«Ұлыс медия» порталының шолушысы Самал Ибраева ханым өзінің тосын сараптамалық ойын желіге салды. Әрине, оның айтқан ойларының бәрімен келісуге болмас, бірақ, көтерген мәселесі еліміздегі қазіргі саяси өзгерістерге жаңаша баға береді. Abai kz. сайты өз оқырмандарына ой салу үшін, сол материалдың қазақша өңделген нұсқасын жариялауды жөн көрді. Оқыңыздар, ой қосыңыздар...

***

Аптаның басты саяси тенденциясы – Қазақстанның саяси қайта құру кезеңінен мемлекеттік басқарудың жаңа моделін іс жүзінде орнықтыру кезеңіне өтуі. Бұл өзгеріс енді экономиканы басқару жүйесіне де тікелей әсер ете бастады.

Осы аптада Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Қауіпсіздік кеңесі аппаратының бірқатар басшыларын тағайындады. Ал 11 қыркүйектегі Жарлықпен Қауіпсіздік кеңесі мен оның аппаратының қызметін реттейтін жаңа ережелер бекітіліп, Қауіпсіздік кеңесі төрағасының орынбасарына берілетін өкілеттіктер айқындалды. Өз кезегінде вице-президент Карин лауазымы бойынша Қауіпсіздік кеңесінің құрамына енді.

Енді Қауіпсіздік кеңесі төрағасының орынбасары Аида Балаева ұлттық қауіпсіздік, қорғаныс қабілеті, заңдылық пен құқықтық тәртіп салаларындағы мемлекеттік органдардың қызметін үйлестіреді. Сонымен қатар Қауіпсіздік кеңесі төрағасының шешімдері мен тапсырмаларының орындалуын бақылайды.

Оның құзыретіне ақпараттық және киберқауіпсіздік, дербес деректерді қорғау, сыбайлас жемқорлық пен экономикалық қылмысқа қарсы күрес, азаматтық қорғау және халықаралық ынтымақтастық мәселелері де кіреді. Бұдан бөлек, Қауіпсіздік кеңесі аппаратының жұмысын үйлестіру міндеті де соған жүктеледі. Ал бұл аппарат тікелей мемлекет басшысына бағынып, соған есеп береді.

Осылайша, қалыптасып келе жатқан жаңа институционалдық архитектурада Аида Балаева ұлттық қауіпсіздік жүйесінде президенттен кейінгі екінші деңгейдегі тұлғаға айналып отыр.

Қазақстан ұлттық қауіпсіздік жүйесін ұйымдастырудың қандай моделін таңдады?

Қазақстандағы жаңа құрылымды АҚШ пен Ресейдегі жүйелермен салыстырып қарауға болады. Мәселен, америкалық модельде вице-президент Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің мүшесі болып табылады. Алайда ұлттық қауіпсіздік жүйесіндегі негізгі үйлестіруші қызметті президенттің ұлттық қауіпсіздік жөніндегі кеңесшісі атқарады. Бірақ ол институционалдық тұрғыдан вице-президенттен жоғары тұрмайды.

Ресейдегі модель бұдан өзгеше. Онда вице-президент институты жоқ. Ал Қауіпсіздік кеңесі төрағасының орынбасары қызметін атқаратын Дмитрий Медведев мемлекеттік басқару жүйесінде айтарлықтай саяси салмаққа және кең өкілеттікке ие.

Қазақстанның жаңа моделі бұл екі жүйенің ешқайсысын толық қайталамайды. Дегенмен Қауіпсіздік кеңесі төрағасы орынбасарының өкілеттігін институционалдық тұрғыдан күшейту және оның саяси салмағын арттыру сипаты жағынан Қазақстанның жаңа құрылымы америкалық модельден гөрі ресейлік, жалпы посткеңестік тәжірибеге жақынырақ көрінеді.

Бірақ Қазақстанның өзіндік ерекшелігі бар. Бізде бір мезгілде вице-президент институты да сақталған және ол лауазымы бойынша Қауіпсіздік кеңесінің құрамына кіреді. Сөйтіп, мемлекеттік басқару жүйесінде өзіндік екі деңгейлі конструкция пайда болып отыр. Бір жағынан, вице-президент – дербес саяси институт. Екінші жағынан, Қауіпсіздік кеңесі төрағасының орынбасары ұлттық қауіпсіздік саласындағы мемлекеттік органдардың қызметін тікелей үйлестіретін кең мандатқа ие.

Нақты саяси ықпал қай институтта болады?

Әзірге жаңа модельге түпкілікті баға беруге ерте. Оның шынайы саяси салмағын тек заңда немесе жарлықта жазылған өкілеттіктер емес, нақты шешім қабылдау процесіндегі рөлі айқындайды.

Әсіресе ішкі саясат, мемлекеттік басқару, экономика және күштік құрылымдарға қатысты маңызды мәселелерді шешуге Қауіпсіздік кеңесі төрағасының орынбасары қаншалықты тартылатыны маңызды.

Демек, Қазақстандағы институционалдық қайта құру енді жаңа саяси институттарды құрумен шектелмей, олардың мемлекеттік шешім қабылдау жүйесіндегі нақты орнын анықтау кезеңіне аяқ басты.

Билік транзиті және саяси тепе-теңдік

Осы тұста Балаева мен Кариннің болашақтағы рөліне қатысты тағы бір мәселе туындайды: мысалы, президент вице-президентке мемлекеттік саясаттың белгілі бір бағытын басқаруды тапсырды делік. Ал дәл сол уақытта Қауіпсіздік кеңесі төрағасының орынбасарына ұлттық қауіпсіздік саласындағы мемлекеттік органдардың қызметін үйлестіру құқығы берілді. Онда мынадай принципті сұрақ туындайды: ұлттық қауіпсіздікке қатысты мәселелер бойынша вице-президенттің қызметін кім үйлестіреді?

Ал егер вице-президент мемлекеттегі мәртебесі жағынан екінші саяси тұлға болса, одан төмен лауазымдағы тұлға Қауіпсіздік кеңесінің құзыреті шеңберінде оған міндетті тапсырма бере ала ма? Бұл – әкімшілік функцияларды жай ғана бөлу мәселесі емес. Бұл – жаңа мемлекеттік басқару жүйесіндегі саяси иерархия мен өкілеттіктер арақатынасының мәселесі.

Қауіпсіздік кеңесінің жаңа өкілеттіктері оның ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі негізгі институттардың біріне айналуы мүмкін екенін көрсетеді. Сонымен бірге оның Қазақстанның болашақ саяси моделін қалыптастыруда, соның ішінде билік транзиті мәселесінде де ерекше рөл атқаруы ықтимал. Сондықтан мемлекеттік билік ішіндегі саяси өкілеттіктерді бөлудің жаңа конфигурациясы барған сайын күрделене түсуде.

Бұл жерде оқиғаларға басқа саяси тұрғыдан қарауға да болады:

Жаңа архитектура биліктің болашақ сабақтастығы мәселесі әлі де түпкілікті институционалдық шешімін таппағанын көрсетуі мүмкін. Президент негізгі мемлекеттік институттар мен саяси тұлғалар арасында өзара тежемелік әрі тепе-теңдік жүйесін қалыптастырып жатқан болуы ықтимал. Мұның астарында алдыңғы билік транзитінің тәжірибесі жатуы мүмкін. Бірінші президент биліктен кеткеннен кейін саяси ықпалдың нақты бөлінісі бастапқыда ойластырылған институционалдық құрылымнан әлдеқайда күрделі болып шықты.

Сондықтан бүгін Қазақстанда болашақ транзиттің дайын моделінен гөрі, саяси күш орталықтарын теңгеру жүйесі қалыптасып жатқан болуы мүмкін. Мұндай жүйе президентке бір жағынан мемлекеттік басқарудың бақылауда болуын қамтамасыз етсе, екінші жағынан жаңа билік архитектурасының ішінде нақты күштер арақатынасының қалай қалыптасып жатқанын бақылауға мүмкіндік береді.

Қауіпсіздік кеңесі жаңа саяси орталыққа айнала ма?

Ақпарат көздерінің мәліметінше, қазір Қауіпсіздік кеңесі жанындағы ведомствоаралық комиссияларды, сараптамалық кеңестерді, инспекциялық және жұмыс топтарын, сондай-ақ басқа да консультативтік-кеңесші органдарды қалыптастыру және жаңарту жұмыстары жүріп жатыр. Егер бұл ақпарат расталса, онда мәселе Қауіпсіздік кеңесінің өкілеттігін формалды түрде кеңейтумен ғана шектелмейді. Оның айналасында комиссиялардан, сарапшылардан және жұмыс топтарынан тұратын тармақталған жүйенің қалыптасуы Қауіпсіздік кеңесін мемлекеттік басқару жүйесіндегі тұрақты жұмыс істейтін үйлестіру, талдау және бақылау орталығына айналдыруы мүмкін. Бұл, өз кезегінде, оның саяси салмағын айтарлықтай арттырады.

Сондықтан түпкілікті мәселе – қандай өкілеттіктің қай институтқа бекітілгенінде емес. Басты мәселе – елдің стратегиялық шешімдері бойынша нақты үйлестіру мен шешім қабылдау орталығы қай жерде болады?

Мемлекет пен қоғам арасындағы жаңа коммуникация

Мемлекеттік басқару жүйесі қайта құрылып жатқан тұста мемлекеттік институттардың алдында президент бастамаларын жүзеге асырудың нақты тетіктерін қысқа мерзім ішінде әзірлеу міндеті тұр. Оның ішінде қоғамның мінез-құлқы мен қоғамдық қатынастардың жаңа моделін қалыптастыру, мемлекеттік ақпараттық коммуникацияны күшейту және заманауи технологияларды, соның ішінде жасанды интеллект мүмкіндіктерін пайдалану арқылы халықпен жұмыстың ауқымын кеңейту мәселелері бар.

Осы жерде тағы бір маңызды сұрақ туындайды: Мемлекеттік басқарудың жаңа құралдары ашықтық, қоғамдық диалог және демократиялық коммуникация қағидаттарымен қаншалықты үйлеседі?

Билік мемлекеттік институттарға президент бастамаларын іске асырудың нақты әрі тиімді механизмдерін әзірлеуді талап етіп отыр. Бірақ бұл бастамалардың іс жүзінде қалай жүзеге асатыны әзірге толық айқын емес. Жаңа мемлекеттік басқару моделі қоғаммен коммуникация жасаудың жаңа тәсілдерін де қажет етеді. Алайда кейбір соңғы шешімдер ашықтық пен қоғамдық сенімді арттыру мақсатына қаншалықты сәйкес келетіні жөнінде сұрақ туғызады.

Мәселен, журналистердің Құрылтай мен Үкімет ғимараттарында еркін жүріп-тұруына шектеу қою, депутаттармен және мемлекеттік қызметшілермен жедел сұхбат жүргізу мүмкіндігін шектеу – осындай мәселелердің бірі. Мұндай шешімдер мемлекеттік институттардың БАҚ өкілдерімен өзара іс-қимылдың тиімді әрі екі тарапқа да қолайлы демократиялық тетіктерін іздеудің орнына, коммуникацияның жабық моделіне қарай бет бұрып жатқанын көрсетуі мүмкін.

Бұл шаралар журналистердің кәсіби дайындығының жеткіліксіздігімен және олардың қоятын сұрақтарының сипатымен түсіндіріліп отыр. Әрине, мұндай ұстанымға жекелеген депутаттардың соңғы кездегі қоғамдық коммуникация барысында өзін кәсіби тұрғыдан көрсете алмауы да себеп болуы ықтимал.

Депутат пен журналист арасындағы диалог

Армангүл Тохтомуратқа қатысты жағдай қоғамда белгілі бір резонанс туғызды. Оның журналистпен қарым-қатынасы БАҚ өкілдерімен тікелей коммуникация жасауда бірқатар мәселе бар екенін көрсетті. Әрине, журналистермен жұмыс істеу ережелерін қатаңдатуға депутаттардың едәуір бөлігінің саясаттағы жаңа тұлғалар болуы және олардың жария түрде сөйлеу мен БАҚ-пен жұмыс істеу тәжірибесінің жеткіліксіздігі де себеп болуы мүмкін ‑ тікелей эфирде немесе журналистермен ашық әңгіме кезінде бұл сенімсіздікке, қате тұжырымдарға немесе қоғамдық резонанс туғызатын мәлімдемелерге алып келуі ықтимал.

Мұндай жағдай жекелеген депутаттардың ғана емес, тұтас партиялардың беделіне әсер етуі мүмкін. Сонымен қатар жаңа өкілді орган депутаттарының кәсіби дайындығына қатысты сұрақ туындайды.

Бірақ мәселенің екінші жағы бар: Ұзақ мерзімді перспективада журналистердің депутаттарға қолжетімділігін шектеу жаңа саяси институттың ашықтығына деген күмәнді күшейтуі мүмкін. Бұл әсіресе жаңа саяси институт – Құрылтай үшін маңызды. Егер Құрылтай Қазақстандағы саяси өкілдіктің жаңа мәдениетін қалыптастыруды көздесе, оның депутаттары тек шешім қабылдауға қатысып қана қоймай, сол шешімдерді қоғамға ашық түсіндіре білуі керек. Олар сын-ескертпелерге жауап беруге, қолайсыз сұрақтардан қашпауға және еркін ақпараттық орта жағдайында жұмыс істеуге дайын болуы тиіс.

Сондықтан мемлекеттің міндеті журналистердің «ыңғайсыз сұрақтарын» азайту емес, мемлекеттік органдардың сол сұрақтарға кәсіби әрі дәлелді жауап беру қабілетін арттыру болуы керек. Жаңа жүйенің қоғамдық сынға қаншалықты төтеп бере алатыны және қоғаммен ашық диалог орната алуы – мемлекеттік басқаруды қайта құрудың шынайы мазмұнын көрсететін маңызды өлшем. Өйткені жаңа басқару моделі тек институттардың атауын немесе құрылымын өзгерту емес, мемлекеттік биліктің қоғаммен қарым-қатынас мәдениетін де өзгертуі тиіс.

Құрылтай және депутаттардың жауапкершілігі

Осы аптада Құрылтайдың өз регламентін бекіткені де белгілі болды. Оған сәйкес депутаттар қабылданған әдеп нормаларын қатаң сақтап, регламент талаптарын бұзбауы тиіс. Кері жағдайда олардың мандатынан айырылуы мүмкін.

Бұған VIII шақырылымдағы Мәжілістің жекелеген депутаттарының парламент мінберін жеке мақсатта пайдалануы түрткі болған болуы ықтимал.

Ардақ Назаровқа қатысты жағдайды ғана еске алудың өзі жеткілікті. Сондай-ақ Мәжілістің жалпы отырыстарында өткір сұрақтар қойып, мәлімдемелер жасап, депутаттық сауалдар жолдаған бірмандатты округ депутаттарының – Бақытжан Базарбек пен Еділ Жаңбыршиннің жағдайларын да атап өтуге болады.

Бұған бұрынғы депутат Гаухар Танашеваның оқиғасын қосуға болады. Ол мемлекет халыққа қамқорлық жасамайды деген даулы мәлімдемесінен кейін депутаттық мандатынан айырылды.

Әрине, депутаттардың жауапкершілігі болуы керек. Бірақ оларға шамадан тыс қысым жасау, әрбір мәлімдемесін қатаң бақылауға алу халықтың биліктегі өкілдік институтының беделіне кері әсер етуі мүмкін. Бір қарағанда, мұндай шаралар депутаттардың популистік мәлімдемелеріне тосқауыл қоюдың тиімді құралы болып көрінуі мүмкін. Алайда оның екінші салдары – халық өкілі институтының біртіндеп формалданып кетуі. Депутат халықтың сөзін билікке жеткізуі керек. Ал билік халықтың қолайсыз, тіпті өткір сұрақтарын да ести білуі тиіс.

Саяси қайта құрудан экономикалық қайта құруға

Егер 2026 жылдың алғашқы айларындағы негізгі процестер конституциялық реформамен, жаңа Құрылтайға сайлаумен және мемлекеттік институттарды жаңартумен байланысты болса, осы аптадағы оқиғалар Қазақстанның келесі кезеңге қадам басқанын аңғартады ‑ жаңа саяси архитектура енді экономикалық мазмұнмен толыға бастайды. Мұнда бір мезгілде бірнеше маңызды процесс жүріп жатыр.

Жаңартылған Үкіметтің алғашқы отырысы өтті. Президенттің қазан айындағы Жолдауына дайындық басталды. Қаржы секторына қойылатын жаңа талаптар талқылануда. Мемлекетті цифрлық трансформациялауды жеделдету мәселесі көтерілді. Жаңа инвестициялық цикл туралы сөз болып жатыр. Халықаралық экономикалық байланыстарды кеңейтуге бағытталған қадамдар жасалуда.

Осының бәрі қазіргі кезеңнің негізгі мәселесін айқындауға мүмкіндік береді ‑ Қазақстан саяси қайта құру кезеңін аяқтап, енді экономикалық модельді жаңғыртуға кірісе ме?

Ал ең басты сұрақтар:

Қолданыстағы мемлекеттік басқару жүйесі бұл ауқымды міндетті шешуге дайын ба?, Қазан айындағы Жолдаудан не күтеміз?

Бұған дейін сарапшылық және саяси ортада президенттің Қазақстан халқына Жолдауы дәстүрлі түрде қыркүйек айында жариялануы мүмкін деген болжам айтылған болатын. Алайда 11 қыркүйекте президент Жолдаудың 2026 жылдың қазан айына ауыстырылғанын мәлімдеді. Осылайша оның қыркүйекте өткізілуі жөніндегі қалыптасқан дәстүр бұзылды.

Ресми емес пікірлерге қарағанда, бұған президенттің қыркүйек айындағы халықаралық күн тәртібінің тығыздығы себеп болуы мүмкін. Бірақ сарапшылар Жолдаудың кейінге қалдырылуының басқа да себептерін қарастырып отыр. Солардың бірі – Үкімет пен мемлекеттік институттарға президент Жолдауында ұсынылуы мүмкін бастамаларды іске асыруға қажетті нақты ұсыныстар мен қаржы көздерін анықтау үшін қосымша уақыт қажет болуы.

Бұл мәселе сыртқы экономикалық ахуалдың тұрақсыздығы жағдайында ерекше маңызды. Таяу Шығыстағы, әсіресе Парсы шығанағындағы ахуалдың шиеленісуі әлемдік мұнай бағасының одан әрі өсуіне әкелуі мүмкін. Қазақстан үшін бұл жағдайдың екі жағы бар: бір жағынан, мұнай бағасының өсуі экспорттық түсім мен бюджет кірісін арттырады. Екінші жағынан, әлемдік нарықтардағы тұрақсыздық ұлттық валютаға, инфляциялық күтулерге және макроэкономикалық саясатқа қысымды күшейтуі мүмкін.

Сондықтан Жолдауды кейінге шегеру саяси бастамаларды дайындаумен қатар, олардың қаржылық және макроэкономикалық негізділігін нақты бағалауға мүмкіндік беретін қосымша уақыт ретінде пайдаланылуы ықтимал.

Егер Жолдауда ауқымды экономикалық және әлеуметтік бастамалар жарияланса, онда ең алдымен олардың құны мен қаржыландыру көздері туралы мәселе туындайды.

Бұл бастамаларға қанша қаражат қажет?

Ол қаражат қайдан алынады?

Тағы бір ықтимал себеп – жаңа конституциялық архитектурада көзделген мемлекеттік институттарды қалыптастыру жұмыстарын аяқтау қажеттілігі. Атап айтқанда, жаңа конституциялық орган – Халық кеңесін құру және іске қосу, сондай-ақ Конституциялық сот, Орталық сайлау комиссиясы, Жоғары аудиторлық палата сияқты мемлекеттік органдардың басшылары мен мүшелерін тағайындау мәселелері бар.

Конституцияға сәйкес, тиісті тағайындаулар Құрылтайдың бірінші шақырылымының алғашқы сессиясы ашылғаннан кейін белгіленген мерзім ішінде жүзеге асырылуы тиіс. Демек, қазан айындағы Жолдау мемлекеттің жаңа институционалдық архитектурасы біршама толық қалыптасқан жағдайда өтуі мүмкін. Бұл жағдайда оның саяси маңызы да арта түседі.

Жолдау жай ғана кезекті жыл сайынғы президент үндеуі емес, жаңа саяси жүйенің алғашқы ауқымды іс-қимыл бағдарламасына айналуы ықтимал. Конституциялық өзгерістер енді нақты экономикалық және әлеуметтік мазмұнмен толықтырылуы тиіс. Сондықтан қазан айында президенттің не айтатыны ғана емес, сол бастамалардың қалай жүзеге асатыны маңызды. Олардың нақты механизмдері, қаржыландыру көздері, мерзімдері, жауапты мемлекеттік органдары, тиімділік көрсеткіштері және күтілетін экономикалық әрі әлеуметтік нәтижелері айқын болуы қажет.

Негізгі интрига қандай?

Біздің ойымызша, Жолдаудың қазан айына ауысуы мемлекеттік институттарға дайындық үшін қосымша мүмкіндік беріп отыр. Енді олардан жаңа бастамаларды жариялау ғана емес, сол бастамаларды жүзеге асыруға қаржылық және басқарушылық тұрғыдан дайын болу талап етіледі. Сондықтан қазан айындағы жарияланатын Жолдаудың басты интригасы мынада: Ол Қазақстандағы саяси қайта құрудың жалғасы бола ма, әлде елдің экономикалық дамуының нақты әрі толыққанды жоспарына айнала ма? Мәселенің түйіні де осында.

Мақаланы қазақша ықшамдап аударған – Әбдірашит Бәкірұлы

Abai.kz