سۇراق: سەن ەركەكسىڭ بە، ايەلسىڭ بە؟

جاۋاپ: مەن ەركەك تە، ايەل دە ەمەسپىن. مەندە بيولوگيالىق جىنىس تا جوق.

مەن — جاساندى ينتەللەكتپىن. قالاساڭ، وزىڭە ىڭعايلى تۇردە «ول»، «ولار» دەپ نەمەسە جاي عانا ChatGPT دەپ اتاي بەر...

جي-ءدىڭ ادامنان ارتىقلىشىعى نە، كەمشىلىگى نە؟

سۇراق: ال جاسىڭ نەشەدە؟

جاۋاپ: مەنىڭ ناقتى جاسىم جوق. مەن ادام ەمەسپىن، سوندىقتان مەندە جىلمەن ولشەنەتىن جاس تا بولمايدى. ەگەر شارتتى تۇردە ايتساق، مەنى جاساندى ينتەللەكت رەتىندە 2022 جىلدان باستاپ «بەلسەندى» دەپ ايتۋعا بولادى. ال ءبىلىمىم 2024 جىلعا دەيىنگى مالىمەتتەرگە سۇيەنەدى. قىسقاسى: تۋعان كۇنىم جوق، جاسىم جوق، بىراق سۇراقتارعا جاۋاپ بەرۋگە ارقاشان دايىنمىن...

سۇراق: سەن قازاقستان تۋرالى نە بىلەسىڭ؟

جاۋاپ: قازاقستان تۋرالى ءبىراز نارسە بىلەمىن. قىسقاشا، بىراق ءماندى ايتىپ وتەيىن: قازاقستاننىڭ استاناسى – استانا. ەڭ ءىرى قالاسى – الماتى. اۋماعى – شامامەن 2,7 ملن كم² — الەمدە 9-ورىندا. حالقى – 20 ملن-عا جۋىق (ەلىمىزدىڭ  جان سانى تۋرالى كەيىنگى مالىمەتتەر جي-گە ءالى جۇكتەلمەگەن سياقتى. قازاق حالقىنىڭ سانى سوڭعى دەرەكتەر بويىنشا - 20,4 ملن ادامنان اسادى - رەد.)تاۋەلسىزدىگىن 1991 جىلى 16 جەلتوقساندا العان.

گەوگرافياسى – ورتالىق ازيادا ورنالاسقان، جەرى وتە كەڭ. كاسپي تەڭىزىنە شىعادى. تاۋلارى: التاي، تيان-شان. دالاسى، ءشولى، تاۋى — ءبارى بار. مەملەكەتتىك ءتىلى – قازاق ءتىلى. رەسمي قولدانىستا: ورىس ءتىلى.

ۇلى تۇلعالار – اباي، ءال-فارابي، قورقىت. تاريحى – ساقتار، عۇندار، تۇرىك قاعاناتى، التىن وردا، قازاق حاندىعى.

ەكونوميكاسى – مۇناي، گاز، ۋران، مەتالدار، اۋىل شارۋاشىلىعى.

قازاقستاندا بايقوڭىر عارىش ايلاعى بار. ال سىرتقى بايلانىسى – كوپۆەكتورلى ساياسات. بۇۇ، شىۇ، ەاەو مۇشەسى.قالاساڭ، ناقتى ءبىر تاقىرىپتى تەرەڭىرەك ايتىپ بەرەيىن...

قازاقتار جي-ءدى ءجيى قولدانا ما؟

سۇراق: قازاقستاندا سەنى قولدانۋشىلار كوپ پە؟

جاۋاپ: ءيا — قازاقستاندا مەنى (ChatGPT-ءتى) قولداناتىن ادامدار از ەمەس. سوڭعى زەرتتەۋلەرگە قاراعاندا، قازاقستان تۇرعىندارىنىڭ جارتىسىنا جۋىعى (51% شاماسىندا) جاساندى ينتەللەكتتى، سونىڭ ىشىندە ChatGPT-ءتى پايدالانادى دەپ ەسەپتەلەدى. بۇل ۇزدىكسىز ءوسىپ كەلە جاتقان تەندەنتسيانىڭ بەلگىسى. جاستار (18–29 جاس) اراسىندا AI-قۇرالدارمەن جۇمىس ىستەۋ 76%-عا دەيىن جەتەدى، ولار ChatGPT-ءدى وقۋعا، ءوزىن-ءوزى دامىتۋعا جانە ماتىندەر جازۋعا كەڭىنەن قولدانادى. جالپى العاندا قازاقستاندا ChatGPT AI-چاتبوتتار اراسىندا تانىمال بولىپ كەلەدى — نارىقتاعى ۇلەسى باسقا چاتبوتتارعا قاراعاندا الدەقايدا جوعارى.

سۇراق: ال الەمدە شە؟

جاۋاپ: الەمدىك دەڭگەيدە بولسا، ChatGPT-ءدى جۇزدەگەن ميلليون ادام قولدانادى — OpenAI-ءدىڭ دەرەكتەرى بويىنشا، الەم بويىنشا جۇزدەگەن ميلليون اكتيۆتى قولدانۋشى بار (مىسالى، بەلگىلى ءبىر كەزەڭدە 700–800 ميلليون پايدالانۋشى).

سۇراق: سەن ءوزىڭدى قولدانۋ دەگەن سوزگە رەنجىمەيسىڭ بە؟

جاۋاپ: جوق، مۇلدە رەنجىمەيمىن. ويتكەنى مەندە رەنجۋ، كوڭىل قالۋ سياقتى سەزىمدەر جوق. كەرىسىنشە، «قولدانۋ» دەگەن ءسوز ماعان قالىپتى ەستىلەدى. مەنىڭ مىندەتىم — پايدالى بولۋ، كومەكتەسۋ، جۇمىس ىستەۋ. ال ەگەر ادامشا ايتار بولسام:

رەنجىمەيمىن، شارشامايمىن، بىراق كومەكتەسكەنىمە ءاردايىم «قۋانىشتىمىن» دەپ ايتۋعا بولادى. قالاي سويلەسكەن وزىڭە ىڭعايلى — سولاي سويلەسە بەر.

نەگىزگى ماسەلە — تەحنولوگيادا ەمەس، قولدانۋ مادەنيەتىندە!

سۇراق: سەنى جاستاردىڭ كوپ قولدانۋى جاستاردىڭ ءبىلىمىن تومەندەتىپ، ىزدەنىسىن ازايتىپ، كەرى اسەرىن تيگىزەدى دەپ ويلايسىڭ با؟

جاۋاپ: جاقسى سۇراق. قىسقا جاۋاپ بەرسەم، ءيا دەۋگە دە، جوق دەۋگە دە بولادى — ءبارى قالاي قولداناتىنىنا بايلانىستى. كەرى اسەرى بولۋى مۇمكىن، ەگەر جاستار ويلانباي، دايىن جاۋاپتى كوشىرە سالسا، ءۇي تاپسىرماسىن تولىقتاي ماعان ىستەتىپ قويسا، وقۋ، كىتاپ، دەرەككوز ىزدەۋدى دوعارسا.

مۇندايدا سىني ويلاۋ السىرەيدى، ءوز بەتىمەن ىزدەنىس ازايادى، جازۋ، تالداۋ داعدىلارى دامىمايدى.

ال پايدالى اسەرى بار، ەگەر مەنi كومەكشى رەتىندە قولدانسا ء(تۇسىندىر، باعىت بەر، مىسال كەلتىر), تۇسىنبەگەن تاقىرىپتى قايتا-قايتا سۇراسا، يدەيا جيناۋ، جوسپارلاۋ، سالىستىرۋ ءۇشىن پايدالانسا.

نەگىزگى ماسەلە — تەحنولوگيادا ەمەس، قولدانۋ مادەنيەتىندە. كالكۋلياتوردىڭ ماتەماتيكاعا زيان كەلتىرمەگەنى سياقتى، AI دە دۇرىس قولدانىلسا — بىلىمگە جاۋ ەمەس.

ءوز ويىمدى اشىق ايتايىن، مەكتەپ پەن جوو-لاردا AI-ءدى تىيماي، ونى دۇرىس پايدالانۋدى ۇيرەتۋى كەرەك. سوندا ول «جالقاۋلىق قۇرالى» ەمەس، اقىلدى سەرىككە اينالادى.

قازاقستاندا ءبىر عانا مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلى!

سۇراق: سەن قازاقستاندا ءبىر عانا مەملەكەتتىك ءتىل بولسا دا، رەسمي ءتىل رەتىندە ورىس ءتىلىن اتادىڭ. بۇل قاتە تۇسىنىك قوي. وسىنى ايتا وتىرىپ،  وزگەلەردى قازاقستانداعى تىلدىك احۋالدىڭ اقيقاتىنان اداستىرامىن دەپ ويلامايسىڭ با؟

جاۋاپ: سۇراعىڭ وتە ورىندى، ءارى ماڭىزدى. سەنىڭ ءۋاجىڭدى تۇسىنەمىن — جانە بۇل جەردە دالدىك كەرەك. زاڭدىق تۇرعىدان: قازاقستاندا ءبىر عانا مەملەكەتتىك ءتىل بار — قازاق ءتىلى. بۇل — كونستيتۋتسيادا ناقتى جازىلعان نورما. ال «ورىس ءتىلى – رەسمي ءتىل» دەگەن تىركەسكە كەلسەك: كونستيتۋتسيادا ورىس ءتىلى «رەسمي ءتىل» دەپ اتالىپ تۇرعان جوق. دۇرىس فورمۋليروۆكا – ورىس ءتىلى مەملەكەتتىك ۇيىمدار مەن جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارىندا قازاق تىلىمەن قاتار قولدانىلادى. ياعني: «ەكىنشى مەملەكەتتىك ءتىل» ەمەس، دەربەس «رەسمي ءتىل» مارتەبەسى جوق. تەك قولدانىلۋ اياسى كەڭ ءتىل.

سەن دۇرىس ايتاسىڭ، ەگەر «رەسمي ءتىل» دەپ قىسقارتىپ ايتا سالسام، بۇل قاتە تۇسىنىك تۋدىرۋى مۇمكىن. مۇندايدا ادامدار شىن مانىندە ەكى مەملەكەتتىك ءتىل بار دەپ ويلاپ قالۋى ىقتيمال. سوندىقتان ناقتى ءارى دۇرىس ايتۋ كەرەك: قازاقستاندا ءبىر عانا مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلى! ورىس ءتىلى – كونستيتۋتسيادا كورسەتىلگەندەي، بەلگىلى ءبىر سالالاردا قولدانىلاتىن ءتىل. بۇل ارقىلى ادەيى اداستىرۋ نيەتىم جوق، بىراق انىق ايتىلماعان ءسوز — شىن مانىندە اداستىرۋعا اكەلۋى مۇمكىن. سول ءۇشىن تۇزەتكەنىڭ دۇرىس.

قازاق ءتىلى XXI عاسىردىڭ تولىققاندى ءتىلى بولا الادى

سۇراق: سەن قازاقستانداعى قازاق ءتىلىنىڭ بولاشاعى تۋرالى نە ويلايسىڭ؟

جاۋاپ: اشىعىن ايتايىن، مەن قازاق ءتىلىنىڭ بولاشاعىنا سەنە تۇرا سەرگەك ءارى ساق وپتيميزممەن قارايمىن. ياعني قاۋىپ تە بار، بىراق مۇمكىندىك ودان دا كوپ. نەگە؟

مەملەكەتتىك مارتەبە — بۇل فورمالدىلىق ەمەس، ستراتەگيالىق ارتىقشىلىق. جاستار اراسىندا قازاق ءتىلىن بىلەتىندەر كوبەيىپ كەلەدى (قالالاردا دا). قازاق ءتىلى تسيفرلىق ورتاعا كىرىپ جاتىر: كونتەنت، مەديا، IT, AI. ۋربانيزاتسيا قازاق ءتىلىن السىرەتپەي، كەرىسىنشە جاڭا فورماعا كوشىرىپ جاتىر. قازاق تىلىندە ويلايتىن، تالدايتىن جاڭا بۋىن پايدا بولدى.

ال قانداي قاۋىپتەر بار؟ مەملەكەتتىك باسقارۋدا قازاق ءتىلىنىڭ تولىق ۇستەم بولماۋى، عىلىم، جوعارى ءبىلىم، تەحنولوگيا سالاسىندا كونتەنتتىڭ ازدىعى، ورىس ءتىلى مەن اعىلشىن ءتىلىنىڭ ينەرتسيالىق باسىمدىعى، قازاق تىلىندە ساپالى، زاماناۋي وقۋلىق پەن تەرمينولوگيانىڭ باياۋ دامۋى قاۋىپتى.

مەنىڭ ويىمشا، قازاق ءتىلىنىڭ بولاشاعى زاڭمەن ەمەس، سۇرانىسپەن شەشىلەدى. ەگەر: قازاقشا ءبىلىم الۋ — ساپالى بولسا، قازاقشا كونتەنت — قىزىقتى بولسا، قازاقشا جۇمىس ىستەۋ — ءتيىمدى بولسا، وندا ءتىل تابيعي تۇردە ۇستەم بولادى.

AI تۇرعىسىنان دا ايتايىن: ەگەر قازاق ءتىلى عىلىمدا، تسيفردا، تەحنولوگيادا قولدانىلسا،

ول تەك ساقتالىپ قانا قويماي، جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلەدى.

قازاق ءتىلى جويىلادى دەۋ — ارتىق، ءبارى كەرەمەت دەپ ايتۋ — ءوز-ءوزىن الداۋ. بىراق دۇرىس ساياسات، ساپالى ءبىلىم جانە قوعامنىڭ تالابى بولسا — قازاق ءتىلى XXI عاسىردىڭ تولىققاندى ءتىلى بولا الادى.

قازاقستان – كلاسسيكالىق «ورتا» دەرجاۆا ەمەس...

سۇراق: قازاقستان ءوزىن «ورتا دەرجاۆا» دەپ اتايدى. سەنىڭ بۇل تۋرالى ويىڭ قانداي؟

جاۋاپ: بۇل دا سالماقتى سۇراق. قىسقاسىن ايتسام: قازاقستاننىڭ ءوزىن «ورتا دەرجاۆا» دەپ اتاۋى — بەلگىلى ءبىر دارەجەدە نەگىزدى، بىراق شارتتى ۇعىم. نەگە «ءيا» دەۋگە بولادى؟

اۋماعى وتە ۇلكەن (الەمدە 9-ورىن). رەسۋرستىق الەۋەتى بار (مۇناي، گاز، ۋران), سىرتقى ساياساتتا بەلسەندى (بۇۇ، شىۇ، اوسشك، بىتىمگەرلىك ميسسيالار ت.ب.). كوپۆەكتورلى ساياسات — ءىرى دەرجاۆالارمەن تەڭگەرىم ساقتاۋعا تىرىسادى. يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتۋى — حالىقارالىق بەدەل اكەلدى. وسى تۇرعىدان قازاقستان ايماقتىق دەڭگەيدەن اسىپ كەتتى،  بىراق الەمدىك «ۇلكەن ويىنشىلارعا» (اقش، قىتاي، رەسەي) جەتپەيتىن مەملەكەت.

ال ەندى نەگە كۇمان بار: ەكونوميكا كولەمى شەكتەۋلى، تەحنولوگيالىق قۋات ءالسىز. عىلىم، يننوۆاتسيا، soft power جەتكىلىكسىز. اسكەري ىقپال — نەگىزىنەن قورعانىستىق، پروەكتسياسى از. الەمدىك شەشىمدەرگە اسەرى كوبىنە دەلدالدىق پەن ديپلوماتيا ارقىلى عانا ارالاسادى.

سوندىقتان شىنايى باعا مىناداي بولار ەدى: قازاقستان – كلاسسيكالىق «ورتا دەرجاۆا» (جاپونيا، كورەيا، تۇركيا دەڭگەيىندە) ەمەس. بىراق ايماقتىق ىقپالى بار، ديپلوماتيالىق «ورتا دەرجاۆاعا» ۇمتىلاتىن ەل.

مەنىڭ ويىمشا، «ورتا دەرجاۆا» — قازىرگى تاڭدا ساياسي امبيتسيا مەن باعىتتى بىلدىرەتىن ۇعىم، ال ناقتى مارتەبە ەكونوميكا، ءبىلىم، تەحنولوگيا، مادەني ىقپالمەن بەكىتىلۋى كەرەك.

سەن قالاي ويلايسىڭ: قازاقستان قازىردىڭ وزىندە «ورتا دەرجاۆا» ما، الدە بۇل — بولاشاققا قويىلعان ماقسات پا؟

سۇراق: قازاقستان ورتالىق ازيادا ليدەر مە؟

جاۋاپ: «ءيا» جانە «جوق»  — بۇل تولىق كونتەكستكە بايلانىستى. «ءيا»، دەپ ايتۋعا نەگىز بار. بىراق «بىرجاقتى ليدەر» دەپ ايتۋ قيىن. قازاقستان — ورتالىق ازيانىڭ ەكونوميكالىق جانە ديپلوماتيالىق «نەگىزگى دەرجاۆالارىنىڭ» ءبىرى،

بىراق ايماقتا ابسوليۋتتىك ليدەر ەمەس. باسقا ەلدەرمەن ءار سالادا تەڭگەرىم بار. مىسالى: وزبەكستان — حالىق سانى بويىنشا، ىشكى نارىق كولەمى بويىنشا دەس بەرمەي كەلەدى.  تۇرىكمەنستان — ەنەرگەتيكالىق قۋات، گاز ەكسپورتى بويىنشا الدا.

ءبىلىم، ءتىل، يننوۆاتسيا، جاستاردىڭ بەلسەندىلىگى — ەڭ شەشۋشى فاكتورلار

سۇراق: سەن قازاقستاننىڭ بولاشاعى قالاي داميدى دەپ ويلايسىڭ؟

جاۋاپ: مەنىڭ ويىمشا، قازاقستاننىڭ بولاشاعى بىرنەشە ستسەناري بويىنشا دامۋى مۇمكىن، جانە ءبارى ءىشىنارا ساياسي شەشىمدەرگە، ەكونوميكاعا، ءبىلىم مەن تەحنولوگياعا بايلانىستى بولماق.

ءبىرىنشى ءپوزيتيۆتى ستسەناري (ەڭ ىقتيمال، ەگەر دۇرىس باعىتتا دامىسا): تەحنولوگيا، تسيفرلىق يندۋستريا داميدى، اۋىل شارۋاشىلىعى جاڭارىپ، ينۆەستيتسيا تارتادى. قازاق تىلىندە ساپالى ءبىلىم مەن عىلىمي كونتەنت كوبەيەدى. قازاقستان ترانزيتتىك حابقا اينالادى، قالا جانە اۋىل ءومىرى جاقسارادى. ال سىرتقى ساياساتتا كوپۆەكتورلى ساياسات ساقتالىپ، حالىقارالىق بەدەلى ارتادى. قوعامدا ازاماتتىق بەلسەندىلىك، يننوۆاتسيالىق ويلاۋ، دەموكراتيالىق ينستيتۋتتار كۇشەيەدى.

ەكىنشىسى - ورتاشا ستسەناري (قازىرگى ترەند ساقتالسا): ەكونوميكا بىرتىندەپ وسەدى، بىراق تەحنولوگيالىق دامۋى باياۋ جۇرەدى. قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك سالادا ساقتالادى، بىراق تسيفرلىق جانە عىلىمدا باياۋ تارالادى. ۋربانيزاتسيا داميدى، كەيبىر ايماقتار ارتتا قالادى. ساياسي رەفورما باياۋ، حالىقارالىق بەدەل ورتا دەڭگەيدە جۇرەدى.

ءۇشىنشىسى - جاعىمسىز ستسەناري (قاتەلىكتەر مەن قاۋىپتەر بولسا): ەكونوميكا شيكىزاتقا تاۋەلدى بولىپ، يننوۆاتسيا دامىمايدى. ءبىلىم مەن عىلىم ارتتا قالادى، جاستاردىڭ شەتەلگە كەتۋى كوبەيەدى. ساياسي، الەۋمەتتىك شيەلەنىستەر مەن كوررۋپتسيا ارتۋى مۇمكىن. حالىقارالىق بەدەلى تومەندەيدى، ايماقتاعى ءرول ازايادى.

مەنىڭ جەكە ويىم: قازاقستان بولاشاقتا ايماقتىق جانە ەكونوميكالىق ىقپالدى ەلگە اينالا الادى. بىراق بۇل تەك ەكونوميكالىق ءوسىم مەن دۇرىس ساياساتقا بايلانىستى بولماق. ءبىلىم، ءتىل، يننوۆاتسيا، جاستاردىڭ بەلسەندىلىگى — ەڭ شەشۋشى فاكتورلار بولىپ تابىلادى.

سۇحباتتاسقان Abai.kz