ءتىل – ۇلتتىڭ جانى، تاريحي جادى مەن مادەني كودى. ول قوعامداعى بيلىك قاتىناستارىن، قۇندىلىقتار يەرارحياسىن جانە كەلەشەككە دەگەن باعىتتى ايقىندايدى. قازاقستان جاعدايىندا ءتىل پروبلەماسى تەك لينگۆيستيكالىق ەمەس، ساياسي، الەۋمەتتىك جانە وركەنيەتتىك ماعىناعا يە. سوندىقتان «ورىس ءتىلىن شەت ءتىلى رەتىندە ىعىستىرۋ» تاقىرىبى دا ەموتسياعا دەمەيىك, پاراساتتى ويعا، ۇلتتىق مۇددە مەن زامان تالابىنا سۇيەنگەن سالماقتى تالداۋدى قاجەت ەتەدى.

كەڭەستىك كەزەڭدە ورىس ءتىلى يمپەريالىق باسقارۋدىڭ نەگىزگى قۇرالى بولدى. ول اكىمشىلىك، عىلىم، ءوندىرىس، اسكەر جانە ءبىلىم سالالارىنا تولىق ۇستەمدىك ەتتى. قازاق ءتىلى تۇرمىستىق دەڭگەيگە ىعىستىرىلىپ، مەملەكەتتىك باسقارۋ مەن جوعارى الەۋمەتتىك ليفتىدەن شەت قالدى. بۇل جاعداي تىلدەردىڭ تابيعي باسەكەسى دەمەسەكتە، كۇشپەن ورناتىلعان اسيممەتريا ەدى. تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى باستى تاريحي مىندەت – وسى بۇرمالانعان تەڭسىزدىكتى تۇزەتۋ.

الايدا, وتىز جىلدان استام ۋاقىت وتسە دە، ورىس ءتىلى قازاقستاندا ءالى دە ءوز پوزيتسياسىن ساقتاپ وتىر. بۇل – تاريحي ينەرتسيانىڭ، ينستيتۋتسيونالدىق ادەتتىڭ جانە ساياسي باتىلدىقتىڭ جەتىسپەۋىنىڭ كورىنىسى. مۇنداي جاعدايدا ورىس ءتىلىن شەت ءتىلى مارتەبەسىنە ىعىستىرۋ – ءبىر ءتىلدى ەكىنشى تىلگە قارسى قويۋ ەمەس، ۇلتتىق ءتىلدىڭ تابيعي ورنى مەن فۋنكتسياسىن قالپىنا كەلتىرۋ.

شەت ءتىلى دەگەن ۇعىم – بەلگىلى ءتىلدىڭ قوعامدىق ومىردەگى باسىمدىقتان ايرىلىپ، ناقتى كوممۋنيكاتسيالىق قاجەتتىلىك اياسىندا وقىتىلۋى مەن قولدانىلۋى. الەمنىڭ كوپ ەلىندە بۇل قالىپتى تاجىريبە. مىسالى، فرانتسيادا اعىلشىن ءتىلى كەڭ تاراعانىمەن، ول مەملەكەتتىك باسقارۋ مەن ۇلتتىق ساياساتتىڭ تىلىنە اينالعان جوق. گەرمانيادا دا سولاي. بۇل ەلدەر ءوز ءتىلىن قورعاۋدى كسەنوفوبيا دەمەي، ۇلتتىق جاۋاپكەرشىلىك دەپ تۇسىنەدى.

قازاقستان ءۇشىن دە وسى لوگيكا وزەكتى. قازاق ءتىلى – كونستيتۋتسيادا مەملەكەتتىك ءتىل دەپ بەكىتىلگەنىمەن، ءىس جۇزىندە تولىققاندى مەملەكەتتىك قىزمەت اتقارا الماي كەلەدى. مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسى زاڭمەن ەمەس، كۇندەلىكتى پراكتيكامەن ولشەنەدى. ەگەر ۇكىمەتتە، سوتتا جانە بيزنەس كەڭىستىكتە قازاق ءتىلى نەگىزگى جۇمىس تىلىنە اينالماسا، ونىڭ مارتەبەسى قاعاز جۇزىندە عانا قالا بەرەدى.

ورىس ءتىلىن شەت ءتىلى رەتىندە ىعىستىرۋ دەگەنىمىز – ونى قوعامدىق ومىردەن الاستاۋ نەمەسە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن شەكتەۋ دەپ تۇسىنبەۋ كەرەك. بۇل – مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردا، رەسمي قۇجات اينالىمىندا، ءبىلىم جۇيەسىندە قازاق ءتىلىنىڭ ءسوزسىز باسىمدىعىن ورناتۋ. ال ورىس ءتىلى جەكە تاڭداۋ، مادەني بايلانىس، حالىقارالىق كوممۋنيكاتسيا قۇرالى رەتىندە ءوز ورنىن ساقتاي الادى. بىراق ول مەملەكەتتىك شەشىم قابىلداۋدىڭ ءتىلى بولماۋى ءتيىس.

بۇل ۇدەرىستىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى قىرى – پسيحولوگيالىق تاۋەلدىلىكتەن ارىلۋ. كوپ جاعدايدا قازاق قوعامىندا «ورىس ءتىلىن بىلمەسەك، وركەنيەتتەن قالىپ قويامىز» دەگەن جاسىرىن كومپلەكس بار. بۇل – وتارلىق سانانىڭ سارقىنشاعى. قايتا، ورىس ءتىلى – قازىرگى كۇندەرى اگرەسسيانىڭ ءتىلى بولىپ وتىر. قازىرگى الەمدە ءبىلىم مەن تەحنولوگيانىڭ نەگىزگى ءتىلى – اعىلشىن. ال ۇلتتىق وزىندىك بولمىستى ساقتاۋدىڭ باستى تەتىگى – انا ءتىلى. ورىس ءتىلى بۇل ەكى فۋنكتسيانىڭ ەشقايسىسىندا شەشۋشى ءرول اتقارمايدى.

جاستاردىڭ تىلدىك تاڭداۋى دا وسىنى كورسەتىپ وتىر. قالا جاستارى اراسىندا اعىلشىن تىلىنە قىزىعۋشىلىق ارتىپ، ورىس ءتىلىنىڭ ماڭىزى بىرتىندەپ تومەندەۋدە. بۇل – تابيعي ءۇردىس. مەملەكەت وسى ءۇردىستى تەجەمەي، كەرىسىنشە، دۇرىس ارناعا باعىتتاۋى ءتيىس. قازاق ءتىلى – نەگىزگى، اعىلشىن – جاھاندىق شەت ءتىلى رەتىندە وقىتىلاتىن جۇيە قالىپتاسۋى قاجەت.

ارينە، بۇل جولدا الەۋمەتتىك كەدەرگىلەر مەن قارسىلىقتار بولارى انىق. بىراق، كەز كەلگەن ۇلتتىق رەفورما بەلگىلى دەڭگەيدە ديسكومفورت تۋعىزادى. ءتىلدى ساقتاۋدىڭ ەڭ قاۋىپتى جولى – «ەشكىمدى رەنجىتپەۋ» ساياساتى. قازىرگى بيلىك يەسىنىڭ ۇستاپ وتىرعانى وسىنداي وتە قاۋىپتى ساياسات. ويتكەنى مۇنداي ساياساتتىڭ تۇپكى ناتيجەسىندە ۇلتتىق ءتىل بىرتىندەپ قوعامدىق ومىردەن ءوزى-اق ىعىسادى.

ورىس ءتىلىن شەت ءتىلى رەتىندە ىعىستىرۋ – قازاقستاندى بىرەۋگە قارسى قويۋ ەمەس، وزىنە قايتارۋ. بۇل – تاريحي ادىلەتتىلىك، ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك جانە مادەني ەگەمەندىك جاعدايى. مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ تولىق ۇستەمدىگى ورنامايىنشا، تاۋەلسىزدىك تە تولىق بولمايدى. سوندىقتان، بۇل پروبلەمانى ەموتسيامەن دەمەسەك تە، سانالى شەشىممەن، كەزەڭ-كەزەڭىمەن، بىراق تاباندى تۇردە جۇزەگە اسىرۋ – ۋاقىت تالابى.

ءتىل – تەك قارىم-قاتىناس قۇرالى دەۋدەن گورى, ۇلتتىڭ تاعدىرىن ايقىندايتىن ستراتەگيالىق رەسۋرس. قازاق ءتىلى ءوز جەرىندە ءوز ورنىن العاندا عانا، قازاقستان شىن مانىندە دەربەس، ءبىرتۇتاس جانە كەلەشەگىنە سەنىمدى مەملەكەتكە اينالادى.

بەيسەگازى ۇلىقبەك،

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

Abai.kz