Профессер Дандай Ысқақұлының ғылыми мұрасы хақында

Ағай мен кітапхана егіз ұғым. Ағайды іздеген жан Алматыдағы Ұлттық кітапханадан табады.  Сонда ойлайсың бүгінде мейрейлі 80 жастың төріне шыққан ағайда не деген табандылық, жаңа дүниелерге деген не деген құштарлық деп. Ағай мен кітапхана егіз ұғым болатынының тағы бір дәлелі оқып зерделеген кітаптарының ауқымы. Ағайдың тек  баспа бетін көрген кітаптарында сараланған, көп жерінде тек аты аталған еңбектердің саны шамамен 20 000 кітапты құрайды. Ары қарай өзіңіз де шамалей беріңіз енді. Әрбір кітапты жазу барысында оқып, зерделеген кітаптар санын әлгілерге қоссақ не болады сонда!? Демек, сәті түсіп ағайға жолығып қалсаңыз қисапсыз кітап қоры бар үлкен кітапханамен жолығып тұрмын деп елестетуге болады.

Ұстазым, филология ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Гуманитарлық ғылымдар академиясының және Халықаралық Айтматов академиясының академигі Дандай Ысқақұлы – дәл сондай ғажайып тұлға. Биыл, 2026 жылы, ол сексен жасқа толды. Осы бір қасиетті санмен қатар, ағайдың алпыс жылдан асқан ғылыми-ұстаздық жолының бір шоғыры – он томдық шығармалар жинағы – жарық көрді. Екі оқиғаның бір мезгілде тоғысуы да кездейсоқтық емес әрине. Ағайдың еңбекке толы ғұмырының заңды нәтижесіндей екені шүбәсіз.

Он томдық мұраны тұтас, оның ішкі логикасын, зерттеу траекториясының қалай өрбігенін ашып, бүгінгі – жасанды интеллект пен цифрлық трендтер басым түскен – заманда бұл мұраның неге ерекше маңызға ие болатынын дәйектеу – осы мақаланың түпкі мұраты. Әр тараудың соңында мен ғалымның сол саладағы ізденісін бүгінгі ғылым мен білімнің әлемдік трендтерімен қатар қойып, салыстырып отыруды жөн көрдім – өйткені шынайы классиканың басты белгісі, өзінің заманынан озық болғандықтан, кез келген заманмен диалогқа түсе алатындығында ғой.

1. Ғұмыр жолы: Отырардан ғылым өріне дейін

Дандай Ысқақұлы 1946 жылы Оңтүстік Қазақстан (қазіргі Түркістан) облысы, Отырар ауданы, Қоғам ауылында дүниеге келген. Ежелгі Отырар топырағы – өзі бір кітапхана, өзі бір өркениет орны ғой. Осы қасиетті жерде туған бала бойына кітапқа, сөзге деген құрмет бесіктен бастап сіңгені – маған кездейсоқтық емес секілді көрінеді. Ол Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетін бітіріп, М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының аспирантурасынан өтті.

Ғылым жолы 1975 жылы аталған институтта кіші ғылыми қызметкер болудан басталып, 1977 жылы сол кездегі С.М.Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетінде жалғасады. Осыдан бастап алпыс жылға жуық уақыт бойы ол бір ғана арнаға – қазақ әдебиеттануы мен сынына  саналы ғұмырын арнап кел келеді. Кандидаттық диссертациясын 1975 жылы, ал докторлық диссертациясын 1994 жылы қазақ әдеби сыны тақырыбына қорғаған ғалым кейін Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде, содан соң Сүлеймен Демирел атындағы университетте профессор, оқу және ғылым жөніндегі проректор қызметтерін атқарды.

Осы алпыс жылдың жемісі – үш жүзден астам ғылыми мақала және отыз шақты монография мен кітап (олардың ішінде тек 1987–2005 жылдар аралығында ғана он төрт монография жарық көрген). Ғалымның ғылыми-қоғамдық мәртебесі де осы еңбектің ауқымын айғақтайды: ол – филология ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Гуманитарлық ғылымдар академиясының академигі, Халықаралық Айтматов академиясының академигі, Қазақстан Жазушылар одағы мен Журналистер одағының мүшесі. Бір ғана адамның осынша институционалдық мойындауға ие болуы – оның еңбегінің жалғыз бір тар маманданудан асып, әдебиеттану, сынтану, тілтану, түркітану, педагогика салаларының түйіскен жерінде тұрғанын көрсетеді.

Бүгінгі ғылым әлемінің тіліне аударып айтсақ, Дандай Ысқақұлының өмірбаяны – «интердисциплинарлық ғалым» деген қазіргі заманғы ұғымның нақ өзі. Дүниежүзілік ғылым бүгінде тар мамандықтан кең ауқымды, пәнаралық зерттеушіге қарай ойысып жатыр емес пе? Гарвард пен Оксфордтың өзі «Т-тәрізді маман» (T-shaped scholar) деген үлгіні насихаттайды: бір саланың тереңіне бойлай отырып, көршілес салалармен көпір құра білетін ғалым. Дандай ағай осы үлгіні әлемдік трендтер сөзбен аталмай тұрған кезде-ақ, тәжірибе жүзінде іске асырып үлгерген екен деп ойлаймын. Мұның өзі – замана талабын сезіммен, жүрекпен алдын ала түйсінген нағыз ғалымның белгісі.

2. Ағай мен кішіпейілдік - егіз ұғым

Ғалымның қаншалықты еңбек сіңіргенін томдап, бет санап шығуға болады. Ал оның қандай жан екенін тек сан, тек тізім жеткізе алмайды – оны тек әңгіме, тек көзбен көрген сәт, тек өз аузынан естіген естелік қана жеткізеді. Шәкірттері мен замандастарының оның 60 және 75 жылдық мерейтойларына орай жазған естеліктерін («Белес», 2010; «Кемел еңбек, кең өріс», 2021) парақтағанда, маған бір нәрсе күн сайын анығырақ аңғарылады: бұл кісінің ғұламалығы қаншалықты биік болса, қарапайымдылығы да сондай терең. Ал бұл – кездейсоқ емес, бір-бірін толықтыратын, бір-бірінсіз өмір сүре алмайтын егіз қасиет.

Жазушы Мамытбек Қалдыбайдың «Белес» атты естелік-эссесінде Дандай ағайдың өз аузынан жазып алған бір оқиға бар. Кішкентай кезінде әкесі дүкен маңынан бір түйіншек ақша тауып алады. Үй іші аштан өлмесе де, оңай тірлік кешпейтін заман. Дегенмен әкесі үш күн бойы «кімнің ақшасы жоғалды» деп ауыл-аймаққа жар салады, жалған иеленуші көп болғанымен, ешқайсысына бермей, ақыры шын иесі табылғанда – көрші ауылдың кедей адамы – бір тиынына тимей түгел қайтарады. Балалары «сүйіншісін де сұрамадыңыз ба» деп күңкілдегенде, әкесі үндемей қояды. Дандай ағай осы оқиғаны есіне алғанда «Әкеме өмірбақи ризамын» дейді. Міне, адалдық пен қанағат деген ұғымдардың қайдан бастау алатыны анық көрінбей ме?

Осы бір оқиғаның қасында тағы бір, енді өзі туралы, өзін-өзі аямай айтқан оқиға бар. Бес-алты жасар Дандай көрші баламен бақшадан қауын ұрлауға барады, кемпір қуғанда тікенді жантақ бұтасының ішіне тығылып, денесі түгел ине-тікенге малынып жараланғанша үнсіз жатады. Кейін әкесі мұны білгенде атпен қуып жүріп сабайды – «сен менің ұлым емессің, сендей ұрының маған керегі жоқ» деп. Бала Дандай сол түні қораның бір бұрышында түнеп, ертеңіне әкесіне «бұдан былай ұрлық істемеймін» деп жалынып уәде береді. Сексен жасар ғұлама ғалым бұл балалық «күнәсін» ұялмай, тіпті бір түрлі жылы юмормен, өз аузымен әңгімелеп отыр – міне, шынайы кісіліктің белгісі осында: өз кемшілігіңнен қорықпай, оны мойындай білу.

Ержеткен соң да осы қарапайымдылық қасиеті одан айырылған емес. Филология ғылымдарының кандидаты Жабал Шойынбет өзінің «Қарапайымдылық қағидасы» атты естелігінде мынадай бір сәтті суреттейді: Дандай ағай туған ауылына – Отырардың Қоғам ауылына – қонаққа барғанда, дастарқан басында бата беруді өзінен әлдеқайда жас, шені де, атағы да төмен, бірақ белгілі Шойынбет бидің немересі болып келетін Жабалдың өзіне ұсынады. «Ал, Жабал інім, атақты, аузы дуалы Шойынбет бидің немерсісің, бата бер» дейді қолын жайып. Автор бұған алғаш абдырап қалады – қасында одан үлкен, шені жоғары адамдар отыр ғой. Кейін жол бойы ойланып, мынадай қорытындыға келеді: «Ұстанған қағидасы – қарапайымдылық! Көп білгенін, көпке үйреткенін, шені жоғарылығын ешкімге ешқашан бұлдамайды, бірқалыпты, бірсыдырғы – міне, қасиет!..»

Ал батылдығы мен турашылдығы жайлы бір ғана факт жеткілікті: 1986 жылы, Желтоқсан оқиғасының қарсаңында, «Қазақ университеті» газетінің редакторы бола жүріп, ол басылымдағы материалдардың жартысынан көбін қазақша шығаруды қолға алды. Мұның өзі кейін «ұлтшылдықпен айыпталып», жұмыстан заңсыз шығарылып, тіпті сотталу қаупіне дейін апарды. Ол осы қиын жылдары туралы өкпе-назсыз, жай ғана факт ретінде әңгімелейді – артынан келген бір де бір атақ-марапатты сол қиындықтардың құны ретінде көрсетпейді. Мұндағы қасиет – өткенін де, қателігін де, қиналған кезін де сол қалпында, боямасыз айта білу. Бұл – нағыз кісілік.

Осының бәрін оқығанда мен түсінемін: Дандай ағайдың қарапайымдылығы – жасанды кішіпейілділік емес, өз болмысына деген терең сенімнен туған табиғи қалып. Себебі шын мәнінде биік тұрған адам ғана өзін төмен қоюдан қорықпайды.

Бүгінгі әлемдік басқару және көшбасшылық теориясында америкалық зерттеуші Джим Коллинздің «Бесінші деңгейлі көшбасшылық» (Level 5 Leadership) деген белгілі тұжырымдамасы бар: ең үздік, ең ұзақ мерзімді табысқа жеткен көшбасшылардың бәрінде дерлік екі қасиет қатар кездеседі – кәсіби ерік-жігер мен жеке қарапайымдылықтың сирек кездесетін қосындысы. Бұл теория дәл бүгінгі әлеуметтік желі мен жеке брендинг (personal branding) дәуірінде аса өзекті: қазір көбіне «өзіңді сату», «есіміңді жаппай жарнамалау» табыстың кепілі саналады. Осындай ортада Дандай Ысқақұлының үлгісі – керемет қарсы дәлел. Ол өз есімін емес, өз ісін алға тартады; өз даңқын емес, шәкіртінің қолын жоғары көтереді. Мүмкін, дәл осы қасиеті – оның нағыз, ұзақ мерзімді беделінің түпкі сыры шығар.

3. Сынтанушылық мектептің негізін қалаған ғалым

Дандай Ысқақұлының ғылыми мұрасының арқауын – қазақ әдеби сынының теориясы мен тарихы құрайды. Бұл – кездейсоқ таңдау емес. Кеңестік дәуірде әдебиеттану ғылымы негізінен әдебиет тарихы мен жекелеген жазушылар шығармашылығын зерттеумен шектелсе, әдеби сынның өзіндік теориялық-әдіснамалық негіздері дербес зерттеу нысаны бола алмай келген еді. Дәл осы олқылықтың орнын толтыруды 1987 жылғы «Әдеби-көркем сын» жинағынан бастап, «Сын шын болсын», «Сынсонар» (1993), «Жанр», «Әдебиет өрнектері» (1996), «Сын жанрлары» (1999), «Сын сымбаты» (2000) және түйінді еңбегі «Сын өнері» (2001) монографияларымен жалғастырған – Дандай Ысқақұлы. Бұл цикл кейін көп томдық жинақтың бірінші-төртінші томдарына («Сын өнері», «Қазақ әдеби сынының тарихы» І және ІІ кітаптары, «Сынталқы») негіз болды.

«Сын өнерінің» ғылыми маңызы неде? Ғалым әдеби сынға тұңғыш рет жүйелі, «анатомиялық» талдау жасайды: сынның субъектісі (сыншы), мазмұны, әдіснамасы мен әдістері (диалектикалық-материалистік, салыстырмалы-тарихи, психологиялық, формалдық, лингвистикалық, құрылымдық және т.б.), құралдары, өмір сүру арнасы (баспасөз, радио, теледидар, қазір – әлеуметтік желілер), жанрлары (аннотация, рецензия, шолу, мақала, эссе, фельетон, пародия, эпиграмма), қызметі (үгітшілік-насихаттаушылық, танымдық, бағалаушылық, тәрбиелік, зерттеушілік, ұйымдастырушылық) және ұстанымдары (халықтығы, тарихшылдығы, шыншылдығы, өмірмен байланыстылығы) деген құрылымдық компоненттерге бөліп қарастырады. Бұл – сол кезге дейін қазақ әдебиеттануында болмаған, әлемдік сынтанудың озық тәжірибесін қазақ топырағына бейімдеген тұңғыш ғылыми жүйе.

«Қазақ әдеби сынының тарихы» атты екі кітаптан тұратын іргелі еңбегінде (2-3 томдар) ғалым сын тарихын халықтық эстетикадан бастап, Шоқан, Ыбырай, Абай дәуірінен өтіп, Алаш баспасөзі («Қазақ», «Айқап» газет-журналдары) арқылы қалыптасқан ұлтшыл сынға, одан кеңестік дәуірдегі идеологиялық қыспаққа, ақыры тәуелсіздік тұсындағы жаңғыруға дейінгі тұтас жолды хронологиялық әрі мәселелік тұрғыдан баяндайды. Мұның өзі – саяси конъюнктурадан гөрі, ғылыми объективтілікті таңдаған азаматтық ұстанымның да көрінісі: ғалым кеңестік дәуірдегі «тұрпайы әлеуметтік сын» мен «сындағы саяси сорақылықтарды» бүркемелемей, ашық сынайды.

Мұнда бір нәрсені жасырмай айтқым келеді: сын жанрын зерттеу – ең қиын, ең «рахымсыз» тақырыптардың бірі. Себебі сыншы – әрдайым екі оттың ортасында қалатын кәсіп иесі: бір жағынан шығармашыл адамды ренжітпеуге тырысады, екінші жағынан ақиқатқа опасыздық жасамауға міндетті. Дандай ағай осы қыл көпірден мүдірместен өтіп, тұтас бір ғылым саласын аяқтан тұрғызды десек, артық айтқандық болмас.

Бүгінгі күнге көз жүгіртсек, әдеби сынның тағдыры қайтадан күн тәртібіне шығып отыр. Әлеуметтік желілердегі «лайк» пен алгоритмдік ұсыныс жүйелері әдеби сынның орнын баса ма деген алаң бүкіл әлемдік әдебиеттану қауымдастығын толғандырып отыр. Жасанды интеллект минут сайын мыңдаған мәтін жазып шығара алатын дәуірде, нағыз сараптамалық, талғампаз, білікті сынның қажеттілігі азаймайды, керісінше, еселеп артады. Дандай Ысқақұлы қалыптастырған сынтанушылық мектеп – дәл осы тұрғыдан алғанда бүгінгі күні тіптен өзектірек болып отыр: ол бізге «сапалы мәтінді сапасыздан қалай айыруға болады» деген сұраққа жауап іздеудің теориялық негізін қалдырды.

4. «Әдебиет алыптары» галереясы және Мағжан феномені

Егер алғашқы төрт том сынтанудың теориясы мен тарихына арналса, бесінші том – «Әдебиет алыптары» – нақты тұлғаларға, ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиетінің алыптарына арналған тұлғатанулық портреттер топтамасы. Мәшһүр Жүсіп Көпейұлынан бастап, Ахмет Байтұрсынұлы, Мағжан Жұмабаев, Жүсіпбек Аймауытов, Мұхтар Әуезов, Бейімбет Майлин, Сәбит Мұқанов, Ғабит Мүсірепов, Ғабиден Мұстафинге дейінгі бір легі осы кітапта ғылыми тұрғыдан сарапталады. Дандай Ысқақұлының бұл саладағы ерекшелігі – ол әр тұлғаны идеологиялық емес, ұлттық мүдде тұрғысынан бағалайды: «кімнің еңбегі туралы жазса да, оған ұлттық мүдде, жаңа көзқарас тұрғысынан баға беруі» – бұл ғалымның зерттеушілік қолтаңбасының басты белгісі.

Осы галереяның ішінде ерекше орын алатыны – Мағжан Жұмабаевқа арналған дербес монография («Мағжан», алғаш 2015–2016 жылдары, кейін толықтырылып 2020 жылы 322 бетпен қайта басылған). Мағжан тағдыры – жиырмасыншы ғасырдағы қазақ зиялысының жиынтық трагедиясының символы. Дандай Ысқақұлы бұл еңбегінде ақынның ақындық тағдырын кеңестік дәуірдің нақты тарихи шындығымен тығыз байланыста қарастырып, «Кеңестік кезеңдегі мағжантанудан» бастап, «Батыр Баян» поэмасына, ақынның әдеби аудармаларына, «Ұлтқа тілінен қымбат нәрсе жоқ» деген қағидатына дейін жан-жақты тоқталады. Мағжанды идеологиялық айыптаудан тазартып, оның шығармашылық тұлғасын толық қалпында оқырманға қайтарудың өзі – ұлттық жадыны қалпына келтіру жолындағы азаматтық ерлікпен пара-пар еңбек. Мұнда сыншы-ғалым мен ұлтжанды азамат бір адамда тоғысады.

Мойындаймын, Мағжан туралы жолдарды оқығанда жүрегім бір басқаша соғады. Себебі ол – тек бір ақынның тағдыры емес, тұтас бір ұрпақтың айтылмай қалған зары. Дандай ағайдың қаламы дәл осы зарды үнсіздіктен алып шығып, оны ғылыми дәлелдің тіліне аударды. Бұл – жан мен ойдың бірігуі, эмоция мен пайымның қатар жүруі деген сөз.

Бүгінгі әлемдік гуманитарлық ғылымда «жады зерттеулері» (memory studies) және деколониялық дискурс дәл осындай – тарихтан өшірілген, айыпталған, үнсіз қалдырылған дауыстарды қайта тірілту миссиясын атқарып жатыр. Батыс университеттерінде отаршылдық дәуірдің «көлеңкедегі» тұлғаларын қайта зерттеу – жаппай тенденцияға айналды. Дандай Ысқақұлы дәл осы бағытты, ғылыми лексикон әлі «деколонизация» деген сөзді жаппай қолданбай тұрған кезде-ақ, қазақ материалында жүзеге асырып үлгерген екен. Бұл – біздің гуманитарлық ғылымымыздың әлемдік трендтен кенже қалмағанының, тіпті кейбір тұстарда одан озып кеткенінің айғағы емес пе?

5. Түркі әлемінің көпірі: салыстырмалы әдебиеттану мен мәдени байланыстар

Он томдықтың сегізінші-тоғызыншы томдары («Әдеби байланыстар», «Мәдениеттер тоғысындағы түркі әлемі») ғалымның зерттеу ауқымының қазақ әдебиетінің шеңберінен түркі әлеміне қарай кеңейгенін көрсетеді. Бұл – кездейсоқ емес, органикалық өсу: ұлттық әдебиеттің тамырын түсіну үшін оны туыстас түркі халықтарының ортақ мәдени-әдеби кеңістігінде қарастыру қажет деген түйсіктен туған бағыт. Ғалым бұл томдарда түркі халықтарының жалпы саны мен таралу географиясынан бастап (түріктер, өзбектер, әзербайжандар, қазақтар, ұйғырлар, татарлар, түрікмендер, қырғыздар және т.б.), ортақ тарихи-мәдени байланыстарға, жаһандану дәуіріндегі түркілік бірлік мәселесіне дейін кең ауқымды зерттейді.

Мұндағы басты тезис – жаһандану дәуірінде кіші халықтардың мәдени-тілдік дербестігін сақтаудың жалғыз жолы – туыстас халықтармен топтасу, ортақ құндылықтарды бекемдеу. «Мақсат – түркілік бірлік», «Ортақ тіл – өмір талабы», «Ортақ әліпби мәселесі» деген тарау атауларының өзі – ғалымның болашаққа қарата айтқан ғылыми-саяси ұсынысы іспетті оқылады. Бұл орайда Дандай Ысқақұлы академиялық зерттеушіден гөрі, ұлт болашағына алаңдаған қоғам қайраткері бейнесінде көрінеді.

Мен мұны оқығанда әрдайым бір нәрсеге таңданамын: ғалым бұл жолдарды жазған кезде әлі Түркі мемлекеттері ұйымы (Organization of Turkic States) бүгінгідей институционалдық нысанға енбеген еді. Ал бүгін, міне, түркі әлемінің ортақ әліпбиі, ортақ терминологиялық қоры, түркі мемлекеттерінің саммиттері – күн тәртібінің басты тақырыптарының біріне айналды. Дандай ағай осынау геосаяси, мәдени интеграция трендін ондаған жыл бұрын, зерттеуші сезімталдығымен алдын ала болжап, өз еңбегінде негіздеп кеткен. Бұл – ғылыми пайымның кейде саясаттан да ілгері жүретінінің тамаша мысалы. Қазіргі әлемдік гуманитарийлер арасында кең таралған «жұмсақ күш» (soft power) тұжырымдамасы тұрғысынан қарасақ та, тілдік-мәдени бірлікті нығайту – ұлттардың ХХІ ғасырдағы ең тиімді, қантөгіссіз қарусыздандыру стратегиясы екенін Дандай ағай баяғыда-ақ түсінген екен.

6. Тіл майданы: ұлт тағдыры мен сөз құдіреті

Он томдықтың соңғы, оныншы томы – «Тіл майданы» – ғалымның лингвофилософиялық ізденістерінің шыңы. Бұл еңбекте тәуелсіздікке дейінгі және кейінгі қазақ тілінің тағдыры, оның мемлекеттік мәртебеге қол жеткізу жолындағы қиындықтары, терминология мәселесі, білім беру жүйесіндегі тіл саясаты ғылыми-сыни тұрғыдан талданады. Мұнда ғалым сыншы ретіндегі бойындағы қасиетін – батыл, ашық, конъюнктурасыз пікір айту дағдысын – ең толық көлемде танытады.

2016 жылы «Түркістан» газетіне берген сұхбатында (Есенгүл Кәпқызымен әңгіме) ол үш тұғырлы тіл саясатына қатысты қауіппен қарайтынын ашық жеткізген: жаратылыстану пәндерін ағылшын тілінде, гуманитарлық пәндердің біразын орыс тілінде оқыту үлгісі – «ұлттық білімнің тамырына балта шабатын әдіс» дейді ол. Ахмет Байтұрсынұлының «ұлттың болашағы – мектеп, мектепте қандай тәрбие алсаң, сол тәрбие болашағыңды айқындайды» деген қағидатын басшылыққа алған ғалым: «қазақша тәрбиеленген жан қазаққа қызмет етеді, орысша тәрбиеленген жан орысқа қызмет етеді» деп қорытады. Бұл – тіл мәселесін тек лингвистикалық емес, ұлттың өзін-өзі сақтап қалу мәселесі деп түсінетін азаматтық позиция.

Осы жерде ерекше атап өтерлігі бар: соңғы жылдары ғалымның зерттеу ауқымы одан әрі тереңдеп, сөздің таза лингвистикалық немесе әдеби-сыни қызметінен асып, оның әлеуметтік-экономикалық және психологиялық-танымдық қуатына қарай ойысқаны байқалады. Тілдің, терминологияның ғылым мен экономиканың дамуына тікелей қатысы бар екені – ғалымның «Тіл майданында» да көтерген мәселесі: ол қазақ тілінің әлі толыққанды ғылым тілі, экономика тілі бола алмауының себебін терминологияның жеткіліксіз қалыптасуынан көреді. Ал сөздің адам санасына, ұлттық болмысқа әсері жайлы ой-тұжырымдары – жаһандану идеологтарының «халықты өз тамырынан ажырату үшін арзанқол ақпаратпен алдандыру» тактикасы туралы ол келтірген сын пікірлерінде айқын көрінеді. Бір сөзбен, ғалымның ғылыми жолы «сын сөзінен» (әдеби сын) «ұлт сөзіне» (тіл саясаты), одан «сөз құдіретіне» (сөздің экономика мен санаға әсері) қарай өрбіген біртұтас логикалық траектория құрайды. Бұл – кездейсоқ емес, ғұмыр бойғы бір үлкен сұрақтың – «сөздің адам мен қоғам өміріндегі орны қандай» деген сауалдың – әр түрлі деңгейде қойылып, әр түрлі жауап табуы.

Ал бұл тақырып бүгінгі әлемдік ғылымда қаншалықты өзекті десеңізші! Сөздің экономикаға әсері деген атаудың өзі маған бүгінгі мінез-құлықтық экономика (behavioral economics) ғылымының негізін еске түсіреді: Даниэль Канеман мен Ричард Талердің зерттеулері адамдардың экономикалық шешімдерінің қаншалықты «сөзбен», яғни ақпараттың қалай тұжырымдалғанымен (framing) байланысты екенін дәлелдеген. Ал сөздің санаға әсері жайлы ой – бүгінгі ірі тілдік модельдердің (large language models) қалай «ойлайтынын», тілдің ойлауды қаншалықты қалыптастыратынын зерттейтін когнитивтік лингвистика мен нейроғылым тоғысындағы заманауи бағыттарға үндес. Демек, Дандай ағай сексен жасында да ескірмей отыр, керісінше, ол әлемдік гуманитарлық-экономикалық ғылымның бүгінгі ең «ыстық» тақырыптарының біріне – өз ана тілінің, өз халқының тағдыры арқылы – қазақша жауап іздеп жатыр. Мұның өзі кемел жастағы кемел парасаттың дәлелі емес пе?

7. Ұстаз және шәкірт: ғылыми мектептің жалғасы

Дандай Ысқақұлы – тек зерттеуші ғана емес, толыққанды ғылыми мектеп қалыптастырған ұстаз. Ол Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінде, Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде, Сүлеймен Демирел атындағы университетте ұзақ жылдар дәріс беріп, ондаған кандидаттық және докторлық диссертацияға жетекшілік етті.

Өзім де ағайдың өнегесін көп көрдім. Университетте жүргенде ағаймен өткізген түскі астың өзі бір ғанибет еді. Ағайдың бізге жиі айтатын сөзі: қай істе де адал болыңдар, еңбектен еш кері шегінбеңдер, ұлттық мүддені бірінші орынға қойыңдар. Ғылымда конъюнктураға бой алдырмай, дерекке, дәйекке сүйеніп, ұлттық мүдде тұрғысынан ой қорыту қажеттігін де жиі айтатын. Ағайдың осы қысқа әрі нұсқа ұстанымдары ғылымдағы бүгінгі замандасқа да, келешек зерттеушілерге де маңызды әдіснамалық мұра дер едім.

Бүгінгі білім берудің әлемдік трендіне көз жүгіртсек, жасанды интеллект негізіндегі жеке тьюторлар, MOOC-платформалар (массалық ашық онлайн курстар) білім алудың жаппай демократияландырылуына жол ашты – бұл, әрине, игілікті құбылыс. Дегенмен білім беру психологиясы саласындағы соңғы зерттеулер де көрсеткендей, «жанды ұстаз – жанды шәкірт» байланысының, яғни менторлық қатынастың ауыстырылмайтын, экрандар мен алгоритмдер жеткізе алмайтын бір қыры бар: ол – рухани үлгі беру, жеке мысалмен тәрбиелеу. Дандай ағай сияқты ұстаздардың құндылығы – білім берумен қатар, адам болмысын қалыптастыруында. Бұл – ешбір технология алмастыра алмайтын, тек «жүректен жүрекке» ғана берілетін мұра.

8. Ғылым мұра һәм жаңашылдық

Мақаланың міндеті мадақтамамен шектелмеу болғандықтан, объективтілік үшін бірнеше сыни байқауды да айтпай кетуге болмайды. Себебі, ұстазымның өзі бізге үйреткендей, шынайы құрмет – сыпайы үнсіздікте емес, адал сында жатыр.

Біріншіден, Дандай Ысқақұлының еңбектерінде бірнеше рет қайталанатын кезеңдестіру атаулары («Жеңген социализм», «Кемелденген социализм», «Қайта құрулар») – кеңестік дәуірдің өзіндік терминологиясы. Ғалым бұл атауларды сол дәуірдің идеологиялық сипатын әшкерелеу мақсатында, дәйексөз ретінде қолданғанымен, кейде терминдердің тарихи-сын тұрғысынан қаншалықты қайта пайымдалғаны оқырманға толық ашыла бермейді; бұл – болашақ басылымдарда әдіснамалық түсініктеме беруді қажет ететін тұс.

Екіншіден, ғалымның «ұлттық мүдде тұрғысынан баға беру» қағидаты – әдіснамалық тұрғыдан құнды болғанымен – кейде ғылыми объективтілік пен азаматтық ұстанымның арасындағы межені бұлдырата түсуі мүмкін деген сыни пікірлер де кездеседі. Мысалы, кеңестік дәуір жазушыларының (С.Сейфуллин, С.Мұқанов сияқты) шығармашылығына қатысты екіұдай бағалар өз заманында, тіпті бүгінде де әдебиеттану қоғамдастығында пікірталас тудырады; Дандай Ысқақұлы бұл дауларда идеологиялық қаралаудан гөрі, тарихи контексті ескере отырып, теңгерімді баға беруге ұмтылғанымен, мәселенің толық шешімін тапты деп айту әлі ерте.

Үшіншіден, жалғыз ғалымның қолымен жасалған, отыз томға жуық еңбек – бір жағынан ерен еңбекқорлықтың үлгісі болса, екінші жағынан, қазіргі ғылымда кең тараған алжамдастырылған (коллаборативтік), цифрлық-корпустық зерттеу әдістерінің әлі толыққанды қолданылмағанын да көрсетеді. Бұл – сынау емес, тарихи-объективті байқау: ғалымның буыны компьютерлік корпустық лингвистика мен деректер базасы кеңінен қолданысқа енгенге дейінгі дәуірде қалыптасқан.

Дәл осы үш байқаудың түйіні – маған бір ой салады: керемет мұра дегеніміз – мінсіз мұра емес, керісінше, өзінен кейінгі ұрпаққа әлі де атқаратын жұмыс қалдыратын, «аяқталмаған симфония» іспетті мұра. Дандай Ысқақұлының мұрасын сандық гуманитарийлік (digital humanities) құралдармен қайта өңдеп, іздеуге ыңғайлы электрондық корпусқа айналдыру, оның кезеңдестіру аппаратын қазіргі тарихнама жетістіктерімен байыту – шәкірттер алдында тұрған келесі ұрпақтық міндет. Бұл – ұстаздың еңбегін кемсіту емес, керісінше, оны жаңа технологиялық мүмкіндіктер арқылы одан әрі кеңінен таратудың, өшпес ету жолының өзі.

9. Еңбек феномені: қолмен жазылған ғылым

Дандай Ысқақұлының шығармашылық портретінде айрықша атап өтуге тұратын бір қыры бар – оның еңбекқорлығы, дәлірек айтқанда, еңбек ету әдісі. Үш жүзден астам мақала, отызға жуық монография, миллиондаған беттік архив, баспасөз материалдарын сүзіп өту – мұның бәрі компьютер, интернет, іздеу жүйелері жоқ немесе енді ғана пайда бола бастаған дәуірде, көбіне қолмен жазылып, қайта-қайта қолмен көшіріліп жасалған. ХХ ғасырдың газет-журнал беттерін «көз майын тауыса сүзіп қарап шығып», сол материалдарды жүйелеп, талдап, қайта теріп отыру – бүгінгі сандық технология дәуірінде өскен жас ұрпақ көзімен қарағанда, шынымен де, ақылға сыймайтын, фантастикалық көлемдегі еңбек. Мұны «ерлікпен пара-пар жұмыс» деп бағалаған алдыңғы буын өкілдерінің пікірі – ешбір артық емес.

Кейде ойлаймын: бүгінгі студент бір мақаланы бір түймені басып, бір секундта таба алады. Ал Дандай ағай сол бір мақаланы табу үшін кітапхананың шаңды сөрелерін аралап, көзін қажап, қолын әбден жаздырып жазған. Бұл – екі түрлі әлемнің, екі түрлі уақыт өлшемінің салыстыруы. Мен мұны ойлағанда, шынымды айтсам, бір жағынан қуанамын (біздің заманымыз жеңілдеді деп), екінші жағынан намыстанамын (сол жеңілдіктің қаншалықты «терең еңбекті» ығыстырып бара жатқанына налимын).

Бұл жерде мәселе тек көлемде емес, сол еңбектің сапасы мен жүйелілігінде де жатыр: қолмен жиналған материал сол қолдың иесінің жеке зердесі, талғамы, жүйелеу қабілеті арқылы сұрыпталған, өңделген, ой елегінен өткен. Сондықтан Дандай Ысқақұлының мұрасы – жай ғана ақпарат жинақтау емес, әр беті автордың жеке зияткерлік еңбегінің ізі басылған, «қолтаңбалы» ғылым үлгісі. Бұл – жасанды интеллект пен автоматтандырылған іздеу жүйелері үстемдік құрып бара жатқан заманда ерекше құнды сабақ: технология ақпаратты тез табуға көмектеседі, бірақ оны ой елегінен өткізіп, жүйелі тұжырымға айналдыратын – адамның, ғалымның еңбегі мен парасаты.

Бүгінгі психология ғылымында «терең жұмыс» (deep work) деген ұғым кең тарады – зейінді бір мәселеге ұзақ, үзіліссіз шоғырландыру қабілеті, назар үшін күресте жеңіске жету өнері дегендей. Кэл Ньюпорт секілді зерттеушілер бұл қабілетті «сирек кездесетін және аса қымбат» деп бағалайды, себебі әлеуметтік желілер мен хабарландырулар назарымызды үздіксіз бөлшектеп жатыр. Дандай Ысқақұлының тұтас бір ғұмырға созылған, назары бөлінбеген, шаншылмаған еңбегі – дәл осы «терең жұмыстың» ең кемел үлгісі. Ол бізге бұл ұғым атауы жасалмай тұрып-ақ, оны күнделікті өмірмен дәлелдеп берген.

Қорытынды: гуманитарлық ғылымның болашағы туралы

ХХ ғасырдың ортасында құрылымдық антропологияның негізін қалаған атақты ойшыл Клод Леви-Стросс адамзат тарихының алдағы дамуы гуманитарлық-әлеуметтік ғылымдардың тағдырымен тығыз байланысты болатынын, техникалық прогресс адамзатты өз-өзінен, өз болмысынан алшақтатпауы үшін адам мен қоғам туралы ғылымдардың мәртебесі арта түсуге тиіс екенін ескерткен еді. Бүгінгі жасанды интеллект, цифрландыру, техногендік трендтер бәрінен басым түсіп бара жатқан дәуірде осы ой аса өзекті болып отыр. Технология адамға ақпаратты жылдам жеткізе алады, бірақ ол ақпаратты мағынаға, құндылыққа, ұлттық-тарихи жадыға айналдыратын – тек адамның, гуманитарлық ойдың ғана қолынан келетін іс.

Дандай Ысқақұлы – дәл осы болашақтың, яғни сөз бен ойдың, тіл мен ұлттық сананың құндылығын қалпына келтіретін гуманитарлық ғылымның жарқын өкілі. Оның бүкіл ғұмыры кітап пен ұстаздыққа, ұлттық мұраның өлмеуіне, соны келер ұрпаққа жеткізуге арналды. Он томдық шығармалар жинағы – осы ғұмырдың қорытындысы емес, керісінше, жаңа зерттеушілер үшін ашылған жол көрсеткіші. Сексен жаста да ізденісін тоқтатпай, сөздің құдіретін жаңа қырынан – экономика мен сана тұрғысынан – зерттеп жатқан ғалымның мысалы – ғылымда шынайы ұстаным мен адалдықтың, еңбекқорлық пен отансүйгіштіктің үлгісі.

Бүгінгі конференция да, оның аясында жарық көрген он томдық та – жай ғана мерейтойлық шара емес, гуманитарлық білімнің қоғамдағы мәртебесін қайта қалпына келтіру жолындағы нақты қадам. Жасанды интеллект мәтінді секунд ішінде өңдей алатын, бірақ мәтіннің артындағы тарихи жанды, ұлттық жадыны, адами ауыртпалықты сезіне алмайтын дәуірде, дәл Дандай Ысқақұлы сияқты бір өмірді ғылымға, шындыққа, сөзге арнаған ғалымдардың тәжірибесі – болашақ гуманитарийлер үшін теориялық та, адамгершілік те бағдар бола алады.

Ұстазым, бұл жолдарды жазып отырғанда көз алдыма Сіздің дәрісханаға кіріп келе жатқан бейнеңіз келеді – қолыңызда сарғайған қағаздар, көзіңізде әлі де сөнбеген ерекше бір от. Сіз бізге тек ғылымды емес, ғұмырды қалай сүюді үйреттіңіз. Он томдық – Сіздің қолыңыздан шыққан жиырма мыңдаған беттің қорытындысы болғанымен, ол – біз үшін, шәкірттеріңіз үшін, әлі жалғасатын жолдың басы ғана. Оның мұрасын зерделеу, жалғастыру, сандық дәуірге бейімдеп дамыту – біздің, шәкірттерінің, борышы әрі мақтанышы. Құрметті ұстазымызға зор денсаулық, шығармашылық шабыт, әлі талай томдық еңбектерге жетер қуат тілейміз. Сексен – Сіз үшін жасаудың емес, жаңа асуларды бағындырудың белесі болсын!

Пайдаланылған дереккөздер

1. «Кемел еңбек, кең өріс». Белгілі әдебиет сыншысы, түркітанушы ғалым, профессор Дандай Ысқақұлының 75 жылдығына арналған ғылыми-танымдық мақалалар топтамасы. – Алматы: «Таңбалы» баспасы, 2021. – 324 бет.
2. Ысқақұлы Д. Көп томдық шығармалар жинағы. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2015–2021.
3. Кәпқызы Е. Дандай Ысқақұлы, профессор: Қазақы тәрбиеленген жан қазаққа қызмет етеді // «Түркістан» газеті, 12 мамыр 2016 ж.
4. Шалабай Б. Дандай Ысқақұлы – кемел зерттеуші // «Қазақ әдебиеті», 09.06.2006 ж.
5. Кәкішев Т. Зерделі ғалым (Алғы сөз орнына) // «Кемел еңбек, кең өріс» жинағы, 2021.
6. Қалдыбай М. Белес // «Кемел еңбек, кең өріс» жинағы, 2021 (бастапқы басылымы: «Белес» жинағы, Алматы: «Таңбалы», 2010).
7. Шойынбет Ж. Қарапайымдылық қағидасы // «Кемел еңбек, кең өріс» жинағы, 2021.
8. Алтаева Ү. «Қоғамнан» шыққан қара бала // «Оңтүстік Қазақстан» газеті, 11 шілде 2006 ж.; «Кемел еңбек, кең өріс» жинағы, 2021.

Сурет: Abai TV арнасынан алынды.

Ұлан Еркінбай,

Әдебиеттанушы, А.Байтұрсынұлы Білім академиясының директоры

Abai.kz