پروفەسسەر دانداي ىسقاقۇلىنىڭ عىلىمي مۇراسى حاقىندا

اعاي مەن كىتاپحانا ەگىز ۇعىم. اعايدى ىزدەگەن جان الماتىداعى ۇلتتىق كىتاپحانادان تابادى.  سوندا ويلايسىڭ بۇگىندە مەيرەيلى 80 جاستىڭ تورىنە شىققان اعايدا نە دەگەن تاباندىلىق، جاڭا دۇنيەلەرگە دەگەن نە دەگەن قۇشتارلىق دەپ. اعاي مەن كىتاپحانا ەگىز ۇعىم بولاتىنىنىڭ تاعى ءبىر دالەلى وقىپ زەردەلەگەن كىتاپتارىنىڭ اۋقىمى. اعايدىڭ تەك  باسپا بەتىن كورگەن كىتاپتارىندا سارالانعان، كوپ جەرىندە تەك اتى اتالعان ەڭبەكتەردىڭ سانى شامامەن 20 000 كىتاپتى قۇرايدى. ارى قاراي ءوزىڭىز دە شامالەي بەرىڭىز ەندى. ءاربىر كىتاپتى جازۋ بارىسىندا وقىپ، زەردەلەگەن كىتاپتار سانىن الگىلەرگە قوسساق نە بولادى سوندا!؟ دەمەك، ءساتى ءتۇسىپ اعايعا جولىعىپ قالساڭىز قيساپسىز كىتاپ قورى بار ۇلكەن كىتاپحانامەن جولىعىپ تۇرمىن دەپ ەلەستەتۋگە بولادى.

ۇستازىم، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، قازاقستان رەسپۋبليكاسى گۋمانيتارلىق عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ جانە حالىقارالىق ايتماتوۆ اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى دانداي ىسقاقۇلى – ءدال سونداي عاجايىپ تۇلعا. بيىل، 2026 جىلى، ول سەكسەن جاسقا تولدى. وسى ءبىر قاسيەتتى سانمەن قاتار، اعايدىڭ الپىس جىلدان اسقان عىلىمي-ۇستازدىق جولىنىڭ ءبىر شوعىرى – ون تومدىق شىعارمالار جيناعى – جارىق كوردى. ەكى وقيعانىڭ ءبىر مەزگىلدە توعىسۋى دا كەزدەيسوقتىق ەمەس ارينە. اعايدىڭ ەڭبەككە تولى عۇمىرىنىڭ زاڭدى ناتيجەسىندەي ەكەنى ءشۇباسىز.

ون تومدىق مۇرانى تۇتاس، ونىڭ ىشكى لوگيكاسىن، زەرتتەۋ تراەكتورياسىنىڭ قالاي وربىگەنىن اشىپ، بۇگىنگى – جاساندى ينتەللەكت پەن تسيفرلىق ترەندتەر باسىم تۇسكەن – زاماندا بۇل مۇرانىڭ نەگە ەرەكشە ماڭىزعا يە بولاتىنىن دايەكتەۋ – وسى ماقالانىڭ تۇپكى مۇراتى. ءار تاراۋدىڭ سوڭىندا مەن عالىمنىڭ سول سالاداعى ىزدەنىسىن بۇگىنگى عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ الەمدىك ترەندتەرىمەن قاتار قويىپ، سالىستىرىپ وتىرۋدى ءجون كوردىم – ويتكەنى شىنايى كلاسسيكانىڭ باستى بەلگىسى، ءوزىنىڭ زامانىنان وزىق بولعاندىقتان، كەز كەلگەن زامانمەن ديالوگقا تۇسە الاتىندىعىندا عوي.

1. عۇمىر جولى: وتىراردان عىلىم ورىنە دەيىن

دانداي ىسقاقۇلى 1946 جىلى وڭتۇستىك قازاقستان (قازىرگى تۇركىستان) وبلىسى، وتىرار اۋدانى، قوعام اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. ەجەلگى وتىرار توپىراعى – ءوزى ءبىر كىتاپحانا، ءوزى ءبىر وركەنيەت ورنى عوي. وسى قاسيەتتى جەردە تۋعان بالا بويىنا كىتاپقا، سوزگە دەگەن قۇرمەت بەسىكتەن باستاپ سىڭگەنى – ماعان كەزدەيسوقتىق ەمەس سەكىلدى كورىنەدى. ول ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىن ءبىتىرىپ، م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتۋراسىنان ءوتتى.

عىلىم جولى 1975 جىلى اتالعان ينستيتۋتتا كىشى عىلىمي قىزمەتكەر بولۋدان باستالىپ، 1977 جىلى سول كەزدەگى س.م.كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىندە جالعاسادى. وسىدان باستاپ الپىس جىلعا جۋىق ۋاقىت بويى ول ءبىر عانا ارناعا – قازاق ادەبيەتتانۋى مەن سىنىنا  سانالى عۇمىرىن ارناپ كەل كەلەدى. كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن 1975 جىلى، ال دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن 1994 جىلى قازاق ادەبي سىنى تاقىرىبىنا قورعاعان عالىم كەيىن ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە، سودان سوڭ سۇلەيمەن دەميرەل اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتە پروفەسسور، وقۋ جانە عىلىم جونىندەگى پرورەكتور قىزمەتتەرىن اتقاردى.

وسى الپىس جىلدىڭ جەمىسى – ءۇش جۇزدەن استام عىلىمي ماقالا جانە وتىز شاقتى مونوگرافيا مەن كىتاپ (ولاردىڭ ىشىندە تەك 1987–2005 جىلدار ارالىعىندا عانا ون ءتورت مونوگرافيا جارىق كورگەن). عالىمنىڭ عىلىمي-قوعامدىق مارتەبەسى دە وسى ەڭبەكتىڭ اۋقىمىن ايعاقتايدى: ول – فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، قازاقستان رەسپۋبليكاسى گۋمانيتارلىق عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى، حالىقارالىق ايتماتوۆ اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى، قازاقستان جازۋشىلار وداعى مەن جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى. ءبىر عانا ادامنىڭ وسىنشا ينستيتۋتسيونالدىق مويىنداۋعا يە بولۋى – ونىڭ ەڭبەگىنىڭ جالعىز ءبىر تار ماماندانۋدان اسىپ، ادەبيەتتانۋ، سىنتانۋ، ءتىلتانۋ، تۇركىتانۋ، پەداگوگيكا سالالارىنىڭ تۇيىسكەن جەرىندە تۇرعانىن كورسەتەدى.

بۇگىنگى عىلىم الەمىنىڭ تىلىنە اۋدارىپ ايتساق، دانداي ىسقاقۇلىنىڭ ءومىربايانى – «ينتەرديستسيپلينارلىق عالىم» دەگەن قازىرگى زامانعى ۇعىمنىڭ ناق ءوزى. دۇنيەجۇزىلىك عىلىم بۇگىندە تار ماماندىقتان كەڭ اۋقىمدى، پانارالىق زەرتتەۋشىگە قاراي ويىسىپ جاتىر ەمەس پە؟ گارۆارد پەن وكسفوردتىڭ ءوزى «ت-ءتارىزدى مامان» (T-shaped scholar) دەگەن ۇلگىنى ناسيحاتتايدى: ءبىر سالانىڭ تەرەڭىنە بويلاي وتىرىپ، كورشىلەس سالالارمەن كوپىر قۇرا بىلەتىن عالىم. دانداي اعاي وسى ۇلگىنى الەمدىك ترەندتەر سوزبەن اتالماي تۇرعان كەزدە-اق، تاجىريبە جۇزىندە ىسكە اسىرىپ ۇلگەرگەن ەكەن دەپ ويلايمىن. مۇنىڭ ءوزى – زامانا تالابىن سەزىممەن، جۇرەكپەن الدىن الا تۇيسىنگەن ناعىز عالىمنىڭ بەلگىسى.

2. اعاي مەن كىشىپەيىلدىك - ەگىز ۇعىم

عالىمنىڭ قانشالىقتى ەڭبەك سىڭىرگەنىن تومداپ، بەت ساناپ شىعۋعا بولادى. ال ونىڭ قانداي جان ەكەنىن تەك سان، تەك ءتىزىم جەتكىزە المايدى – ونى تەك اڭگىمە، تەك كوزبەن كورگەن ءسات، تەك ءوز اۋزىنان ەستىگەن ەستەلىك قانا جەتكىزەدى. شاكىرتتەرى مەن زامانداستارىنىڭ ونىڭ 60 جانە 75 جىلدىق مەرەيتويلارىنا وراي جازعان ەستەلىكتەرىن («بەلەس»، 2010; «كەمەل ەڭبەك، كەڭ ءورىس»، 2021) پاراقتاعاندا، ماعان ءبىر نارسە كۇن سايىن انىعىراق اڭعارىلادى: بۇل كىسىنىڭ عۇلامالىعى قانشالىقتى بيىك بولسا، قاراپايىمدىلىعى دا سونداي تەرەڭ. ال بۇل – كەزدەيسوق ەمەس، ءبىر-ءبىرىن تولىقتىراتىن، ءبىر-ءبىرىنسىز ءومىر سۇرە المايتىن ەگىز قاسيەت.

جازۋشى مامىتبەك قالدىبايدىڭ «بەلەس» اتتى ەستەلىك-ەسسەسىندە دانداي اعايدىڭ ءوز اۋزىنان جازىپ العان ءبىر وقيعا بار. كىشكەنتاي كەزىندە اكەسى دۇكەن ماڭىنان ءبىر تۇيىنشەك اقشا تاۋىپ الادى. ءۇي ءىشى اشتان ولمەسە دە، وڭاي تىرلىك كەشپەيتىن زامان. دەگەنمەن اكەسى ءۇش كۇن بويى «كىمنىڭ اقشاسى جوعالدى» دەپ اۋىل-ايماققا جار سالادى، جالعان يەلەنۋشى كوپ بولعانىمەن، ەشقايسىسىنا بەرمەي، اقىرى شىن يەسى تابىلعاندا – كورشى اۋىلدىڭ كەدەي ادامى – ءبىر تيىنىنا تيمەي تۇگەل قايتارادى. بالالارى «ءسۇيىنشىسىن دە سۇرامادىڭىز با» دەپ كۇڭكىلدەگەندە، اكەسى ۇندەمەي قويادى. دانداي اعاي وسى وقيعانى ەسىنە العاندا «اكەمە ومىرباقي ريزامىن» دەيدى. مىنە، ادالدىق پەن قاناعات دەگەن ۇعىمداردىڭ قايدان باستاۋ الاتىنى انىق كورىنبەي مە؟

وسى ءبىر وقيعانىڭ قاسىندا تاعى ءبىر، ەندى ءوزى تۋرالى، ءوزىن-ءوزى اياماي ايتقان وقيعا بار. بەس-التى جاسار دانداي كورشى بالامەن باقشادان قاۋىن ۇرلاۋعا بارادى، كەمپىر قۋعاندا تىكەندى جانتاق بۇتاسىنىڭ ىشىنە تىعىلىپ، دەنەسى تۇگەل ينە-تىكەنگە مالىنىپ جارالانعانشا ءۇنسىز جاتادى. كەيىن اكەسى مۇنى بىلگەندە اتپەن قۋىپ ءجۇرىپ سابايدى – «سەن مەنىڭ ۇلىم ەمەسسىڭ، سەندەي ۇرىنىڭ ماعان كەرەگى جوق» دەپ. بالا دانداي سول ءتۇنى قورانىڭ ءبىر بۇرىشىندا تۇنەپ، ەرتەڭىنە اكەسىنە «بۇدان بىلاي ۇرلىق ىستەمەيمىن» دەپ جالىنىپ ۋادە بەرەدى. سەكسەن جاسار عۇلاما عالىم بۇل بالالىق «كۇناسىن» ۇيالماي، ءتىپتى ءبىر ءتۇرلى جىلى يۋمورمەن، ءوز اۋزىمەن اڭگىمەلەپ وتىر – مىنە، شىنايى كىسىلىكتىڭ بەلگىسى وسىندا: ءوز كەمشىلىگىڭنەن قورىقپاي، ونى مويىنداي ءبىلۋ.

ەرجەتكەن سوڭ دا وسى قاراپايىمدىلىق قاسيەتى ودان ايىرىلعان ەمەس. فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى جابال شويىنبەت ءوزىنىڭ «قاراپايىمدىلىق قاعيداسى» اتتى ەستەلىگىندە مىناداي ءبىر ءساتتى سۋرەتتەيدى: دانداي اعاي تۋعان اۋىلىنا – وتىراردىڭ قوعام اۋىلىنا – قوناققا بارعاندا، داستارقان باسىندا باتا بەرۋدى وزىنەن الدەقايدا جاس، شەنى دە، اتاعى دا تومەن، بىراق بەلگىلى شويىنبەت ءبيدىڭ نەمەرەسى بولىپ كەلەتىن جابالدىڭ وزىنە ۇسىنادى. «ال، جابال ءىنىم، اتاقتى، اۋزى دۋالى شويىنبەت ءبيدىڭ نەمەرسىسىڭ، باتا بەر» دەيدى قولىن جايىپ. اۆتور بۇعان العاش ابدىراپ قالادى – قاسىندا ودان ۇلكەن، شەنى جوعارى ادامدار وتىر عوي. كەيىن جول بويى ويلانىپ، مىناداي قورىتىندىعا كەلەدى: «ۇستانعان قاعيداسى – قاراپايىمدىلىق! كوپ بىلگەنىن، كوپكە ۇيرەتكەنىن، شەنى جوعارىلىعىن ەشكىمگە ەشقاشان بۇلدامايدى، بىرقالىپتى، بىرسىدىرعى – مىنە، قاسيەت!..»

ال باتىلدىعى مەن تۋراشىلدىعى جايلى ءبىر عانا فاكت جەتكىلىكتى: 1986 جىلى، جەلتوقسان وقيعاسىنىڭ قارساڭىندا، «قازاق ۋنيۆەرسيتەتى» گازەتىنىڭ رەداكتورى بولا ءجۇرىپ، ول باسىلىمداعى ماتەريالداردىڭ جارتىسىنان كوبىن قازاقشا شىعارۋدى قولعا الدى. مۇنىڭ ءوزى كەيىن «ۇلتشىلدىقپەن ايىپتالىپ»، جۇمىستان زاڭسىز شىعارىلىپ، ءتىپتى سوتتالۋ قاۋپىنە دەيىن اپاردى. ول وسى قيىن جىلدارى تۋرالى وكپە-نازسىز، جاي عانا فاكت رەتىندە اڭگىمەلەيدى – ارتىنان كەلگەن ءبىر دە ءبىر اتاق-ماراپاتتى سول قيىندىقتاردىڭ قۇنى رەتىندە كورسەتپەيدى. مۇنداعى قاسيەت – وتكەنىن دە، قاتەلىگىن دە، قينالعان كەزىن دە سول قالپىندا، بوياماسىز ايتا ءبىلۋ. بۇل – ناعىز كىسىلىك.

وسىنىڭ ءبارىن وقىعاندا مەن تۇسىنەمىن: دانداي اعايدىڭ قاراپايىمدىلىعى – جاساندى كىشىپەيىلدىلىك ەمەس، ءوز بولمىسىنا دەگەن تەرەڭ سەنىمنەن تۋعان تابيعي قالىپ. سەبەبى شىن مانىندە بيىك تۇرعان ادام عانا ءوزىن تومەن قويۋدان قورىقپايدى.

بۇگىنگى الەمدىك باسقارۋ جانە كوشباسشىلىق تەورياسىندا امەريكالىق زەرتتەۋشى دجيم كوللينزدىڭ «بەسىنشى دەڭگەيلى كوشباسشىلىق» (Level 5 Leadership) دەگەن بەلگىلى تۇجىرىمداماسى بار: ەڭ ۇزدىك، ەڭ ۇزاق مەرزىمدى تابىسقا جەتكەن كوشباسشىلاردىڭ بارىندە دەرلىك ەكى قاسيەت قاتار كەزدەسەدى – كاسىبي ەرىك-جىگەر مەن جەكە قاراپايىمدىلىقتىڭ سيرەك كەزدەسەتىن قوسىندىسى. بۇل تەوريا ءدال بۇگىنگى الەۋمەتتىك جەلى مەن جەكە برەندينگ (personal branding) داۋىرىندە اسا وزەكتى: قازىر كوبىنە «ءوزىڭدى ساتۋ»، «ەسىمىڭدى جاپپاي جارنامالاۋ» تابىستىڭ كەپىلى سانالادى. وسىنداي ورتادا دانداي ىسقاقۇلىنىڭ ۇلگىسى – كەرەمەت قارسى دالەل. ول ءوز ەسىمىن ەمەس، ءوز ءىسىن العا تارتادى; ءوز داڭقىن ەمەس، شاكىرتىنىڭ قولىن جوعارى كوتەرەدى. مۇمكىن، ءدال وسى قاسيەتى – ونىڭ ناعىز، ۇزاق مەرزىمدى بەدەلىنىڭ تۇپكى سىرى شىعار.

3. سىنتانۋشىلىق مەكتەپتىڭ نەگىزىن قالاعان عالىم

دانداي ىسقاقۇلىنىڭ عىلىمي مۇراسىنىڭ ارقاۋىن – قازاق ادەبي سىنىنىڭ تەورياسى مەن تاريحى قۇرايدى. بۇل – كەزدەيسوق تاڭداۋ ەمەس. كەڭەستىك داۋىردە ادەبيەتتانۋ عىلىمى نەگىزىنەن ادەبيەت تاريحى مەن جەكەلەگەن جازۋشىلار شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋمەن شەكتەلسە، ادەبي سىننىڭ وزىندىك تەوريالىق-ادىسنامالىق نەگىزدەرى دەربەس زەرتتەۋ نىسانى بولا الماي كەلگەن ەدى. ءدال وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋدى 1987 جىلعى «ادەبي-كوركەم سىن» جيناعىنان باستاپ، «سىن شىن بولسىن»، «سىنسونار» (1993), «جانر»، «ادەبيەت ورنەكتەرى» (1996), «سىن جانرلارى» (1999), «سىن سىمباتى» (2000) جانە ءتۇيىندى ەڭبەگى «سىن ونەرى» (2001) مونوگرافيالارىمەن جالعاستىرعان – دانداي ىسقاقۇلى. بۇل تسيكل كەيىن كوپ تومدىق جيناقتىڭ ءبىرىنشى-ءتورتىنشى تومدارىنا («سىن ونەرى»، «قازاق ادەبي سىنىنىڭ تاريحى» ءى جانە ءىى كىتاپتارى، «سىنتالقى») نەگىز بولدى.

«سىن ونەرىنىڭ» عىلىمي ماڭىزى نەدە؟ عالىم ادەبي سىنعا تۇڭعىش رەت جۇيەلى، «اناتوميالىق» تالداۋ جاسايدى: سىننىڭ سۋبەكتىسى (سىنشى), مازمۇنى، ءادىسناماسى مەن ادىستەرى (ديالەكتيكالىق-ماتەرياليستىك، سالىستىرمالى-تاريحي، پسيحولوگيالىق، فورمالدىق، لينگۆيستيكالىق، قۇرىلىمدىق جانە ت.ب.), قۇرالدارى، ءومىر ءسۇرۋ ارناسى ء(باسپاسوز، راديو، تەلەديدار، قازىر – الەۋمەتتىك جەلىلەر), جانرلارى (اننوتاتسيا، رەتسەنزيا، شولۋ، ماقالا، ەسسە، فەلەتون، پاروديا، ەپيگرامما), قىزمەتى (ۇگىتشىلىك-ناسيحاتتاۋشىلىق، تانىمدىق، باعالاۋشىلىق، تاربيەلىك، زەرتتەۋشىلىك، ۇيىمداستىرۋشىلىق) جانە ۇستانىمدارى (حالىقتىعى، تاريحشىلدىعى، شىنشىلدىعى، ومىرمەن بايلانىستىلىعى) دەگەن قۇرىلىمدىق كومپونەنتتەرگە ءبولىپ قاراستىرادى. بۇل – سول كەزگە دەيىن قازاق ادەبيەتتانۋىندا بولماعان، الەمدىك سىنتانۋدىڭ وزىق تاجىريبەسىن قازاق توپىراعىنا بەيىمدەگەن تۇڭعىش عىلىمي جۇيە.

«قازاق ادەبي سىنىنىڭ تاريحى» اتتى ەكى كىتاپتان تۇراتىن ىرگەلى ەڭبەگىندە (2-3 تومدار) عالىم سىن تاريحىن حالىقتىق ەستەتيكادان باستاپ، شوقان، ىبىراي، اباي داۋىرىنەن ءوتىپ، الاش ءباسپاسوزى («قازاق»، «ايقاپ» گازەت-جۋرنالدارى) ارقىلى قالىپتاسقان ۇلتشىل سىنعا، ودان كەڭەستىك داۋىردەگى يدەولوگيالىق قىسپاققا، اقىرى تاۋەلسىزدىك تۇسىنداعى جاڭعىرۋعا دەيىنگى تۇتاس جولدى حرونولوگيالىق ءارى ماسەلەلىك تۇرعىدان باياندايدى. مۇنىڭ ءوزى – ساياسي كونيۋنكتۋرادان گورى، عىلىمي وبەكتيۆتىلىكتى تاڭداعان ازاماتتىق ۇستانىمنىڭ دا كورىنىسى: عالىم كەڭەستىك داۋىردەگى «تۇرپايى الەۋمەتتىك سىن» مەن «سىنداعى ساياسي سوراقىلىقتاردى» بۇركەمەلەمەي، اشىق سىنايدى.

مۇندا ءبىر نارسەنى جاسىرماي ايتقىم كەلەدى: سىن جانرىن زەرتتەۋ – ەڭ قيىن، ەڭ «راحىمسىز» تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى. سەبەبى سىنشى – ءاردايىم ەكى وتتىڭ ورتاسىندا قالاتىن كاسىپ يەسى: ءبىر جاعىنان شىعارماشىل ادامدى رەنجىتپەۋگە تىرىسادى، ەكىنشى جاعىنان اقيقاتقا وپاسىزدىق جاساماۋعا مىندەتتى. دانداي اعاي وسى قىل كوپىردەن مۇدىرمەستەن ءوتىپ، تۇتاس ءبىر عىلىم سالاسىن اياقتان تۇرعىزدى دەسەك، ارتىق ايتقاندىق بولماس.

بۇگىنگى كۇنگە كوز جۇگىرتسەك، ادەبي سىننىڭ تاعدىرى قايتادان كۇن تارتىبىنە شىعىپ وتىر. الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى «لايك» پەن الگوريتمدىك ۇسىنىس جۇيەلەرى ادەبي سىننىڭ ورنىن باسا ما دەگەن الاڭ بۇكىل الەمدىك ادەبيەتتانۋ قاۋىمداستىعىن تولعاندىرىپ وتىر. جاساندى ينتەللەكت مينۋت سايىن مىڭداعان ءماتىن جازىپ شىعارا الاتىن داۋىردە، ناعىز ساراپتامالىق، تالعامپاز، بىلىكتى سىننىڭ قاجەتتىلىگى ازايمايدى، كەرىسىنشە، ەسەلەپ ارتادى. دانداي ىسقاقۇلى قالىپتاستىرعان سىنتانۋشىلىق مەكتەپ – ءدال وسى تۇرعىدان العاندا بۇگىنگى كۇنى تىپتەن وزەكتىرەك بولىپ وتىر: ول بىزگە «ساپالى ءماتىندى ساپاسىزدان قالاي ايىرۋعا بولادى» دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەۋدىڭ تەوريالىق نەگىزىن قالدىردى.

4. «ادەبيەت الىپتارى» گالەرەياسى جانە ماعجان فەنومەنى

ەگەر العاشقى ءتورت توم سىنتانۋدىڭ تەورياسى مەن تاريحىنا ارنالسا، بەسىنشى توم – «ادەبيەت الىپتارى» – ناقتى تۇلعالارعا، حح عاسىر باسىنداعى قازاق ادەبيەتىنىڭ الىپتارىنا ارنالعان تۇلعاتانۋلىق پورترەتتەر توپتاماسى. ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەيۇلىنان باستاپ، احمەت بايتۇرسىنۇلى، ماعجان جۇماباەۆ، جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ، مۇحتار اۋەزوۆ، بەيىمبەت مايلين، ءسابيت مۇقانوۆ، عابيت مۇسىرەپوۆ، عابيدەن مۇستافينگە دەيىنگى ءبىر لەگى وسى كىتاپتا عىلىمي تۇرعىدان ساراپتالادى. دانداي ىسقاقۇلىنىڭ بۇل سالاداعى ەرەكشەلىگى – ول ءار تۇلعانى يدەولوگيالىق ەمەس، ۇلتتىق مۇددە تۇرعىسىنان باعالايدى: «كىمنىڭ ەڭبەگى تۋرالى جازسا دا، وعان ۇلتتىق مۇددە، جاڭا كوزقاراس تۇرعىسىنان باعا بەرۋى» – بۇل عالىمنىڭ زەرتتەۋشىلىك قولتاڭباسىنىڭ باستى بەلگىسى.

وسى گالەرەيانىڭ ىشىندە ەرەكشە ورىن الاتىنى – ماعجان جۇماباەۆقا ارنالعان دەربەس مونوگرافيا («ماعجان»، العاش 2015–2016 جىلدارى، كەيىن تولىقتىرىلىپ 2020 جىلى 322 بەتپەن قايتا باسىلعان). ماعجان تاعدىرى – جيىرماسىنشى عاسىرداعى قازاق زيالىسىنىڭ جيىنتىق تراگەدياسىنىڭ سيمۆولى. دانداي ىسقاقۇلى بۇل ەڭبەگىندە اقىننىڭ اقىندىق تاعدىرىن كەڭەستىك ءداۋىردىڭ ناقتى تاريحي شىندىعىمەن تىعىز بايلانىستا قاراستىرىپ، «كەڭەستىك كەزەڭدەگى ماعجانتانۋدان» باستاپ، «باتىر بايان» پوەماسىنا، اقىننىڭ ادەبي اۋدارمالارىنا، «ۇلتقا تىلىنەن قىمبات نارسە جوق» دەگەن قاعيداتىنا دەيىن جان-جاقتى توقتالادى. ماعجاندى يدەولوگيالىق ايىپتاۋدان تازارتىپ، ونىڭ شىعارماشىلىق تۇلعاسىن تولىق قالپىندا وقىرمانعا قايتارۋدىڭ ءوزى – ۇلتتىق جادىنى قالپىنا كەلتىرۋ جولىنداعى ازاماتتىق ەرلىكپەن پارا-پار ەڭبەك. مۇندا سىنشى-عالىم مەن ۇلتجاندى ازامات ءبىر ادامدا توعىسادى.

مويىندايمىن، ماعجان تۋرالى جولداردى وقىعاندا جۇرەگىم ءبىر باسقاشا سوعادى. سەبەبى ول – تەك ءبىر اقىننىڭ تاعدىرى ەمەس، تۇتاس ءبىر ۇرپاقتىڭ ايتىلماي قالعان زارى. دانداي اعايدىڭ قالامى ءدال وسى زاردى ۇنسىزدىكتەن الىپ شىعىپ، ونى عىلىمي دالەلدىڭ تىلىنە اۋداردى. بۇل – جان مەن ويدىڭ بىرىگۋى، ەموتسيا مەن پايىمنىڭ قاتار ءجۇرۋى دەگەن ءسوز.

بۇگىنگى الەمدىك گۋمانيتارلىق عىلىمدا «جادى زەرتتەۋلەرى» (memory studies) جانە دەكولونيالىق ديسكۋرس ءدال وسىنداي – تاريحتان وشىرىلگەن، ايىپتالعان، ءۇنسىز قالدىرىلعان داۋىستاردى قايتا ءتىرىلتۋ ميسسياسىن اتقارىپ جاتىر. باتىس ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە وتارشىلدىق ءداۋىردىڭ «كولەڭكەدەگى» تۇلعالارىن قايتا زەرتتەۋ – جاپپاي تەندەنتسياعا اينالدى. دانداي ىسقاقۇلى ءدال وسى باعىتتى، عىلىمي لەكسيكون ءالى «دەكولونيزاتسيا» دەگەن ءسوزدى جاپپاي قولدانباي تۇرعان كەزدە-اق، قازاق ماتەريالىندا جۇزەگە اسىرىپ ۇلگەرگەن ەكەن. بۇل – ءبىزدىڭ گۋمانيتارلىق عىلىمىمىزدىڭ الەمدىك ترەندتەن كەنجە قالماعانىنىڭ، ءتىپتى كەيبىر تۇستاردا ودان وزىپ كەتكەنىنىڭ ايعاعى ەمەس پە؟

5. تۇركى الەمىنىڭ كوپىرى: سالىستىرمالى ادەبيەتتانۋ مەن مادەني بايلانىستار

ون تومدىقتىڭ سەگىزىنشى-توعىزىنشى تومدارى («ادەبي بايلانىستار»، «مادەنيەتتەر توعىسىنداعى تۇركى الەمى») عالىمنىڭ زەرتتەۋ اۋقىمىنىڭ قازاق ادەبيەتىنىڭ شەڭبەرىنەن تۇركى الەمىنە قاراي كەڭەيگەنىن كورسەتەدى. بۇل – كەزدەيسوق ەمەس، ورگانيكالىق ءوسۋ: ۇلتتىق ادەبيەتتىڭ تامىرىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن ونى تۋىستاس تۇركى حالىقتارىنىڭ ورتاق مادەني-ادەبي كەڭىستىگىندە قاراستىرۋ قاجەت دەگەن تۇيسىكتەن تۋعان باعىت. عالىم بۇل تومداردا تۇركى حالىقتارىنىڭ جالپى سانى مەن تارالۋ گەوگرافياسىنان باستاپ (تۇرىكتەر، وزبەكتەر، ازەربايجاندار، قازاقتار، ۇيعىرلار، تاتارلار، تۇرىكمەندەر، قىرعىزدار جانە ت.ب.), ورتاق تاريحي-مادەني بايلانىستارعا، جاھاندانۋ داۋىرىندەگى تۇركىلىك بىرلىك ماسەلەسىنە دەيىن كەڭ اۋقىمدى زەرتتەيدى.

مۇنداعى باستى تەزيس – جاھاندانۋ داۋىرىندە كىشى حالىقتاردىڭ مادەني-تىلدىك دەربەستىگىن ساقتاۋدىڭ جالعىز جولى – تۋىستاس حالىقتارمەن توپتاسۋ، ورتاق قۇندىلىقتاردى بەكەمدەۋ. «ماقسات – تۇركىلىك بىرلىك»، «ورتاق ءتىل – ءومىر تالابى»، «ورتاق ءالىپبي ماسەلەسى» دەگەن تاراۋ اتاۋلارىنىڭ ءوزى – عالىمنىڭ بولاشاققا قاراتا ايتقان عىلىمي-ساياسي ۇسىنىسى ىسپەتتى وقىلادى. بۇل ورايدا دانداي ىسقاقۇلى اكادەميالىق زەرتتەۋشىدەن گورى، ۇلت بولاشاعىنا الاڭداعان قوعام قايراتكەرى بەينەسىندە كورىنەدى.

مەن مۇنى وقىعاندا ءاردايىم ءبىر نارسەگە تاڭدانامىن: عالىم بۇل جولداردى جازعان كەزدە ءالى تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى (Organization of Turkic States) بۇگىنگىدەي ينستيتۋتسيونالدىق نىسانعا ەنبەگەن ەدى. ال بۇگىن، مىنە، تۇركى الەمىنىڭ ورتاق ءالىپبيى، ورتاق تەرمينولوگيالىق قورى، تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ سامميتتەرى – كۇن ءتارتىبىنىڭ باستى تاقىرىپتارىنىڭ بىرىنە اينالدى. دانداي اعاي وسىناۋ گەوساياسي، مادەني ينتەگراتسيا ترەندىن ونداعان جىل بۇرىن، زەرتتەۋشى سەزىمتالدىعىمەن الدىن الا بولجاپ، ءوز ەڭبەگىندە نەگىزدەپ كەتكەن. بۇل – عىلىمي پايىمنىڭ كەيدە ساياساتتان دا ىلگەرى جۇرەتىنىنىڭ تاماشا مىسالى. قازىرگى الەمدىك گۋمانيتاريلەر اراسىندا كەڭ تارالعان «جۇمساق كۇش» (soft power) تۇجىرىمداماسى تۇرعىسىنان قاراساق تا، تىلدىك-مادەني بىرلىكتى نىعايتۋ – ۇلتتاردىڭ ءححى عاسىرداعى ەڭ ءتيىمدى، قانتوگىسسىز قارۋسىزداندىرۋ ستراتەگياسى ەكەنىن دانداي اعاي باياعىدا-اق تۇسىنگەن ەكەن.

6. ءتىل مايدانى: ۇلت تاعدىرى مەن ءسوز قۇدىرەتى

ون تومدىقتىڭ سوڭعى، ونىنشى تومى – «ءتىل مايدانى» – عالىمنىڭ لينگۆوفيلوسوفيالىق ىزدەنىستەرىنىڭ شىڭى. بۇل ەڭبەكتە تاۋەلسىزدىككە دەيىنگى جانە كەيىنگى قازاق ءتىلىنىڭ تاعدىرى، ونىڭ مەملەكەتتىك مارتەبەگە قول جەتكىزۋ جولىنداعى قيىندىقتارى، تەرمينولوگيا ماسەلەسى، ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندەگى ءتىل ساياساتى عىلىمي-سىني تۇرعىدان تالدانادى. مۇندا عالىم سىنشى رەتىندەگى بويىنداعى قاسيەتىن – باتىل، اشىق، كونيۋنكتۋراسىز پىكىر ايتۋ داعدىسىن – ەڭ تولىق كولەمدە تانىتادى.

2016 جىلى «تۇركىستان» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا (ەسەنگۇل كاپقىزىمەن اڭگىمە) ول ءۇش تۇعىرلى ءتىل ساياساتىنا قاتىستى قاۋىپپەن قارايتىنىن اشىق جەتكىزگەن: جاراتىلىستانۋ پاندەرىن اعىلشىن تىلىندە، گۋمانيتارلىق پاندەردىڭ ءبىرازىن ورىس تىلىندە وقىتۋ ۇلگىسى – «ۇلتتىق ءبىلىمنىڭ تامىرىنا بالتا شاباتىن ءادىس» دەيدى ول. احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ «ۇلتتىڭ بولاشاعى – مەكتەپ، مەكتەپتە قانداي تاربيە الساڭ، سول تاربيە بولاشاعىڭدى ايقىندايدى» دەگەن قاعيداتىن باسشىلىققا العان عالىم: «قازاقشا تاربيەلەنگەن جان قازاققا قىزمەت ەتەدى، ورىسشا تاربيەلەنگەن جان ورىسقا قىزمەت ەتەدى» دەپ قورىتادى. بۇل – ءتىل ماسەلەسىن تەك لينگۆيستيكالىق ەمەس، ۇلتتىڭ ءوزىن-ءوزى ساقتاپ قالۋ ماسەلەسى دەپ تۇسىنەتىن ازاماتتىق پوزيتسيا.

وسى جەردە ەرەكشە اتاپ وتەرلىگى بار: سوڭعى جىلدارى عالىمنىڭ زەرتتەۋ اۋقىمى ودان ءارى تەرەڭدەپ، ءسوزدىڭ تازا لينگۆيستيكالىق نەمەسە ادەبي-سىني قىزمەتىنەن اسىپ، ونىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە پسيحولوگيالىق-تانىمدىق قۋاتىنا قاراي ويىسقانى بايقالادى. ءتىلدىڭ، تەرمينولوگيانىڭ عىلىم مەن ەكونوميكانىڭ دامۋىنا تىكەلەي قاتىسى بار ەكەنى – عالىمنىڭ «ءتىل مايدانىندا» دا كوتەرگەن ماسەلەسى: ول قازاق ءتىلىنىڭ ءالى تولىققاندى عىلىم ءتىلى، ەكونوميكا ءتىلى بولا الماۋىنىڭ سەبەبىن تەرمينولوگيانىڭ جەتكىلىكسىز قالىپتاسۋىنان كورەدى. ال ءسوزدىڭ ادام ساناسىنا، ۇلتتىق بولمىسقا اسەرى جايلى وي-تۇجىرىمدارى – جاھاندانۋ يدەولوگتارىنىڭ «حالىقتى ءوز تامىرىنان اجىراتۋ ءۇشىن ارزانقول اقپاراتپەن الداندىرۋ» تاكتيكاسى تۋرالى ول كەلتىرگەن سىن پىكىرلەرىندە ايقىن كورىنەدى. ءبىر سوزبەن، عالىمنىڭ عىلىمي جولى «سىن سوزىنەن» (ادەبي سىن) «ۇلت سوزىنە» ء(تىل ساياساتى), ودان «ءسوز قۇدىرەتىنە» ء(سوزدىڭ ەكونوميكا مەن ساناعا اسەرى) قاراي وربىگەن ءبىرتۇتاس لوگيكالىق تراەكتوريا قۇرايدى. بۇل – كەزدەيسوق ەمەس، عۇمىر بويعى ءبىر ۇلكەن سۇراقتىڭ – «ءسوزدىڭ ادام مەن قوعام ومىرىندەگى ورنى قانداي» دەگەن ساۋالدىڭ – ءار ءتۇرلى دەڭگەيدە قويىلىپ، ءار ءتۇرلى جاۋاپ تابۋى.

ال بۇل تاقىرىپ بۇگىنگى الەمدىك عىلىمدا قانشالىقتى وزەكتى دەسەڭىزشى! ءسوزدىڭ ەكونوميكاعا اسەرى دەگەن اتاۋدىڭ ءوزى ماعان بۇگىنگى مىنەز-قۇلىقتىق ەكونوميكا (behavioral economics) عىلىمىنىڭ نەگىزىن ەسكە تۇسىرەدى: دانيەل كانەمان مەن ريچارد تالەردىڭ زەرتتەۋلەرى ادامداردىڭ ەكونوميكالىق شەشىمدەرىنىڭ قانشالىقتى «سوزبەن»، ياعني اقپاراتتىڭ قالاي تۇجىرىمدالعانىمەن (framing) بايلانىستى ەكەنىن دالەلدەگەن. ال ءسوزدىڭ ساناعا اسەرى جايلى وي – بۇگىنگى ءىرى تىلدىك مودەلدەردىڭ (large language models) قالاي «ويلايتىنىن»، ءتىلدىڭ ويلاۋدى قانشالىقتى قالىپتاستىراتىنىن زەرتتەيتىن كوگنيتيۆتىك لينگۆيستيكا مەن نەيروعىلىم توعىسىنداعى زاماناۋي باعىتتارعا ۇندەس. دەمەك، دانداي اعاي سەكسەن جاسىندا دا ەسكىرمەي وتىر، كەرىسىنشە، ول الەمدىك گۋمانيتارلىق-ەكونوميكالىق عىلىمنىڭ بۇگىنگى ەڭ «ىستىق» تاقىرىپتارىنىڭ بىرىنە – ءوز انا ءتىلىنىڭ، ءوز حالقىنىڭ تاعدىرى ارقىلى – قازاقشا جاۋاپ ىزدەپ جاتىر. مۇنىڭ ءوزى كەمەل جاستاعى كەمەل پاراساتتىڭ دالەلى ەمەس پە؟

7. ۇستاز جانە شاكىرت: عىلىمي مەكتەپتىڭ جالعاسى

دانداي ىسقاقۇلى – تەك زەرتتەۋشى عانا ەمەس، تولىققاندى عىلىمي مەكتەپ قالىپتاستىرعان ۇستاز. ول ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە، ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە، سۇلەيمەن دەميرەل اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتە ۇزاق جىلدار ءدارىس بەرىپ، ونداعان كانديداتتىق جانە دوكتورلىق ديسسەرتاتسياعا جەتەكشىلىك ەتتى.

ءوزىم دە اعايدىڭ ونەگەسىن كوپ كوردىم. ۋنيۆەرسيتەتتە جۇرگەندە اعايمەن وتكىزگەن تۇسكى استىڭ ءوزى ءبىر عانيبەت ەدى. اعايدىڭ بىزگە ءجيى ايتاتىن ءسوزى: قاي ىستە دە ادال بولىڭدار، ەڭبەكتەن ەش كەرى شەگىنبەڭدەر، ۇلتتىق مۇددەنى ءبىرىنشى ورىنعا قويىڭدار. عىلىمدا كونيۋنكتۋراعا بوي الدىرماي، دەرەككە، دايەككە سۇيەنىپ، ۇلتتىق مۇددە تۇرعىسىنان وي قورىتۋ قاجەتتىگىن دە ءجيى ايتاتىن. اعايدىڭ وسى قىسقا ءارى نۇسقا ۇستانىمدارى عىلىمداعى بۇگىنگى زامانداسقا دا، كەلەشەك زەرتتەۋشىلەرگە دە ماڭىزدى ادىسنامالىق مۇرا دەر ەدىم.

بۇگىنگى ءبىلىم بەرۋدىڭ الەمدىك ترەندىنە كوز جۇگىرتسەك، جاساندى ينتەللەكت نەگىزىندەگى جەكە تيۋتورلار، MOOC-پلاتفورمالار (ماسسالىق اشىق ونلاين كۋرستار) ءبىلىم الۋدىڭ جاپپاي دەموكراتيالاندىرىلۋىنا جول اشتى – بۇل، ارينە، يگىلىكتى قۇبىلىس. دەگەنمەن ءبىلىم بەرۋ پسيحولوگياسى سالاسىنداعى سوڭعى زەرتتەۋلەر دە كورسەتكەندەي، «جاندى ۇستاز – جاندى شاكىرت» بايلانىسىنىڭ، ياعني مەنتورلىق قاتىناستىڭ اۋىستىرىلمايتىن، ەكراندار مەن الگوريتمدەر جەتكىزە المايتىن ءبىر قىرى بار: ول – رۋحاني ۇلگى بەرۋ، جەكە مىسالمەن تاربيەلەۋ. دانداي اعاي سياقتى ۇستازداردىڭ قۇندىلىعى – ءبىلىم بەرۋمەن قاتار، ادام بولمىسىن قالىپتاستىرۋىندا. بۇل – ەشبىر تەحنولوگيا الماستىرا المايتىن، تەك «جۇرەكتەن جۇرەككە» عانا بەرىلەتىن مۇرا.

8. عىلىم مۇرا ءھام جاڭاشىلدىق

ماقالانىڭ مىندەتى ماداقتامامەن شەكتەلمەۋ بولعاندىقتان، وبەكتيۆتىلىك ءۇشىن بىرنەشە سىني بايقاۋدى دا ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. سەبەبى، ۇستازىمنىڭ ءوزى بىزگە ۇيرەتكەندەي، شىنايى قۇرمەت – سىپايى ۇنسىزدىكتە ەمەس، ادال سىندا جاتىر.

بىرىنشىدەن، دانداي ىسقاقۇلىنىڭ ەڭبەكتەرىندە بىرنەشە رەت قايتالاناتىن كەزەڭدەستىرۋ اتاۋلارى («جەڭگەن سوتسياليزم»، «كەمەلدەنگەن سوتسياليزم»، «قايتا قۇرۋلار») – كەڭەستىك ءداۋىردىڭ وزىندىك تەرمينولوگياسى. عالىم بۇل اتاۋلاردى سول ءداۋىردىڭ يدەولوگيالىق سيپاتىن اشكەرەلەۋ ماقساتىندا، دايەكسوز رەتىندە قولدانعانىمەن، كەيدە تەرميندەردىڭ تاريحي-سىن تۇرعىسىنان قانشالىقتى قايتا پايىمدالعانى وقىرمانعا تولىق اشىلا بەرمەيدى; بۇل – بولاشاق باسىلىمداردا ادىسنامالىق تۇسىنىكتەمە بەرۋدى قاجەت ەتەتىن تۇس.

ەكىنشىدەن، عالىمنىڭ «ۇلتتىق مۇددە تۇرعىسىنان باعا بەرۋ» قاعيداتى – ادىسنامالىق تۇرعىدان قۇندى بولعانىمەن – كەيدە عىلىمي وبەكتيۆتىلىك پەن ازاماتتىق ۇستانىمنىڭ اراسىنداعى مەجەنى بۇلدىراتا ءتۇسۋى مۇمكىن دەگەن سىني پىكىرلەر دە كەزدەسەدى. مىسالى، كەڭەستىك ءداۋىر جازۋشىلارىنىڭ (س.سەيفۋللين، س.مۇقانوۆ سياقتى) شىعارماشىلىعىنا قاتىستى ەكىۇداي باعالار ءوز زامانىندا، ءتىپتى بۇگىندە دە ادەبيەتتانۋ قوعامداستىعىندا پىكىرتالاس تۋدىرادى; دانداي ىسقاقۇلى بۇل داۋلاردا يدەولوگيالىق قارالاۋدان گورى، تاريحي كونتەكستى ەسكەرە وتىرىپ، تەڭگەرىمدى باعا بەرۋگە ۇمتىلعانىمەن، ماسەلەنىڭ تولىق شەشىمىن تاپتى دەپ ايتۋ ءالى ەرتە.

ۇشىنشىدەن، جالعىز عالىمنىڭ قولىمەن جاسالعان، وتىز تومعا جۋىق ەڭبەك – ءبىر جاعىنان ەرەن ەڭبەكقورلىقتىڭ ۇلگىسى بولسا، ەكىنشى جاعىنان، قازىرگى عىلىمدا كەڭ تاراعان الجامداستىرىلعان (كوللابوراتيۆتىك), تسيفرلىق-كورپۋستىق زەرتتەۋ ادىستەرىنىڭ ءالى تولىققاندى قولدانىلماعانىن دا كورسەتەدى. بۇل – سىناۋ ەمەس، تاريحي-وبەكتيۆتى بايقاۋ: عالىمنىڭ بۋىنى كومپيۋتەرلىك كورپۋستىق لينگۆيستيكا مەن دەرەكتەر بازاسى كەڭىنەن قولدانىسقا ەنگەنگە دەيىنگى داۋىردە قالىپتاسقان.

ءدال وسى ءۇش بايقاۋدىڭ ءتۇيىنى – ماعان ءبىر وي سالادى: كەرەمەت مۇرا دەگەنىمىز – ءمىنسىز مۇرا ەمەس، كەرىسىنشە، وزىنەن كەيىنگى ۇرپاققا ءالى دە اتقاراتىن جۇمىس قالدىراتىن، «اياقتالماعان سيمفونيا» ىسپەتتى مۇرا. دانداي ىسقاقۇلىنىڭ مۇراسىن ساندىق گۋمانيتاريلىك (digital humanities) قۇرالدارمەن قايتا وڭدەپ، ىزدەۋگە ىڭعايلى ەلەكتروندىق كورپۋسقا اينالدىرۋ، ونىڭ كەزەڭدەستىرۋ اپپاراتىن قازىرگى تاريحناما جەتىستىكتەرىمەن بايىتۋ – شاكىرتتەر الدىندا تۇرعان كەلەسى ۇرپاقتىق مىندەت. بۇل – ۇستازدىڭ ەڭبەگىن كەمسىتۋ ەمەس، كەرىسىنشە، ونى جاڭا تەحنولوگيالىق مۇمكىندىكتەر ارقىلى ودان ءارى كەڭىنەن تاراتۋدىڭ، وشپەس ەتۋ جولىنىڭ ءوزى.

9. ەڭبەك فەنومەنى: قولمەن جازىلعان عىلىم

دانداي ىسقاقۇلىنىڭ شىعارماشىلىق پورترەتىندە ايرىقشا اتاپ وتۋگە تۇراتىن ءبىر قىرى بار – ونىڭ ەڭبەكقورلىعى، دالىرەك ايتقاندا، ەڭبەك ەتۋ ءادىسى. ءۇش جۇزدەن استام ماقالا، وتىزعا جۋىق مونوگرافيا، ميلليونداعان بەتتىك ارحيۆ، ءباسپاسوز ماتەريالدارىن ءسۇزىپ ءوتۋ – مۇنىڭ ءبارى كومپيۋتەر، ينتەرنەت، ىزدەۋ جۇيەلەرى جوق نەمەسە ەندى عانا پايدا بولا باستاعان داۋىردە، كوبىنە قولمەن جازىلىپ، قايتا-قايتا قولمەن كوشىرىلىپ جاسالعان. حح عاسىردىڭ گازەت-جۋرنال بەتتەرىن «كوز مايىن تاۋىسا ءسۇزىپ قاراپ شىعىپ»، سول ماتەريالداردى جۇيەلەپ، تالداپ، قايتا تەرىپ وتىرۋ – بۇگىنگى ساندىق تەحنولوگيا داۋىرىندە وسكەن جاس ۇرپاق كوزىمەن قاراعاندا، شىنىمەن دە، اقىلعا سىيمايتىن، فانتاستيكالىق كولەمدەگى ەڭبەك. مۇنى «ەرلىكپەن پارا-پار جۇمىس» دەپ باعالاعان الدىڭعى بۋىن وكىلدەرىنىڭ پىكىرى – ەشبىر ارتىق ەمەس.

كەيدە ويلايمىن: بۇگىنگى ستۋدەنت ءبىر ماقالانى ءبىر تۇيمەنى باسىپ، ءبىر سەكۋندتا تابا الادى. ال دانداي اعاي سول ءبىر ماقالانى تابۋ ءۇشىن كىتاپحانانىڭ شاڭدى سورەلەرىن ارالاپ، كوزىن قاجاپ، قولىن ابدەن جازدىرىپ جازعان. بۇل – ەكى ءتۇرلى الەمنىڭ، ەكى ءتۇرلى ۋاقىت ولشەمىنىڭ سالىستىرۋى. مەن مۇنى ويلاعاندا، شىنىمدى ايتسام، ءبىر جاعىنان قۋانامىن ء(بىزدىڭ زامانىمىز جەڭىلدەدى دەپ), ەكىنشى جاعىنان نامىستانامىن (سول جەڭىلدىكتىڭ قانشالىقتى «تەرەڭ ەڭبەكتى» ىعىستىرىپ بارا جاتقانىنا ناليمىن).

بۇل جەردە ماسەلە تەك كولەمدە ەمەس، سول ەڭبەكتىڭ ساپاسى مەن جۇيەلىلىگىندە دە جاتىر: قولمەن جينالعان ماتەريال سول قولدىڭ يەسىنىڭ جەكە زەردەسى، تالعامى، جۇيەلەۋ قابىلەتى ارقىلى سۇرىپتالعان، وڭدەلگەن، وي ەلەگىنەن وتكەن. سوندىقتان دانداي ىسقاقۇلىنىڭ مۇراسى – جاي عانا اقپارات جيناقتاۋ ەمەس، ءار بەتى اۆتوردىڭ جەكە زياتكەرلىك ەڭبەگىنىڭ ءىزى باسىلعان، «قولتاڭبالى» عىلىم ۇلگىسى. بۇل – جاساندى ينتەللەكت پەن اۆتوماتتاندىرىلعان ىزدەۋ جۇيەلەرى ۇستەمدىك قۇرىپ بارا جاتقان زاماندا ەرەكشە قۇندى ساباق: تەحنولوگيا اقپاراتتى تەز تابۋعا كومەكتەسەدى، بىراق ونى وي ەلەگىنەن وتكىزىپ، جۇيەلى تۇجىرىمعا اينالدىراتىن – ادامنىڭ، عالىمنىڭ ەڭبەگى مەن پاراساتى.

بۇگىنگى پسيحولوگيا عىلىمىندا «تەرەڭ جۇمىس» (deep work) دەگەن ۇعىم كەڭ تارادى – زەيىندى ءبىر ماسەلەگە ۇزاق، ءۇزىلىسسىز شوعىرلاندىرۋ قابىلەتى، نازار ءۇشىن كۇرەستە جەڭىسكە جەتۋ ونەرى دەگەندەي. كەل نيۋپورت سەكىلدى زەرتتەۋشىلەر بۇل قابىلەتتى «سيرەك كەزدەسەتىن جانە اسا قىمبات» دەپ باعالايدى، سەبەبى الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن حابارلاندىرۋلار نازارىمىزدى ۇزدىكسىز بولشەكتەپ جاتىر. دانداي ىسقاقۇلىنىڭ تۇتاس ءبىر عۇمىرعا سوزىلعان، نازارى بولىنبەگەن، شانشىلماعان ەڭبەگى – ءدال وسى «تەرەڭ جۇمىستىڭ» ەڭ كەمەل ۇلگىسى. ول بىزگە بۇل ۇعىم اتاۋى جاسالماي تۇرىپ-اق، ونى كۇندەلىكتى ومىرمەن دالەلدەپ بەرگەن.

قورىتىندى: گۋمانيتارلىق عىلىمنىڭ بولاشاعى تۋرالى

حح عاسىردىڭ ورتاسىندا قۇرىلىمدىق انتروپولوگيانىڭ نەگىزىن قالاعان اتاقتى ويشىل كلود لەۆي-ستروسس ادامزات تاريحىنىڭ الداعى دامۋى گۋمانيتارلىق-الەۋمەتتىك عىلىمداردىڭ تاعدىرىمەن تىعىز بايلانىستى بولاتىنىن، تەحنيكالىق پروگرەسس ادامزاتتى ءوز-وزىنەن، ءوز بولمىسىنان الشاقتاتپاۋى ءۇشىن ادام مەن قوعام تۋرالى عىلىمداردىڭ مارتەبەسى ارتا تۇسۋگە ءتيىس ەكەنىن ەسكەرتكەن ەدى. بۇگىنگى جاساندى ينتەللەكت، تسيفرلاندىرۋ، تەحنوگەندىك ترەندتەر بارىنەن باسىم ءتۇسىپ بارا جاتقان داۋىردە وسى وي اسا وزەكتى بولىپ وتىر. تەحنولوگيا ادامعا اقپاراتتى جىلدام جەتكىزە الادى، بىراق ول اقپاراتتى ماعىناعا، قۇندىلىققا، ۇلتتىق-تاريحي جادىعا اينالدىراتىن – تەك ادامنىڭ، گۋمانيتارلىق ويدىڭ عانا قولىنان كەلەتىن ءىس.

دانداي ىسقاقۇلى – ءدال وسى بولاشاقتىڭ، ياعني ءسوز بەن ويدىڭ، ءتىل مەن ۇلتتىق سانانىڭ قۇندىلىعىن قالپىنا كەلتىرەتىن گۋمانيتارلىق عىلىمنىڭ جارقىن وكىلى. ونىڭ بۇكىل عۇمىرى كىتاپ پەن ۇستازدىققا، ۇلتتىق مۇرانىڭ ولمەۋىنە، سونى كەلەر ۇرپاققا جەتكىزۋگە ارنالدى. ون تومدىق شىعارمالار جيناعى – وسى عۇمىردىڭ قورىتىندىسى ەمەس، كەرىسىنشە، جاڭا زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن اشىلعان جول كورسەتكىشى. سەكسەن جاستا دا ىزدەنىسىن توقتاتپاي، ءسوزدىڭ قۇدىرەتىن جاڭا قىرىنان – ەكونوميكا مەن سانا تۇرعىسىنان – زەرتتەپ جاتقان عالىمنىڭ مىسالى – عىلىمدا شىنايى ۇستانىم مەن ادالدىقتىڭ، ەڭبەكقورلىق پەن وتانسۇيگىشتىكتىڭ ۇلگىسى.

بۇگىنگى كونفەرەنتسيا دا، ونىڭ اياسىندا جارىق كورگەن ون تومدىق تا – جاي عانا مەرەيتويلىق شارا ەمەس، گۋمانيتارلىق ءبىلىمنىڭ قوعامداعى مارتەبەسىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جولىنداعى ناقتى قادام. جاساندى ينتەللەكت ءماتىندى سەكۋند ىشىندە وڭدەي الاتىن، بىراق ءماتىننىڭ ارتىنداعى تاريحي جاندى، ۇلتتىق جادىنى، ادامي اۋىرتپالىقتى سەزىنە المايتىن داۋىردە، ءدال دانداي ىسقاقۇلى سياقتى ءبىر ءومىردى عىلىمعا، شىندىققا، سوزگە ارناعان عالىمداردىڭ تاجىريبەسى – بولاشاق گۋمانيتاريلەر ءۇشىن تەوريالىق تا، ادامگەرشىلىك تە باعدار بولا الادى.

ۇستازىم، بۇل جولداردى جازىپ وتىرعاندا كوز الدىما ءسىزدىڭ دارىسحاناعا كىرىپ كەلە جاتقان بەينەڭىز كەلەدى – قولىڭىزدا سارعايعان قاعازدار، كوزىڭىزدە ءالى دە سونبەگەن ەرەكشە ءبىر وت. ءسىز بىزگە تەك عىلىمدى ەمەس، عۇمىردى قالاي ءسۇيۋدى ۇيرەتتىڭىز. ون تومدىق – ءسىزدىڭ قولىڭىزدان شىققان جيىرما مىڭداعان بەتتىڭ قورىتىندىسى بولعانىمەن، ول – ءبىز ءۇشىن، شاكىرتتەرىڭىز ءۇشىن، ءالى جالعاساتىن جولدىڭ باسى عانا. ونىڭ مۇراسىن زەردەلەۋ، جالعاستىرۋ، ساندىق داۋىرگە بەيىمدەپ دامىتۋ – ءبىزدىڭ، شاكىرتتەرىنىڭ، بورىشى ءارى ماقتانىشى. قۇرمەتتى ۇستازىمىزعا زور دەنساۋلىق، شىعارماشىلىق شابىت، ءالى تالاي تومدىق ەڭبەكتەرگە جەتەر قۋات تىلەيمىز. سەكسەن – ءسىز ءۇشىن جاساۋدىڭ ەمەس، جاڭا اسۋلاردى باعىندىرۋدىڭ بەلەسى بولسىن!

پايدالانىلعان دەرەككوزدەر

1. «كەمەل ەڭبەك، كەڭ ءورىس». بەلگىلى ادەبيەت سىنشىسى، تۇركىتانۋشى عالىم، پروفەسسور دانداي ىسقاقۇلىنىڭ 75 جىلدىعىنا ارنالعان عىلىمي-تانىمدىق ماقالالار توپتاماسى. – الماتى: «تاڭبالى» باسپاسى، 2021. – 324 بەت.
2. ىسقاقۇلى د. كوپ تومدىق شىعارمالار جيناعى. – الماتى: «قازاق ەنتسيكلوپەدياسى»، 2015–2021.
3. كاپقىزى ە. دانداي ىسقاقۇلى، پروفەسسور: قازاقى تاربيەلەنگەن جان قازاققا قىزمەت ەتەدى // «تۇركىستان» گازەتى، 12 مامىر 2016 ج.
4. شالاباي ب. دانداي ىسقاقۇلى – كەمەل زەرتتەۋشى // «قازاق ادەبيەتى»، 09.06.2006 ج.
5. كاكىشەۆ ت. زەردەلى عالىم (العى ءسوز ورنىنا) // «كەمەل ەڭبەك، كەڭ ءورىس» جيناعى، 2021.
6. قالدىباي م. بەلەس // «كەمەل ەڭبەك، كەڭ ءورىس» جيناعى، 2021 (باستاپقى باسىلىمى: «بەلەس» جيناعى، الماتى: «تاڭبالى»، 2010).
7. شويىنبەت ج. قاراپايىمدىلىق قاعيداسى // «كەمەل ەڭبەك، كەڭ ءورىس» جيناعى، 2021.
8. التاەۆا ءۇ. «قوعامنان» شىققان قارا بالا // «وڭتۇستىك قازاقستان» گازەتى، 11 شىلدە 2006 ج.; «كەمەل ەڭبەك، كەڭ ءورىس» جيناعى، 2021.

سۋرەت: Abai TV ارناسىنان الىندى.

ۇلان ەركىنباي،

ادەبيەتتانۋشى، ا.بايتۇرسىنۇلى ءبىلىم اكادەمياسىنىڭ ديرەكتورى

Abai.kz