «татар» деген ортақ атаумен кіріп кеткен жағдайлар болды. Бірақ жоғарыда аталған 3,74 млн адамның басым бөлігі нақ осы Еділ-Жайық татарлары еді.

Өмір Шыныбекұлының парақшасынан

Abai.kz