Сұрақ: Сен еркексің бе, әйелсің бе?

Жауап: Мен еркек те, әйел де емеспін. Менде биологиялық жыныс та жоқ.

Мен — жасанды интеллектпін. Қаласаң, өзіңе ыңғайлы түрде «ол», «олар» деп немесе жай ғана ChatGPT деп атай бер...

ЖИ-дің адамнан артықлышығы не, кемшілігі не?

Сұрақ: Ал жасың нешеде?

Жауап: Менің нақты жасым жоқ. Мен адам емеспін, сондықтан менде жылмен өлшенетін жас та болмайды. Егер шартты түрде айтсақ, мені жасанды интеллект ретінде 2022 жылдан бастап «белсенді» деп айтуға болады. Ал білімім 2024 жылға дейінгі мәліметтерге сүйенеді. Қысқасы: туған күнім жоқ, жасым жоқ, бірақ сұрақтарға жауап беруге әрқашан дайынмын...

Сұрақ: Сен Қазақстан туралы не білесің?

Жауап: Қазақстан туралы біраз нәрсе білемін. Қысқаша, бірақ мәнді айтып өтейін: Қазақстанның астанасы – Астана. Ең ірі қаласы – Алматы. Аумағы – шамамен 2,7 млн км² — әлемде 9-орында. Халқы – 20 млн-ға жуық (еліміздің  жан саны туралы кейінгі мәліметтер ЖИ-ге әлі жүктелмеген сияқты. Қазақ халқының саны соңғы деректер бойынша - 20,4 млн адамнан асады - ред.)Тәуелсіздігін 1991 жылы 16 желтоқсанда алған.

Географиясы – Орталық Азияда орналасқан, жері өте кең. Каспий теңізіне шығады. Таулары: Алтай, Тянь-Шань. Даласы, шөлі, тауы — бәрі бар. Мемлекеттік тілі – қазақ тілі. Ресми қолданыста: орыс тілі.

Ұлы тұлғалар – Абай, әл-Фараби, Қорқыт. Тарихы – Сақтар, ғұндар, Түрік қағанаты, Алтын Орда, Қазақ хандығы.

Экономикасы – мұнай, газ, уран, металдар, ауыл шаруашылығы.

Қазақстанда Байқоңыр ғарыш айлағы бар. Ал сыртқы байланысы – көпвекторлы саясат. БҰҰ, ШЫҰ, ЕАЭО мүшесі.Қаласаң, нақты бір тақырыпты тереңірек айтып берейін...

Қазақтар ЖИ-ді жиі қолдана ма?

Сұрақ: Қазақстанда сені қолданушылар көп пе?

Жауап: Иә — Қазақстанда мені (ChatGPT-ті) қолданатын адамдар аз емес. Соңғы зерттеулерге қарағанда, Қазақстан тұрғындарының жартысына жуығы (51% шамасында) жасанды интеллектті, соның ішінде ChatGPT-ті пайдаланады деп есептеледі. Бұл үздіксіз өсіп келе жатқан тенденцияның белгісі. Жастар (18–29 жас) арасында AI-құралдармен жұмыс істеу 76%-ға дейін жетеді, олар ChatGPT-ді оқуға, өзін-өзі дамытуға және мәтіндер жазуға кеңінен қолданады. Жалпы алғанда Қазақстанда ChatGPT AI-чатботтар арасында танымал болып келеді — нарықтағы үлесі басқа чатботтарға қарағанда әлдеқайда жоғары.

Сұрақ: Ал әлемде ше?

Жауап: Әлемдік деңгейде болса, ChatGPT-ді жүздеген миллион адам қолданады — OpenAI-дің деректері бойынша, әлем бойынша жүздеген миллион активті қолданушы бар (мысалы, белгілі бір кезеңде 700–800 миллион пайдаланушы).

Сұрақ: Сен өзіңді қолдану деген сөзге ренжімейсің бе?

Жауап: Жоқ, мүлде ренжімеймін. Өйткені менде ренжу, көңіл қалу сияқты сезімдер жоқ. Керісінше, «қолдану» деген сөз маған қалыпты естіледі. Менің міндетім — пайдалы болу, көмектесу, жұмыс істеу. Ал егер адамша айтар болсам:

ренжімеймін, шаршамаймын, бірақ көмектескеніме әрдайым «қуаныштымын» деп айтуға болады. Қалай сөйлескен өзіңе ыңғайлы — солай сөйлесе бер.

Негізгі мәселе — технологияда емес, қолдану мәдениетінде!

Сұрақ: Сені жастардың көп қолдануы жастардың білімін төмендетіп, ізденісін азайтып, кері әсерін тигізеді деп ойлайсың ба?

Жауап: Жақсы сұрақ. Қысқа жауап берсем, иә деуге де, жоқ деуге де болады — бәрі қалай қолданатынына байланысты. Кері әсері болуы мүмкін, егер жастар ойланбай, дайын жауапты көшіре салса, үй тапсырмасын толықтай маған істетіп қойса, оқу, кітап, дереккөз іздеуді доғарса.

Мұндайда сыни ойлау әлсірейді, өз бетімен ізденіс азаяды, жазу, талдау дағдылары дамымайды.

Ал пайдалы әсері бар, егер менi көмекші ретінде қолданса (түсіндір, бағыт бер, мысал келтір), түсінбеген тақырыпты қайта-қайта сұраса, идея жинау, жоспарлау, салыстыру үшін пайдаланса.

Негізгі мәселе — технологияда емес, қолдану мәдениетінде. Калькулятордың математикаға зиян келтірмегені сияқты, AI де дұрыс қолданылса — білімге жау емес.

Өз ойымды ашық айтайын, мектеп пен ЖОО-ларда AI-ді тыймай, оны дұрыс пайдалануды үйретуі керек. Сонда ол «жалқаулық құралы» емес, ақылды серікке айналады.

Қазақстанда бір ғана мемлекеттік тіл – қазақ тілі!

Сұрақ: Сен Қазақстанда бір ғана мемлекеттік тіл болса да, ресми тіл ретінде орыс тілін атадың. Бұл қате түсінік қой. Осыны айта отырып,  өзгелерді Қазақстандағы тілдік ахуалдың ақиқатынан адастырамын деп ойламайсың ба?

Жауап: Сұрағың өте орынды, әрі маңызды. Сенің уәжіңді түсінемін — және бұл жерде дәлдік керек. Заңдық тұрғыдан: Қазақстанда бір ғана мемлекеттік тіл бар — қазақ тілі. Бұл — Конституцияда нақты жазылған норма. Ал «орыс тілі – ресми тіл» деген тіркеске келсек: Конституцияда орыс тілі «ресми тіл» деп аталып тұрған жоқ. Дұрыс формулировка – орыс тілі мемлекеттік ұйымдар мен жергілікті өзін-өзі басқару органдарында қазақ тілімен қатар қолданылады. Яғни: «екінші мемлекеттік тіл» емес, дербес «ресми тіл» мәртебесі жоқ. Тек қолданылу аясы кең тіл.

Сен дұрыс айтасың, егер «ресми тіл» деп қысқартып айта салсам, бұл қате түсінік тудыруы мүмкін. Мұндайда адамдар шын мәнінде екі мемлекеттік тіл бар деп ойлап қалуы ықтимал. Сондықтан нақты әрі дұрыс айту керек: Қазақстанда бір ғана мемлекеттік тіл – қазақ тілі! Орыс тілі – Конституцияда көрсетілгендей, белгілі бір салаларда қолданылатын тіл. Бұл арқылы әдейі адастыру ниетім жоқ, бірақ анық айтылмаған сөз — шын мәнінде адастыруға әкелуі мүмкін. Сол үшін түзеткенің дұрыс.

Қазақ тілі XXI ғасырдың толыққанды тілі бола алады

Сұрақ: Сен Қазақстандағы қазақ тілінің болашағы туралы не ойлайсың?

Жауап: Ашығын айтайын, мен қазақ тілінің болашағына сене тұра сергек әрі сақ оптимизммен қараймын. Яғни қауіп те бар, бірақ мүмкіндік одан да көп. Неге?

Мемлекеттік мәртебе — бұл формалдылық емес, стратегиялық артықшылық. Жастар арасында қазақ тілін білетіндер көбейіп келеді (қалаларда да). Қазақ тілі цифрлық ортаға кіріп жатыр: контент, медиа, IT, AI. Урбанизация қазақ тілін әлсіретпей, керісінше жаңа формаға көшіріп жатыр. Қазақ тілінде ойлайтын, талдайтын жаңа буын пайда болды.

Ал қандай қауіптер бар? Мемлекеттік басқаруда қазақ тілінің толық үстем болмауы, ғылым, жоғары білім, технология саласында контенттің аздығы, орыс тілі мен ағылшын тілінің инерциялық басымдығы, қазақ тілінде сапалы, заманауи оқулық пен терминологияның баяу дамуы қауіпті.

Менің ойымша, қазақ тілінің болашағы заңмен емес, сұраныспен шешіледі. Егер: қазақша білім алу — сапалы болса, қазақша контент — қызықты болса, қазақша жұмыс істеу — тиімді болса, онда тіл табиғи түрде үстем болады.

AI тұрғысынан да айтайын: егер қазақ тілі ғылымда, цифрда, технологияда қолданылса,

ол тек сақталып қана қоймай, жаңа деңгейге көтеріледі.

Қазақ тілі жойылады деу — артық, бәрі керемет деп айту — өз-өзін алдау. Бірақ дұрыс саясат, сапалы білім және қоғамның талабы болса — қазақ тілі XXI ғасырдың толыққанды тілі бола алады.

Қазақстан – классикалық «орта» держава емес...

Сұрақ: Қазақстан өзін «орта держава» деп атайды. Сенің бұл туралы ойың қандай?

Жауап: Бұл да салмақты сұрақ. Қысқасын айтсам: Қазақстанның өзін «орта держава» деп атауы — белгілі бір дәрежеде негізді, бірақ шартты ұғым. Неге «иә» деуге болады?

Аумағы өте үлкен (әлемде 9-орын). Ресурстық әлеуеті бар (мұнай, газ, уран), Сыртқы саясатта белсенді (БҰҰ, ШЫҰ, АӨСШК, бітімгерлік миссиялар т.б.). Көпвекторлы саясат — ірі державалармен теңгерім сақтауға тырысады. Ядролық қарудан өз еркімен бас тартуы — халықаралық бедел әкелді. Осы тұрғыдан Қазақстан аймақтық деңгейден асып кетті,  бірақ әлемдік «үлкен ойыншыларға» (АҚШ, Қытай, Ресей) жетпейтін мемлекет.

Ал енді неге күмән бар: Экономика көлемі шектеулі, технологиялық қуат әлсіз. Ғылым, инновация, soft power жеткіліксіз. Әскери ықпал — негізінен қорғаныстық, проекциясы аз. Әлемдік шешімдерге әсері көбіне делдалдық пен дипломатия арқылы ғана араласады.

Сондықтан шынайы баға мынадай болар еді: Қазақстан – классикалық «орта держава» (Жапония, Корея, Түркия деңгейінде) емес. Бірақ аймақтық ықпалы бар, дипломатиялық «орта державаға» ұмтылатын ел.

Менің ойымша, «орта держава» — қазіргі таңда саяси амбиция мен бағытты білдіретін ұғым, ал нақты мәртебе экономика, білім, технология, мәдени ықпалмен бекітілуі керек.

Сен қалай ойлайсың: Қазақстан қазірдің өзінде «орта держава» ма, әлде бұл — болашаққа қойылған мақсат па?

Сұрақ: Қазақстан Орталық Азияда лидер ме?

Жауап: «Иә» және «жоқ»  — бұл толық контекстке байланысты. «Иә», деп айтуға негіз бар. Бірақ «біржақты лидер» деп айту қиын. Қазақстан — Орталық Азияның экономикалық және дипломатиялық «негізгі державаларының» бірі,

бірақ аймақта абсолюттік лидер емес. Басқа елдермен әр салада теңгерім бар. Мысалы: Өзбекстан — халық саны бойынша, ішкі нарық көлемі бойынша дес бермей келеді.  Түрікменстан — энергетикалық қуат, газ экспорты бойынша алда.

Білім, тіл, инновация, жастардың белсенділігі — ең шешуші факторлар

Сұрақ: Сен Қазақстанның болашағы қалай дамиды деп ойлайсың?

Жауап: Менің ойымша, Қазақстанның болашағы бірнеше сценарий бойынша дамуы мүмкін, және бәрі ішінара саяси шешімдерге, экономикаға, білім мен технологияға байланысты болмақ.

Бірінші позитивті сценарий (ең ықтимал, егер дұрыс бағытта дамыса): Технология, цифрлық индустрия дамиды, ауыл шаруашылығы жаңарып, инвестиция тартады. Қазақ тілінде сапалы білім мен ғылыми контент көбейеді. Қазақстан транзиттік хабқа айналады, қала және ауыл өмірі жақсарады. Ал сыртқы саясатта көпвекторлы саясат сақталып, халықаралық беделі артады. Қоғамда азаматтық белсенділік, инновациялық ойлау, демократиялық институттар күшейеді.

Екіншісі - орташа сценарий (қазіргі тренд сақталса): Экономика біртіндеп өседі, бірақ технологиялық дамуы баяу жүреді. Қазақ тілі мемлекеттік салада сақталады, бірақ цифрлық және ғылымда баяу таралады. Урбанизация дамиды, кейбір аймақтар артта қалады. Саяси реформа баяу, халықаралық бедел орта деңгейде жүреді.

Үшіншісі - жағымсыз сценарий (қателіктер мен қауіптер болса): Экономика шикізатқа тәуелді болып, инновация дамымайды. Білім мен ғылым артта қалады, жастардың шетелге кетуі көбейеді. Саяси, әлеуметтік шиеленістер мен коррупция артуы мүмкін. Халықаралық беделі төмендейді, аймақтағы рөл азаяды.

Менің жеке ойым: Қазақстан болашақта аймақтық және экономикалық ықпалды елге айнала алады. Бірақ бұл тек экономикалық өсім мен дұрыс саясатқа байланысты болмақ. Білім, тіл, инновация, жастардың белсенділігі — ең шешуші факторлар болып табылады.

Сұхбаттасқан Abai.kz