Қожа Ахмет Йасауи

Сопылық таным сатылары (шариғат, тариқат, ақиқат, мағрифат)

Кіріспе

Ислам дінінің негізгі өзегі – сопылық. Ислам діні сопылық танымсыз ешқашан дін түгел болмақ емес. Өйткені, діннің өзі  біртұтас жүйе болып көрінгенімен бір-бірін толықтырып тұратын бөлшектерден тұрады. Және ол адам болмысының  жаратылысымен тікелей байланысты. Өйткені, адам болмысы тән, рух, сана деген бөліктерден құралып, әрқайсысы өзінің адам болмысының  қажетіне қарай қызметін атқарады. Мысалы, тән адамның физикалық болмысының негізі және рух пен сананың сақталып тұратын сыртқы қабығы.  Бұл үш жаратылыс бірі-бірінсіз өмір сүруге қауқарсыз. Енді осы  үш болмыстың қосындысынан адам атты жаратылыс дүниеге келеді. Адам болмысы уақытша және мәңгілік болмыс қосындысынан тұрғандықтан, адамды екі дүниеде қатар өмір сүретін, транцендентті жаратылыс деп есептеледі. Адамның осы жаратылу ерекшеліктерін негізге алған сопылық ілім, дінді шариғат, тариқат, ақиқат, мағрифат деңгейлеріне жіктеп, олардың адам болмысында атқаратын қызметін саралап көрсетеді. Енді осы мәселелерді кеңірек ашу үшін Қожа Ахмет Йасауи бабамыздан қалған «Жүректің айнасы» атты кітабындағы талдауларды негізге алып, жеке-жеке тоқталып, олардың арасындағы ерекшеліктерге талдау жасап көрелік.

Негізгі бөлім

Бұл кітаптың негізгі иесі Қожа Ахмет Йасауи атамыз болғанымен, жинап, басын құрастырып, жинақ қаліне келтірген шәкірті Мәуләна Суфи Данышменд болды. Ол туралы кітапта мынадай жолдар бар: «Бір күні таң сәріде және ақшам уақыттарында‚ мүмкін күнделікті үздіксіз жалғасар «мустақим» зікір жиылысының бірінде Әзірет Сұлтанға (Ахмет Иасауиге) барша сопылар жиналып: «...шайықтық пен мүридтік жайында және осы ұлы силсиланың*[1] сулуқы*[2] (әдісі) мен тариқаты бойынша мәлімет берсеңіз өзіңізден кейінгі (тариқатшы) шәкірттеріңізге (жәдігер) мирас болып қалар еді» – деп ұсыныс жасаулары, осы рисаланың хатқа түсуіне себеп болды.» (1,14).  Демек, бұл шығарманың жазылуының өзі Йасауи бабамыздың өзінің муридтерін тәрбиелеу тәжірибесі болып табылады. Ол кісі рисаланы «Мухаббат[3]‚ суз[4] және шауқ*[5] деп, бұл «Мир’ат ал-қулуб» рисаласын үш бөлімге бөлді. Осы мағынада Алла: «Құлдарым маған жақындасын (мені танысын)», – деп дін және Ислам жолын сыйлады. Бұл жолға үш ат берді. Әуелі – шариғат‚ екіншісі – тариқат‚ ал үшіншісі – хақиқат делінді.»(1.16). Сопылықтағы бұл жолдарды шариғат, тариқат, ақиқат, - деп жіктеп, айқындап, белгілеп берген Йасауи атамыздың өзі болғандығын көрсетеді. Ол кісі бұл жолдардың ерекшеліктерін былай нақтылай түседі. «Қожа Ахмет Иасауи – Султан ул-арифин (Әулиелердің сұлтаны) былай дейді: «Жол бастаушы тұлғалар мен көсемдерді үш топқа бөлуге болады. Шариғат көсемдері – ғұламалар мен қағандар (падишаһтар); тариқат көсемдері – шайықтар (пірлер) мен сопылар; хақиқат көсемдері – арифтер мен әрқашан Хақтың жанынан табылатын шайықтар.»(1.19). Йасауи бабамыздың осы талдауларына қарап отырып, біз жалпы бұл жолдардың ерекшеліктерін байқаймыз. Демек, ғұламалар мен қағандардың еркіндегі шариғат болса, онда ол адамның физкалық болмысынның қажеттіліктерін өтейтін заңдылықтар жүйесі. Ғұламалар да, қағандар да адамның, қоғамның қажеттіліктерін өтейтін заңдар жүйесін қоғамның қажеттілігіне орай қалыптастырып, сол шеңбер аясында тәртіп орнатады, қоғамның бейбіт өмір сүруін қамтамасыз етеді. Сонымен бірге, ғұламалар халықты дұрыс жолға үгіттеп, жаман жолдан бас тартқызатын жұмыстарды жүргізуге міндетті. Ол дінде «Амри мағруф» және «нақи мункар» деп аталады. Бұл қағида жалпы адамзат қоғамына ортақ қағида болып табылады.(1.25)

Адамзат баласына берілген шариғат Жаратушы Құдіреттің Өзі он сегіз мың ғаламдағы барлық жанды-жансыз жаратылыстың қозғалсын, өмір сүруін қамтамасыз етуші заңдылықтар жүйесінің бір бөлшегі ғана. Мысалы, мыңдаған, миллиондаған жұлдыздардың қимыл-қозғалысын реттеп тұратын заңдылықтар жүйесі барлығы Тәңір Тағаланың Өзі орнатқан заңдарына, шариғатына бағынады. Сондықтан, шариғаттың мәнін, маңызын төмендетіп болмайды. Егерде сопылықта шариғат таным баспалдақтарының төменгі сатысында тұрса, ол шариғаттың әлсіздігінен емес, керісінше, жалпы адамның рухани болмысының қақпасы болуымен байланысты. Осығын байланысты Қожа Ахмет Йасауи атамыз «Тариқатқа шариғатсыз кіргендердің, Шайтан келіп иманын алады екен.»-дейді. Сондықтан, шариғаттың адам болмысындағы маңызын төмендетуге болмайды.

Адам болмысында шариғаттың өздігінен адамның рухани қажеттіліктерін орындай алмай қалатын да кезеңі болады. Ол кезең Рухани әлем мен адамзат рухы арасындағы байланыстың үзілген кезеңі. Ол кезеңде оқылған намаз, жасалынған тағат-ғибадат, Тәңір Тағала құзырына жетейді. Оның өзіндік себептері бар. Мұхаммед (сАс) пайғамбарға дейін Рухани әлем мен адамзат рухы арасындағы байланысты пайғамбарлар  жалғастырып келді. «Жер бетіне 124 мың пайғамбар келді»- делінеді. Сол пайғамбарлармен бірге адамзат рухын Рухани әлеммен байланыстырып тұратын Рухани қуат келетін және әр пайғамбармен келген Рухани қуат 400-500 жылға ғана жетеді. Одан арыға бара алмайды. Пайғамбарлардың соңы, мөрі Мұхаммед Мұстафа (сАс). Ол кісіден кейін жер бетіне пайғамбар келмейді. Демек, ары қарай адам баласы өмірін жалғастыру үшін адам баласының өзі әрекет жасауы керек. Бұл мәселеде де, Тәңір Тағаланың адам баласына мейірі түсіп, бұл тығырықтан шығудың жолын өзі көрсетті. Ол туралы Йасауи бабамыздың шәкірті Сүлеймен Бақырғани өзінің Химетінде былай дейді:

«Сұбхан ием Өзі еді, Мұстафаға бұйырды.

Арыстан бабам жеткізді, Шайхым Ахмет Йасауи.»(2, 257).

Бұл Хикмет жолдары Қожа Ахмет Йасауи бабамыздың дүниеге келуі кездейсоқтық болмағанын көрсетеді. Арыстан баб әкелген аманат жәй құрма емес, рухан ілім болғандығынан хабар береді. Ол туралы «Диуани Хикметінде» Йасауи бабамыздың өзі де баяндайды:               

«Ей, достар, құлақ салғын айтпағыма,

Не себептен алпыс үште кірдім жерге,

Миғражда хақ Мұстафа рухымды көрді,

Сол себептен алпыс үште кірдім жерге.

 

Хақ Мұстафа Жебірейілге қойды сауал,

“Бұл неткен рух, тәнге кірмей тапқан кәмал[6],

Көзінде жас, алқаға бас, бойы һилал[7]”,

Сол  себептен алпыс үште кірдім жерге.

 

Жебірейіл айтты:”Үмбет ісі сізге айғақ,

Көкке шығып періштеден алар сабақ,

Наласына жеті аспан нала қылад”,

Сол себептен алпыс үште кірдім жерге.

 

“Перзентім” деп хақ Мұстафа қылды кәлам[8],

Одан соң, барша әруақ берді сәлем,

“Рахмет дария толып тас” - деп жетті аян,

Сол себептен алпыс үште кірдім жерге.

 

Рахметінде[9] пайда болдым нида[10] келді,

“Зікір айт”-деді, тән-жүйем әсерленді,

“Перзентім”-деп хақ Мұстафа үлес берді,

Сол себептен алпыс үште кірдім жерге.

 

“Төрт жүз жылдан кейін шығып үмбет болғын,

Неше жылдай жүріп халыққа жол көрсеткін,

Он төрт мың мүжтәһидтер[11] қызмет қылсын”,

Сол себептен алпыс үште кірдім жерге»(2, 7-8 б).

Бұл «Хикмет» жолдары Қожа Ахмет Йасауи атамыздың өздігінен бұл жолға өздігінен түспегенін, Жаратушы Құдірет тарапынан пәрмен болғанын көрсетеді. Егерде Құдай Тағала тарапынан сондай пәрмен болмаса, Миғраж сапарында Пайғамбарымыз (сАс) әлі дүниеге келмеген жанның рухын жолықтырып, оған менен кейін 400 жылдан кейін келіп, дінді түзеп, халыққа жол көрсеткін»-деп айтар ма еді. Себебі, Пайғамбар (сАс) дүниеден өткен соң 400 жылдан кейін ол кісімен келген Рухани қуат сарқылып, адамзат қоғамы материалдық болмыс жетегінде кетіп, бұзыла бастады. Ол туралы Йасауи атамыз «Хикметтерңнде» былай дейді:

Әулиелер айтқаны келді білем,

Қиаметтің күні жуық болды достар.

Есті құлдар болғанын білді білем,

Ел-жұрттан мейір-шапағат кетті достар.

 

Үлкен-кіші жарандардан әдеп кетті,

Қыз-келіншек, нәзік жаннан ұят кетті.

«Әл-Хайау мин ал-имани» деп Расул айтты.

Арсыз қауым ғажайыптар болды достар.

 

Ақыр заман ғалымдары болды залым,

Қошемет етушілер болды ғалым.

Хақты айтқан дәруішке қарсы болды,

Ғажап сұмдық заман болды достар.(2, 62-63)

Бұл «Хикмет» жолдары Йасауи атамыздың заманының қандай болғанын көрсететін, Рухани әлем мен адамзат рухы арасындағы байланыс үзіліп, адамзат қоғамының азғындыққа ұшырап, қандай деңгейге жеткенін айғақтайтын нақты дәлел. Мұндай заманда, Рухани әлем мен адамзат рухы арасындағы байланыс үзілгенде адамзат баласы азғындап, осындай тығырыққа тіреледі. Мұндай кезеңде мұсылманның шариғат жолымен қылған тағат-ғибадаты, оқыған намазы қабыл болмайды. Адамзат қоғамына берілген шариғаттың шарасыз күйге түсетіні осы. Міне, осындай кезеңде Қожа Ахмет Йасауи осы үзілген Рухани әлем мен адамзат рухы арасындағы байланысты қалпына келтіру міндетін мойнына алып, дінді тариқат деңгейіне көтерді. Себебі, «Әзірет Сұлтан айтқан шариғат ағзалармен амал ету» деген ескертуі, шариғат деңгейімен жасалған тағат-ғибадаттың Рухани әлемге жетпейтінін көрсетеді. Жеткізу үшін Рухани әлем мен адамзат рухы арасындағы байланысты қайтадан қалпына келтіру керек. Ол туралы Йасауи Атамыз «Тариқат жолымен – жүрекпен, яғни көңілмен амал ету қажет» дейді. Ол – рухты адам рухын белсенді күшке айналдыру дегенді білдіреді. Ал, бұл Пайғамбарларға ғана берілген Тәңір Тағаланың тарапынан берілетін құдіреті. Мысалы,  «Әзірет Пайғамбардың да (Алланың оған амандығы мен сәлемі болсын!): «Шариғат – айтқан сөздерім‚ тариқат – істеген амалдарым болса‚ хақиқат та хәлім», – деген хадисі бар.»(1, 24) Демек, тариқат жолына өту – Пайғамбарлардың Рухани әлеммен байланысын қайталау, сол деңгейге көтерілу дегенді білдіреді. Сол деңгейге көтеріліп, Рухани әлем мен арадағы байланысты қайта орнатпайтын болса, онда адамзат баласының болашағы жоқ болмақ. Міне осындай қиын міндетті мойнына алған Йасауи Атамыз осы өзінің алдына қойылған міндеттердің барлығын абыроймен орындап шықты. Ендігі кезекте осы тариқат жолына өтудің негізгі шарттары қандай, соған кезек берелік.

Тариқат

«Мират ал-Қулуб» кітабында Алла Тағала Пайғамбарға (сАс) «Сонан соң әзіреті Ибрахимнің дінімен тура жолға түсуің үшін аян бердік.»(1, 30). Кітаптың тариқат бөлімінің Ибрахим пайғамбардан басталуының себебі, алғаш рет адамзат тарихында тариқат Ибрахим пайғамбарға берілген болатын. Оған дейінгі пайғамбарларда тариқат болған жоқ. Ибрахимнен кейінгі пайғамбарларда тариқат байланысы болды. Сөйтіп, Мұхаммед (сАс) пайғамбарға дейін тариқат жалғасып келді. Сондықтан да Ол кісі «тариқат» менің жасаған амалдарым» дейді. Ал, енді пайғамбарлығы жоқ, жай пенделер тариқат жолына қалай кіреді? Ол үшін не істеу керек? – деген заңды сұрақ туындайды. Ол туралы Мәуләна Суфи Данышманд былай дейді: «Адам (талиб‚ мүрид т.б) «қалб и салим» болмай тұрып‚ тариқатқа кіруі дұрыс емес. Ал адамның «қалб и салим» болу үшін де төрт дариядан асып өтуі керек: бірінші – дүние дариясы[12]‚ екінші – халқ дариясы[13]‚ үшінші – шайтан дариясы*[14]‚ төртіншісі – нәпсі дариясы[15]. Бұл дариялар үшін кеме керек. Кемесіз өте алмайсың»(1, 32). Демек, тариқат жолына өту кез-келген кісінің қолынан келе беретін іс емес. Ол үшін жоғарыда аталған дариялардан өтіп, көңілді тазартып алуы керек. Оның себебі, Алла Тағала үшін алдымен адам жүрегінің кіршіксіз таза болғаны керек. Ол туралы Құранда «Ол күні (яғни қиямет күні) малыңның да‚ балаларыңның да пайдасы тимес. Тек қана Аллаға саф, таза көңілмен (қалб и салим[16]) келгендер ғана болмаса»-деген аят бар[17]»(1, 30). Жүректің саф, таза болмағы оңай емес. Бірінші дүние дариясының кемесі – зухд[18]‚ азығы – қанағат‚ білімі – топырақ сипат болып‚ жұрт көзіне қор көріну‚ ленгер[19] – қуаты сабыр. Енді осыны талдап көрсетер болсақ, алғашқы шартының өзі кез-келгеннің қолынан келе бермейтін талап екенін көреміз. Зухд – арам, күмәнді нәрселерден аулақ болу, әр кезде рухыңның тазалығын сақтау. Бұл талапты екінің бірі орындай алмайды.

Азығы – қанағат демектің мағынасы барға қанағат етіп, ашкөз болмауды талап етеді. Жалпы, қанағат – қазақ халқының ұлттық болмысындағы басты қасиеті десе болады. Қазақ айтады «Қанағат қарын тойдырады, қанағатсыз жалғыз атын сойдырады». Бұл қазақ халқының ұлттық қасиеттерінің негізі осы сопылық жолдың талабына сай қалыптасқанын көрсетеді.

Білімі топырақ – демектің мағынасы ешқашан мен білемдікке салынбай, білгенін іште сақтап, қажетті жерінде пайдаға асыра білу. Топырақ сипат болудың түпкі мағынасы – адам өзінің кім екенін сезінуі, мына он сегіз мың ғаламдағы сан жетпес жаратылыстар ішіндегі елеусіз бірі екенін мойындауы.

Ленгер – қуаты сабыр демектің мәні адам рухының сопылыққа ылайық тәрбиеленуі. Барлық мәселені ақылға салып, сабырлы болуы.

Дүние дариясынан өткен кісі кемел адамға айналады. Бүкіл жаратылыстағы жақсылық пен жамандықтың, адалдық пен арамдықтың түп-төркінін сезетін, адамның мына қоршаған ортамен үйлесімді өмір сүру жолдарын білетін кемел тұлғаға айналады.

Екінші халық дариясы – бұл адамда жаратушылық сипатының болуы. Адам өзіне Жаратушы Құдіреттің берген ақыл-парасатын пайдалана отырып, өзінің айналасындағы заттарды қажетіне қарай жасай білуі. Мүмкіндігінше, халыққа пайдалы болуға ұмтылу.

«Үшінші шайтан дариясының кемесі – зікір‚ азығы – тасбих[20]‚ ленгері – хауф (қауіп) мен рижа (үміт)‚ отырысы – мухаббат (махаббат)».(1, 33) Шайтан дариясы – адамның тура жолдан таюына ықпал ететін басты кедергі. Мақсаты - адам баласын тура жолдан тайдырып, күнә былығына батыру болған шайтанның шарғысынан аман құтылудың жалғыз жолы – Алланың зікірі. Шайтан дариясынан өтудің негізгі құралы-кемесі зікір болуының өзі зікір ғибадатының маңызы қаншалықты зор екендігін көрсетеді. Азығы – тасбих демектің мәні – адам жүрегінде иманның ешқандай босаңсуына мүмкіндік бермей, бекітіп отыру болып табылады. Ленгері – хауф пен рижа демектің мәні адам рухының әр кезде сақ отыруына ықпал ететін негізгі тетік. Адамның рухани болмысының босаңсуына мүмкіндік бермей, әр кезде шайтаннан келетін қауіп-қатерге қарсы дайын отыру және сонымен бірге, Тәңір Тағаланың беретін жақсылығынан үмітін үзбеу.

«Төртінші нәпсі дариясының кемесі – аштық пен сусау‚ азығы – ишқ (ғашықтық)‚ ленгері – зауқ[21] (рухани ләззат)‚ отырысы – шауқ*(1, 33). Нәпсі дариясы адам болмысындағы ең осал қалаулардың бірі. Кез-келген адамның аштыққа, шөлге шыдауы қиын. Сопылық жолға өтудің негізгі талабының бірі осы аштық пен сусау болып табылады. Сондықтан да нәпсі дариясының кемесі аштық пен сусау деп айтылуының өзінде мән бар. Ал, бұл кедергіден өтудің негізгі азығы-құралы ишқ-ғашықтық. Егерде адам баласы Хақ дидарына ғашық болатын болса, онда адам өзінің тәнінің қажетін ұмытып, бар мақсаты – Алланың дидары болады. Сондықтан, сопылықтағы адам рухын тәрбиелеуші негізгі тетік – ғашықтық. Ленгері – зауқ демектің мәні рухтың ғашықтықтан алатын рухани ләззаты. Зауқтың ләззатынан татқан кісі ешқашан басқа нәрсеге мойын бұрмайды. Отырысы – шауқ демектің мәні рухани ләззатқа құмарлықты білдіреді.

Міне осы жолдардан асып, дариялардан өткен жандардың ғана жүректері тазарып тариқат жолына ылайық болады. Ондай кісілердің істеген іс-әрекеті, қылған амалдары Мұхаммед (сАс) пайғамбардың іс-әрекетімен сай болады. Демек, Рухани әлеммен байланысқа шыға алатын дәрежеге көтеріледі.  Осы дәрежеге көтерілген жандарға да қойылатын өзіндік талаптары бар. Сол талапқа сай болып, рухани тұрғыдан жетіліп, жүрек көзін ашып, ғайыб әлемнің құрияларын білуге ұмтылуы тиіс. «Әзіреті Пайғамбарымыз (сАс) «Алла Тағаланың қараңғылық пен нұрдан жетпіс мың пердесі бар Егер бұл перделер ашылса, назары түскен нәрсенің бәрі жанар еді»(1, 36) - дейді.

Бұған қосымша кубра әлем[22] (макрокосмос) мен суғра әлем[23] (микрокосмос) бар. Көзге көрінбейтін нәрселер макро космосқа тән. Бірақ суфилердің (ахл-и тасаууф) дүниетанымы бойынша‚ адамның «көңіл әлемі» ашылса‚ тура микрокосмостағы сияқты‚ «он сегіз мың әлемді» анық, айқын көре алады. Ал көңіл көзін ашу үшін қатты риязат тарту керек.»(1,36). Бұл әлемдерге қол жеткізу оңай емес және ол үшін белгілі талаптарды орындау шарты қойылады. Ол туралы «Көңіл айнасында» былай делінеді: «Шайық Баязит Бистамиден (Алла Тағаланың оған ризалығы болсын!) Қожа Ахмет Иасауиге дейінгі басқа шайықтар болса‚ қырық күнде бір ас ішіп‚ қырық күн ұйықтамады. Бір сәт ұйықтамай‚ зікірден қол үзген жоқ. Кейін «көңіл көздері» ашылды. Хаким Сүлеймен[24] (Алла Тағаланың оған ризалығы болсын!) де қырық күн‚ Махмұт Қожа (Алла Тағаланың оған ризалығы болсын!) болса‚ жиырма тоғыз күн‚ ал Зеңгі ата[25] (Алла Тағаланың оған ризалығы болсын!) болса‚ он тоғыз күн осылай істеді.»(1, 37). Міне осы талаптарды орындап, жүрек көздері ашылғандар, әулиелік дәрежеге жете алды. Әулиелік дәрежеге жетпей тұрып, шайхтық құру, мурид алу дұрыс емес.

Қожа Ахмет Йасауи Атамыз «Кім де кім жетпіс мақамнан кешпей тұрып шайхпын десе, кәпір болғаны»-дейді.(1, 38). Сопылықтағы бұл жетпіс мақамды игеру өту оңай шаруа емес. Сопының үздіксіз рухани жетілу жолындағы іс-әрекетін талап етеді.

Егерде сопы шайх деңгейіне жетіп, өзінің  маңайына шәкірттерін жинайтын болса, онда ол әрбір шәкіртіне көңіл бөліп, оның рухани тұрғыдан жетілуіне жағдай жасауы керек. Сонда ол шайхтардың іс-әрекетіне жоғарыдан да жәрдем келе бастайды. Ол туралы «Көңілдің айнасында» мынадай жолдар бар: «Егер кімде-кім жоғарыда аты аталған Ғайып Ерендердің әруақтарынан ижазат (бата) алып‚ шайықтық мақамында мүридтері және серіктерімен бірге қылуетте отырса‚ ондай шайықтарға Ғайып Ерендер тариқаттан тәлім-тәрбие беріп‚ қолдап (медеткер) жүреді. Сонымен қатар осы қылуетте мүридтері мен серіктерінде уажд*[26] пен файиз[27] пайда болады. Бұл хәлді «сакр-[28] мақамы» дейді. Осы мақамда саликке кейбір нәрселер көріне бастайды. Ғайып[29] мақамынан не келсе, оған (тажалли*[30] етеді) көрінеді. Шайық атанған кісінің мүридтің «үш жүз алпыс тамырының»[31] қайсысы разы‚ қайсысы разы емес екендігін білуі керек. Міне, егер шайх атанған кісі мүридін тәрбиелеп‚ мұратына жеткізе алатын болса ғана «ирадат»*[32] қылуы‚ яғни мүрид алуы және тәрбиелеуі орынды болады. Егер мүридті мақсат-мұратына жеткізе алмаса‚ мүрид алуы және тәрбиелеуі орынсыз‚ дұрыс болмайды. Қиямет күні жауап беруі керек. Егер адал болса, есеп береді‚ ал арам болса‚ азап көруі керек. Бірақ көңіл әлемі ашылып‚ жетпіс мақамға ұласса‚ ондай көңіл Алла Тағаланың «назаргахы»[33], яғни‚ айнасы болады.».(1, 39-40). Тариқат деңгейіне көтеріліп, шайхтық дәреже алғандардың өзі осылай Рухани әлемнің бақылауында болып, іс-әрекетіне жауапты болады. Әрине, бұл талаптардың барлығы әлі жетпіс мақамнан өтпегендерге ғана тиесілі екендігін естен шығармауымыз керек. Егерде ол жетпіс мақамнан өтпеген болса, онда ол жалған шайх болғаны. Ондай жалған шайхтан сақ болу керек.

Тариқатқа қадам басу өте ауыр жол екендігін көпшілік түсіне бермейді. Себебі, Рухани әлемге ұласу аса ауыр талаптарды талап етеді және бұл жолға кірген жандардың осы жолда қаншама қиыншылықтарды бастарынан кешіретінін түсінбейді. Мысалы, Шайхтардың алдында отырған муридтер көп жағдайда талып қалады. Оның себебі, ұстаздың рухани қуатын көтере алмайды. Оның себебі неде? Осы мәселені бізге Шайх Наджмаддин Кубра былайша түсіндіреді:

«Муридтің талуының үш түрі бар: алдымен – жазб халінде, екіншісі – уажд халінде және үшінші – шайхтың назары халінен «талады немесе экстазға түседі.»- деп түсіндіреді де, ары қарай былайша тарқатып, түсінік береді. «Бұлардың алғашқысы – бид’ат*[34]‚ екіншісі – сүннет‚ үшіншісі – уәжіп болуымен қатар мойынсұну (тағат) болып табылады. Жазб хәлінде мүрид Алла Тағаланың фазилеті мен рақметіне және «Аллаға жақын болайын» деп экстазға түседі. Бұл – бид’ат. Уажд хәлінде мүрид Тәңірінің сөзі мен зікірі көңіліне қатты әсер етіп‚ «халауат пен ләззат»[35] тасқынына шыдай алмай талып түседі. Бұл – сүннет. Үшіншісінде мүрид шайықтың назарына шыдай алмай экстазға түседі. Бұл – уәжіп.»(1, 43). Демек, бұл мурид болу мен жетіліп, Рухани әлемге қол жеткізу оңай шаруа еместігін көрсетеді. Мұның бәрі айналып келгенде адам рухының жетілу сатылары деп айтсақ болады. Осының барлығы руханиаттың жетпіс мақамының құрамдас бөліктері екендігін, мақамдарды игеру сопыға көптеген адам ақылына сыйа бермейтін қасиеттерге ие болуға мүмкіндік беретінін сезіне алмаймыз. Ол туралы Мәулана Суфи Мұхаммед Данышменд былай дейді: «Бұл мақамдар – «кашфу‘л қубур»[36] (қабірдің ішіндегілерді көру) және «кашфу‘л қулубтан»[37] (жүректің түкпіріндегілерді көру) тұрады. Бұлар мақамдардың ең төменгілері (кішілері) болып табылады. Міне‚ осы жағдайда ғана адам жетпіс мақамнан өтіп‚ шайықтық мақамына отырып мүрид алуына‚ қажет болған жағдайда адақ алуына‚ дерманделік[38] хәлдерінде әулиелік хәлі мақамынан баян етуі және (керемет) көрсетуі орынды, сонымен қатар қажетті нәрсе. Жетпіс мақамнан өтпей‚ көңіл әлемін ашпай жатып мүрид алып (ирадат ету)‚ шайықтық жасаса қабыл болмайды. Ондай шайықтар дүниеде дінге зарар келтірер‚ иманға қатер төндірер...».(1, 45).

Жалпы тариқатта бұл айтылғандардан басқа мынадай талаптар бар. Қожа Ахмет Йасауи Атамыз муридтің бір шайхқа қол беріп, соның тәбиесін алып шыққаны дұрыс деп есептейді. Егерде шайх жетілмеген болса, муридін жетілдіре алмаса ғана басқа шайхқа баруға рұхсат дейді. Онда да шайхынан рұқсат сұрауы тиіс. Сонымен бірге, муридін жетілдіре алмаған шайхтың ертеңгі күні Тәңір Тағала алдында жауап беретіні де ескертіледі.(1, 46-47).

Қорыта айтқанда, тариқат жолы өте ауыр да, жауапкершілігі мол жол. Сонымен бірге, адам санасын өте жоғарғы деңгейге көтеретін құдіреті бар. Рухани тұрғыдан жетіліп, толысқан сопының қолынан көп нәрсе келеді. Қожа Ахмет Йасауи Атамыз түркі халықтарының діни танымы мен санасын шариғат деңгейінен тариқат деңгейіне көтерген кезеңде бұл Рухани әлеемнің алғашқы сатысы «айн ал-йақин» деңгейіне көтерді. Осы кезеңде түркілер әлемді аузына қаратып, өзінің ақыл-ой, парасатының артықшылығын көрсеткен болатын. Халық санасының ондай жоғары деңгейге көтерілгенін құп көрмеген Алтын Орда ханы әз-Жәнібек осы тариқат жолынан бас тартып, шариғат үкімдерін қайтадан қолданысқа енгізді. Нәтижесінде өзі де өлді, Алтын Орда да күйреді.

Ақиқат

Сопылық жолдың ең күрделісі де, қиыны да ақиқат жолы. Өйткені, ол жол өте күрделі де, қиын. Сондықтан бұл жолға тариқат деңгейіне жеткен сопылырдың өзі да батылы барып, ұмтыла берейді. Олай болатын бұл жол Тәңір Тағаланы өзімен тікелей байланысқа шығатын жол. Сол себепті, бұл жолдың талаптарына көп сопы шыдай бермейді. Жалпы, осы ақиқат жолының ерекшелігі туралы «Көңілдің айнасында» мынадай жолдар бар: «Қожа Ахмет Йасауиден бұрын, көп ілгеріде (Адам Атаға) шариғат берілді. Кезек Ибраһимге келгенде оған тариқат берілді. Әзірет Мұхаммед (Алланың оған амандығы мен сәлемі болсын!) пайғамбарға да хақиқат берілді. Сол кезде әзірет Мұхаммед (Алланың оған амандығы мен сәлемі болсын!) Пайғамбар (жалбарынып) мінәжат қылды. «Тәңірім, хақиқатпен жүру өте қиын. Үмметтерім бұл жолмен жүре алмайды, (аси[39]) күнәһар болады» – дегенде, Хақтан пәрмен келді: «Сенің үмметтеріңе шариғат, тариқат пен хақиқат бердім. Қаласа (шариғат пен тариқат) екеуімен жүрсін, бірақ Мұхаммед, хақиқатты әркімге айтпа, (тек қана) ариф пен ғашықтарға ғана (оның сырын) ашылуға болады. Өйткені бұл айтылмайтын «сыр ғылымы» тілмен айтып (ұғындыруға тырыспа) жеткізуші болма» – деді.(1, 63). Бұл ақиқат жолының пайғамбарлардың ішінде тек Мұхаммед (сАс)-ға берілгенін білдіреді. Демек, ақиқат жолы күрделі жол және Алла мен адам арасындағы «сыр» екендігі баяндалып тұр. Оған қол жеткізетіндер тариқатты толық игеріп, ақиқатқа өткен «арифтер мен ғашықтар» ғана. Және олардың Жаратушы Тәңір Тағаламен арадағы сырын ешкім білмеуі тиіс. Ақиқат жолының басты ерекшелігі жетпіс мың перде мен жетпіс мақам арасындағы байланыстың құпиясының ашылуы десек болады. Ол туралы «Көңілдің айнасында мынадай жолдар бар: «Алла Құранда: «Олар үшін жетпіс рет кешірім өтінсең де, Тәңірі оларды кешпейді»[40]. Бұл аят жетпіс мақамды білдіреді. (Хақ Тағала) Жетпіс мың пердені жетпіс мақамның ішіне қойды. Жетпіс мақамды да жеті йақин*[41] (хақиқи және абсолюттік таным) ішіне орналастырды. Бұлар мыналар – исм-ул йақин,[42] расм-ул йақин,[43] ‘илм-ул йақин,[44] ‘айн-ул йақин,[45] хаққ-ул йақин,*[46] хақиқат-ул хаққ-ил йақин,[47] Аллаһ-ул хаққ-ил йақин[48].

Бұл жеті йақинді де «мужахада» ішіне қойды. (Мужахада) Құрандағы «Біздің жолымызға қызмет еткендерді (мужахада еткендерді) өз жолымызға саламыз»[49] деген аятқа негізделген.»(1, 57-58). Енді осыларды талдап көретін болсақ, онда нені байқауға болады. «Жетпіс мың пердені жетпіс мақамның ішіне қойды» демек мына жаратылыстың құпиялары осы мақамдардың ішіне орналасқан. Ал, жетпіс мақам жеті йақинның ішіне орналастырылған. Ал, жеті йақинның қазіргі кездегі кванттық физиканың сұйық денелерді зерттейтін саласы адам рухының қабаттары екендігін дәлелдеп отыр. Әрине, кванттық физикада рух қабаттарының аты басқаша аталады. 1, Эфирлі дене. 2. Астральді дене. 3. Ментальді дене. 4. Каузальді дене. 5. Интуитивті дене. 6.Аспан дене. 7. Тәж дене.(3, 25-57). Кванттық физика осы нәзік жеті қабаттан тұратын денелердің адамның жаны мен тәні ажырағаннан кейінгі қозғалысын былайша сипаттайды. Эфирлі дене адам қайтыс болғаннан кейін тоғызыншы күні өледі. Астральді дене адам қайтыс болған соң қырқыншы күні өледі. Ментальді дене адам қайтыс болғаннан кейін тоқсаныншы күні өледі. Қалған төрт қабат рух қабаттары бір жылда толығымен жерден көтеріледі.(3, 27). Демек, қазақ халқының әдет-ғұрпындағы кісі қайтыс болған соң жетісін, қырқын, жүзін, жылын беруі осы рухтың қозғалысына байланысты қалыптасқанына айқын дәлел. Бұл қазақ халқының бар рухани-мәдени болмысы осы Қожа Ахмет Йасауи атамыз негізін қалаған шариғат, тариқат, ақиқат сатыларымен байланыста қалыптасқандығын көрсетеді.

Мағрифат

Мағрифат – сопылық сатының соңғы баспалдағы. Сопы шариғат, тариқат, ақиқат сатыларынан өткенде олар қаншама құпиларға қол жеткізеді. Қаншама жай көзбен көру мүмкін емес нәрселерді көреді. Қаншама табиғаттың құпиясын ешқандай құрал-жабдықсыз-ақ көре алады. Себебі, тариқат, ақиқат деңгейіне жеткен сопыларда мына он сегіз мың ғаламдағы бар жаратылыстың сыры олар үшін құпия емес. Кез-келген өсімдіктің генетикалық кодын тұқымына қарап айтып бере алады. Себебі, сопылар игеруге тиісті жетпіс мақамда сол құпиялардың барлығының сыры бар. Сондықтан мағрифат сатысы сопылар үшін ешқандай қиындық келтіретін саты емес. Тариқат пен ақиқат сатыларындағы мақамдар мағрифатты қалыптастыратын қайнарлар.

Қортынды

Сопылық сатыларына қатысты айтылатын негізгі ой осы. Бірақ, бұл мақаланың авторы менмін деп айта алмаймын. Себебі, көріп отырғандарыңыздай барлық ой-пікірді айтып отырған мен емеспін, Қожа Ахмет Йасауи атамыз бен Ол кісінің шәкірті Мәуләна Данышмент Зарнуқи мен т.б. тариқат жолының өкілдері. Мен сол кісілердің айтқандарын сіздердің назарларыңызға ылайықтап, түсіндіруге әрекет жасадым. «Қате жіберіп алған жоқпын ба?- деген ішімде қаупім де жоқ емес. Қателескен жерім болса, Жартатушы Құдірет кешер деген үміттемін. Термин сөздер де сол күйінде кітапта қалай берілсе, солай өзгетусіз кетті.

[1] Силсила – араб сөзі, қазақша «шынжыр», «шежіре» дегенді білдіреді, кең мағынада – сопылық әдебиетте халықтың Құдайлық нұрға, дидарына ұмтылысын білдіреді.

[2] Сулуқ – араб сөзі, қазақша «жолға түсу», «жол жүру» дегенді білдіреді.

[3] Мухаббат (махаббат) – Тәңірінін адамды құлын, (құлдың) да Тәңірісін сүюі. Алланың құлын,құлдық Алланы дос білуі. Әлемнің жаратылыс себебі де сүюге, махаббатқа тіреледі. Жүнейд былай дейді “Махаббат” сүйген адамның, өз сипаттарын сүйіктісінің сипаттарымен ауыстыруы дейді.

[4] Суз – «қор», «жалын», «от» мағынасына келеді.

[5] Шауқ – араб сөзі, қазақша «сағыныш» дегенді білдіреді, яғни көңілдің сүйіктісі мен кездесуге деген құштарлығы, сағынышы. Аллаға қауышу сағынышы.

[6] Кәмал – кемелденген, жетілген.

[7] һилал – жаңарып туған, бірінші күндері көрінген ай.

[8] кәлам – сөз, сөйлесті.

[9] Рахметінде – ана құрсағында.

[10] нида – хабар, жағымды дыбыс, дерек.

[11] мүжтаһидтер – рухани жолдағы күрескерлер.

[12] Дүние дариясы – бұл жерде дария – теңіз абсолют, кемел адам, болмыс дегенді білдіреді. Дүние жақын, ең төмен мағынасында және жер планетасына берілген ат. Құлды Алладан ұзақтататын барлық нәрсе, өткінші жалған, жер ғафетке түсіретін, мал-мүлік, пайда, атақ, мақам т.с.с.

[13] Халқ дариясы – халқ жарату, материалды дүние, мүлік әлемі, көрініс әлемі, мақұлық, жаратылған, адамдар, қоғам дегенді білдіреді.

[14] Шайтан дариясы – Шайтан Алланың қасынан қуылған, рақметінен мақрұм болған болмыс. Қуылу себебі – Адамға сәжде (бас имеуі) етпеуі болатын.

[15] Нәпсі дариясы – нәпсі менмендік, жаман рух, өте төменгі дәрежедегі сезім. Сопылықта құлдың жаман қасиеттері, жаман ниет сезімдері мен мінездерінің қайнағы. Сондықтан оны тәрбиелеу керек. Ол үшін риязaт керек.

[16] Қалб-и салим – таза ұждан, саф көңіл, түзу ниет, кемел саналылық, толық адам.

[17] Шуара‚ 26/88-89

[18] Зухд – харам мен күдікті нәрселерден нәпсіні қорғау. Сопылықта зухд ақыреттің бақыты үшін пәни дүниенің рақатын тәрк етуді білдіреді.

[19] Ленгер – сөздік мағынасында «темір соғу», «бекіту», «дүкен, ұстахана» мағынасындағы сөз. Сопылықта текке, дәргаһтарда дәруіштерге тамақ беретін жер, яғни ленгер – дәруіш рухының қалыптасу ұстаханасы. Ғимаратхана, мазар, керуен сарай.

[20] Тасбих – 1. Хақтың киелі, пәк, оның бүкіл нұқсандықтардан таза екендігін тілге келтіру; 2. осы мақсатта «сүбһаналлах» зікірін айту; 3. Тариқаттағылардың белгілі сандық мөлшерде «сүбһаналлах» зікірін қайталауы. Тасбих – заттардың Алланы зікір етуін және ұлылығын «есту» мақамы болып табылады.

[21] Зауқ – ләззат, дәм тату мағыналарына келеді, яғни рухани ләззат. Хақты хәл арқылы мушахада етудің бірінші дәрежесін зауқ дейді.

[22] Кубра әлем – үлкен әлем дегенді білдіреді. Сырт көріністе үлкен әлем – табиғат, кіші әлем – адам. Шын мәнінде табиғат адамда сақтаулы. Адам сырттай кіші болғанмен ақиқатында үлкен әлем болып табылады.

[23] Суғра әлемі – кіші әлем мағынасында, кіші әлем – адам.

[24] Хаким ата (Сүлеймен Бақырғани) – Иасауи шәкірттерінің бірі. Иасауидің жөн сілтеуімен Хорезмде ұстаздық еткен. х.582/м.1186-7 жылы қайтыс болған. Аққорғанда жерленген деген дерек бар (Қазіргі Қызылорда обл. Жаңақорған ауд.).

[25] Зеңгі ата – туып-өскен жері Шаш (қазіргі Ташкент). Кәсібі – сиыр бағу. Оған қазақтар сиыр атасы Зеңгі баба дейді. Х.656/м.1258-9 жылы қайтыс болған.

[26] Уажд – табу, барлық, болмыс, қуаныш дегенге келеді. Сопылықта экстаз, мүридтің ешқандай ұмтылыс, тырысу әрекетінсіз, жүрегіне келген шабыт сезім, Құдайлық нұр т.б. Сопылықта уаждтың ең жоғарғы хәлі – Хақты табу, онда жоқ болу, оған қауышу дегенді білдіреді. (

[27] Файз – «асып-тасу» дегенге келеді. Сопылықта Алла тарапынан мүридтің (саликтің) көңіліне Құдайлық нұрдың ағуы, әсер беруі.

[28] Сакр – мас болу, өзін жоғалту деген мағынада. Сопылықта жүрекке келген Құдайлық нұр, шабыт аяндардың әсерінен мүридтің сезімінен айырылып, жоқтық хәліне түсуін айтады. Бұл хәлдің, яғни сакрдың антонимі айығуды білдіретін сахи-хәлі. Сакр хәлі мүрид Алланың жамалын (дидарын) көрген кезде пайда болады. Сол кезде рух рақатқа батып, көңіл мас болады. Мас болу метафоралық ауыспалы рухани елту мағынада қолданылады.

[29] Ғайып мақамы – сопылықта сезім органдары мен ақыл арқылы тануға болмайтын болмыстар әлемі.

[30] Тажалли – пайда болу, көріну мағынасында. Сопылықта ғайыптан келген, қалбы пайда болған нұрлар. (Ибн Араби, Кашани, Тарифат) көрінбейтін әлемнің адам көңілінде көрінуін тажалли дейді.

[31] Үш жүз тамыр – мүридтің психологиялық дайындығын, рух сарайын тану, білу.

[32] Ирадат ету – яғни ирада. Қазақша «қалау», «талап ету» мағынасында. Сопылықта а) Хақиқаттың үндеуіне сай жауап беруді қалайтын қалбтегі (көңілдегі) махаббат оты мен жалыны (Ибн Араби, Кашани); б) нәпсі, оның қалауынан, айтқанын басқа жолға, яғни Хақтың ризасында жөнелту; в) нәпсінің айтқанынан емес, Хақтың бұйрықтарын орындау дегенді білдіреді.

[33] Алланың назаргахы – жүрек, көңіл, сыр, көкірек, рух бұлар қалбтің жеті ерекшелігі.

[34] Бид’ат – Ислам терминологиясында дінге кейіннен кірген бөтен ұғымдарды білдіреді. Сопылықта тариқатқа кейіннен араласқан әдеттер. Сопылықта тариқатқа бөтен әдеттердің кірмеуіне өте қатты тыйым салынған.

[35] Халауат пен ләззат – трансцендентальдық мағынасы елту.

[36] Кашфу‘л қубур – бір әулиенің мазардағы өлілердің о әлемдегі хәлдерін білуі.

[37] Кашфу‘л қулуб – бір әулиенің өзгелердің көңіліндегі, ойындағы нәрселерді білуі. Яғни құпиялы нәрсені әшкерелеу, перденің ашылуы деген мағынада.

[38] Дерманделік – шарасыздық хәл.

[39] Аси-исиан – қарсылық, көтеріліс деген сөз. Сопылықта мойынсынбауды білдіреді.

[40] Тәуба, 9/80.

[41] Йақин – дәл абсолюттік таным, күмәнсіз, шексіз шынайы шындық, ақиқат.

[42] Исм-ул йақин – йақиннің мән», заты, өзі дегенді білдіреді. Иасауи йақиннің өз мәніне жетуді бірінші орынға қояды.

[43] Расм-ул йақин – йақиннің белгі беруі, көрініс беруі, пайда болуын білдіретін сапалық ерекшеліктер.

[44] Илм-ул йақин – бір нәрсе жайлы хабарға сүйенген таным, мысалы шариғат үкімдері жайлы анық таным – білім, мукашафа, кашф хәлінде ақиқат нұрының (тажалли) көрініс беруі.

[45] Айн-ул йақин – өз көзімен куә болған йақин. Таным қалбтың мушахада жолымен Хаққа иахдатты көруі.

[46] Хаққ-ул йақин – бір нәрсені көріп, тату өз рухы мен жүзеге асыру арқылы абсолюттік танымға ұласу деген сөз. Хақтың өз ақиқаты; салиқтың тек қана ілім жолымен емес, сонымен бірге хәл-мушахада арқылы Хақта пәни және Хақпен бірге бақи болуы.

[47] Хақиқат-ул хаққ-ил йақин – Хаққа ал-йақиннің өзі, мәні, сыры деген сөз.

[48] Аллаһ-ул хаққ-ил йақин – Хаққа ал-йақиннің мәні, сыры, Алла Тағала – хақиқаттардың хақиқаты, Ахадияттың заты, яғни бірліктің өзі.

[49] Анкабут, 29/69.

Қазіргі  халықтың таным-түсінігіне лайықтаған Зікірия Жандарбек, т.ғ.к.

Abai.kz