(1953-1965 جىلدار ارالىعىنداعى قىتاي قازاقتارىنىڭ پروزاسىنا قىسقاشا شولۋ) 

حح عاسىر قىتاي قازاقتارى ءۇشىن ايتقاندا دا وي-سانا جاعىنان ويانۋ عاسىرى بولدى. سول ەلدە بولىپ وتكەن ءار ءتۇرلى ساياسي وزگەرىستەر، مادەني قوزعالىستار قازاقتىڭ ساياسي جاقتان ورنىنىڭ جوعارىلاۋىنا، ەكونوميكالىق جاقتان تىڭ ارناعا ءتۇسىپ دامۋىنا، رۋحاني جاقتان تۇلەۋىنە وزىندىك يگى اسەرىن تيگىزدى. ناقتىلاپ ايتساق، 20-شى جىلداردىڭ سوڭى، 30-شى جىلداردىڭ باسىنان باستاپ شىڭجاڭ قازاقتارىندا احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ توتە جازۋى نەگىزىندە گازەت-جۋرنالداردىڭ دۇنيەگە كەلۋى ، مىنە، بۇل ۇلتتىڭ رۋحاني ومىرىندەگى ايتا قالار جاعداي ەدى. ءباسپاسوزدىڭ حالىق يگىلىگى ءۇشىن قىزمەت ىستەۋى ۇلتتىق ادەبيەتتىڭ كەمەلدەنىپ-دامۋىنا ەرەكشە قوزعاۋشى كۇش بولدى. سونىمەن ەجەلگى قارا ششاڭىراعىمىز – ولەڭ ونەرى ايشىقتانا تۇسۋىمەن بىرگە، جاڭا جانرلار پروزا مەن دراماتۋرگيانىڭ التىن بۇتاعى ادەبيەتىمىزدىڭ باعىندا بۇرشىك اشىپ، جاپىراق جايدى.

مىنە، سول كەزدەردىڭ سۇبەلى تۋىندىسى دەپ تاريحشى، جازۋشى، اقىن نىعىمەت مىڭجانيدىڭ «تۇرمىس ءتىلشىسى» اتتى پوۆەستىن، دۋبەك شالعىنباەۆتىڭ جانە باسقالاردىڭ پروزالىق، درامالىق شىعارمالارىن اتاۋىمىزعا ابدەن بولادى. مىنە وسى اقىن-جازۋشىلاردىڭ قان-تەرى ءسىڭىپ، قاز-قاز باسقان تۋعان ادەبيەتىمىز 1949 جىلدان كەيىن نەمەسە ەسكى قوعامدىق ءتۇزىم وزگەرىپ، شىت-جاڭا رەسپۋبليكا ازيانىڭ شىعىسىندا ەڭسە كوتەرگەننەن كەيىن ءتىپتى دە دامۋ ارناسىنا ءتۇسىپ مەرەيلى، دۋماندى، نوسەرلى، داۋىلدى كەزەڭدەردى باسىپ ءوتىپ، بۇگىنگى جالپى قىتاي ادەبيەتىندە وزىندىك ورنى بار، سان جاعىنان دا، ساپا جاعىنان دا ءوز ارىپتەستەرىنىڭ نازارىن اۋدارعان شوقتىقتى ادەبيەت بولىپ قالىپتاستى. سونىڭ وزىنە مىنە، قازىر 40 جىلدان اسىپتى. كەشەسىز بۇگىن، بۇگىنسىز ەرتەڭ جوق. كەشەگىنى ءبىلۋ، ونى تالداپ-ساراپتاپ وي ەلەگىنەن وتكىزىپ وڭ-تەرىسىن تانۋ بۇگىندى نىعايتىپ، كەلەشەك قادامدى نىق، شيراق الۋدىڭ كەپىلى بولماق. ەندەشە، ءبىز «شۇعىلا» جۋرنالىنىڭ ءومىر ەسىگىن اشىپ، وقىرمان جۇرەگىنەن ورىن العانىنا 40 جىل تولۋ بايلانىسىمەن وسى جۋرنالدا 1953-1965 جىلدار ارالىعىندا جاريالانعان پروزالىق شىعارمالار جونىندە پىكىر قوزعاپ، بۇل كۇندە قىتايداعى قازاق ادەبيەتىنىڭ كۇرەتامىرى بولعان وسى جانردىڭ ۇڭعىل-شۇڭعىلىنا كوز جىبەرىپ، جازۋشىلاردىڭ جاپالى جاسامپازدىق ساپارىنداعى ۇتقان-ۇتىلعان جاقتارىن ءسوز ەتپەكشىمىز.

1953 جىلى مامىر-ماۋسىم ايىندا قازىرگى «شۇعىلا» جۋرنالى «شىڭجاڭ ادەبيەت-يسكۋسستۆوسى» دەگەن اتپەن دۇنيەگە كەلدى. جۋرنالدىڭ ءبىرىنشى، ەكىنشى سانىندا احمەت ءجۇنىسۇلىنىڭ «جارتاس»، «سىن جيىنى» اتتى اڭگىمەلەرى، ءۇشىنشى، ءتورتىنشى سانىندا بۇقارا تىشقانباەۆتىڭ «توراعا ماونى كوردىك» اتتى اڭگىمەسى ءجاريالاندى. (بۇل جىلدا جيىنى 4 سان شىققان). «جارتاستا» ادامدار ساناسى ءتۇرلى-ءتۇستى فەودالدىق سالت-سانا، ادەت-عۇرىپتارمەن تۇمشالانعان، ەر زور، ايەل قور سانالاتىن زامانداعى ايەل تاعدىرى ءسوز بولادى. اقىلى اسىپ، ءمۇسىنى كوز ءسۇرىندىرىپ ءوز قۇربىلارىنىڭ الدى بولعان نۇرىم اتتى قىز ءوز سۇيگەن جىگىتىمەن باس قوسا الماي، اكەسى ءۇشىن تەكتى جەر – باليعاتقا تولماعان بالاعا زورلىقپەن ۇزاتىلادى. ۋادەلەسكەن جىگىتى اسكەرلىككە ۇستالىپ كەتەدى. نۇرىمنىڭ بارعان جەرىندەگى رۋحاني جاقتان تارتقان ازاپتارى اڭگىمەدە ەداۋىر جاندى، نانىمدى سۋرەتتەلەدى، تابيعات سۋرەتتەرى دە ءبىرشاما شىنايى بوياۋمەن بەرىلگەن. اقىرى جاڭا زامان كەلىپ نەكە بوستاندىعى كۇن تارتىبىنە ەنەدى دە، نۇرىم ءوز باقىتىن ىزدەپ جولعا شىعادى. «سىن جيىنىندا» ۇلتىمىزدىڭ تۇرمىسىنداعى جۇدەۋ بەينەسىنىڭ ءبىرى بولعان جالقاۋلىق وتكىر قامشىلانادى. تەپسە تەمىر ۇزەتىن جاپ-جاس كاكىم اتتى جىگىتتىڭ ءتۇتىن اڭدىپ، تاماق ىزدەيتىن بەرەكەسىز تىرلىگىنە اقىرى ۇيىمنىڭ كوزى اشىق، كۇيىنە بىلەتىن جولداستارىنىڭ بۇكپەسىز سىنىنىڭ ارقاسىندا وزگەرىس ەنىپ، ول دا ادال ەڭبەك جولىنا تۇسەدى. ال، «توراعا ماودى كوردىكتە» قاراپايىم ەڭبەكشى قاۋىمنىڭ كوسەمگە دەگەن شىن جۇرەگىنەن جارىپ شىققان ىستىق سۇيىسپەنشىلىگى ۇساق دەتالدار ارقىلى سۋرەتتەلەدى. بۇل اڭگىمەلەر وقيعاسىنىڭ شۇبالاڭدىعى، بايانداۋىنىڭ ءبىر سارىندىلىعى، كەيىپكەر حارەكتەرىنىڭ اشىق كورىنبەۋى، سيۋجەتىنىڭ ولاق قۇرىلۋى سىندى ورتاق كوركەمدىك كەمشىلىكتەردەن ادا ەمەس. دەسە دە، جۋرنالدىڭ تۇڭعىش سانىندا شىققان تۇساۋكەسەر شىعارمالار رەتىندە ءارى سول كەزدەگى كوكەيتەستى ماسەلەلەر جونىندە وزىنشە پىكىر قوزعاي العاندىعى ءۇشىن دە قۇندى.

جۋرنالدىڭ 1954 جىلعى 12-ءشى سانىندا 8 اڭگىمە باسىلعان. ەكى سانعا ءبولىپ باسىلعان قاجعۇمار شابدانۇلىنىڭ «باقىت جولىندا» اتتى اڭگىمەسى سول كەزدىڭ يدەيالىق، كوركەمدىك جاقتان ەداۋىر تولىسقان ۇزدىك تۋىندى. اڭگىمەدە جاڭا زاماننىڭ شۋاعىنا شومىلىپ، جاڭا تانىممەن قارۋلانعان ءسانتاي اتتى اۋىل قىزىنىڭ اسىل ارمانى، پاك ماحابباتى، ەتەكتەن تارتقان ەسكىلىكتىڭ ءتۇرلى-ءتۇستى كەرەناۋ سالت-ساناسىمەن قايمىقپاي كۇرەسكەن، ءوز ادامدىق قۇنىن تانىعان ءومىر جولى ناقىشتى سۋرەتتەلەدى. مويىنسەرىكتەسۋ (ۇجىمداسۋ) كەزىندەگى اۋىل ءومىرىنىڭ شىن بولمىسى ءوز بوياۋىمەن نانىمدى بەينەلەنگەن. ءسانتاي، قاستەر، مايعارا، كۇمىسجان، شاحان، قاسەن قاتارلى كەيىپكەر حارەكتەرلەرى قالىپقا تۇسپەي، دارالىق قاسيەتتەرى مەنمۇندالاپ ايشىقتى جاسالعاندىقتان، وقىرمانعا ەستەن كەتپەستەي اسەر قالدىرادى. كوركەمدىك باۋراۋ قۋاتى دا زور. وسى شىعارمادان بولاشاق ۇلكەن جازۋشىنىڭ قولتاڭباسى ايقىن تانىلادى. بۇدان باسقا ورازاقىن اسقارۇلى مەن نۇرساپا مامەكەۇلىنىڭ «جول ۇستىندە» (1954 جىل 3-ءشى سان) اتتى اڭگىمەسى دە قىسقا بولسا دا نۇسقا جازىلعان اڭگىمە. اڭگىمەدە ۇرىمشىگە وقۋعا كەلە جاتقان جاڭا ستۋدەنتتىڭ الىپ-ۇشقان كوڭىل كۇيى ليريكالىق ىرعاقپەن بەرىلەدى. اراسىندا قىسقا قايىرىلعان ديالوگتار مەن ادەمى قابىسىپ كەلگەن قايتالاۋلار ارقىلى «مەننىڭ» ازاپتى بالالىق شاعىنان، ونىڭ اپەكەسىنىڭ باقىتسىز تاعدىرىنان ۇزىك-ۇزىك سىر شەرتىپ، ادامداردىڭ مىناۋ جاڭا قوعامعا دەگەن تۇسىنىگى مەن قۇرمەتىن ەرىكسىز ارتتىرا تۇسەدى. راحىمەتوللا اپشەۇلىنىڭ «اپاتپەن ايقاستا» (1954 جىل 4-ءشى سان) اتتى تىرناقالدى تۋىندىسىندا ۇجىمداسۋ كەزىندەگى جاڭادان ۇيىمداسقان شارۋالاردىڭ ءبىر جاعادان باس، ءبىر جەڭنەن قول شىعارىپ تابيعات اپاتىمەن جانە سەنىمى وزگەشە ادامدارمەن كۇرەسكەنىن بەينەلەسە، كۇنگەي مۇقاجانۇلىنىڭ «جۇرەك ءارحيۆى» (1954 جىل 5-ءشى سان) اتتى اڭگىمەسىندە ەسكى ۇكىمەتتىڭ قاندى قىلىشى استىنداعى قازاق زيالىلارىنىڭ بىلىمگە، اقيقاتقا شولدەگەن ءارى سول ءۇشىن بەينەت تارتقان كۇرەس جولدارىن سۋرەتتەپ بەردى. ەكى جازۋشىنىڭ بۇدان كەيىنگى «ادعىس» (1954 جىل 8-9-شى سان), «جاڭا ءتول» (1954 جىل 10-شى ) حيكايالارىندا دا جاڭا اۋىل ءومىرى، عىلىم، مادەنيەت پەن ناداندىق، سوقىر سەنىم، جاڭالىق پەن ەسكى سالت-سانا اراسىنداعى قايشىلىق پەن تارتىس ايشىقتى كورىنىس تابادى. اتالمىش شىعارمالار جاس جازۋشىلاردىڭ العاشقى قولتۋمالارى بولعاندىقتان بولار، جاپپاي بايانداۋ، سوزۋارلىققا سالىنۋ، كەيىپكەرلەردىڭ ءبارى ءبىر مانەردە (اۆتوردىڭ ءوزى بوپ) سويلەۋ، يدەيالىق ولشەمگە كوبىرەك بوي ۇرىپ، كوركەمدىك جاعىن ەسكەرمەۋ سىندى كەمشىلىكتەردەن بوي جازىپ كەتە المادى.
جاڭا اكىمياتتىڭ كۇن ساناپ نىعايىپ، كۇشەيۋى قازاق دالاسىنا وراسان زور وزگەرىستەر اكەلدى. قالىڭ حالىق بۇقاراسى وسىناۋ اينالاسىندا بولىپ وزگەرىستەرگە، جاڭالىقتارعا باسىندا توسىرقاي قاراسا دا، ارتىنان كۇشتى ناسيحات پەن قاتاڭ ءتارتىپتىڭ ارقاسىندا قوعامدىق قۇندىلىقتاردى مويىنداپ، سەزىنىپ، بارلىق قوزعالىستارعا بەلسەنە ارالاستى. سودان دا بولار ارقاشان ءوز زامانىنداعى يگى باستامانىڭ الدىڭعى لەگىنەن بوي كورسەتەتىن، جاڭالىقتىڭ جارشىسى بولا بىلەتىن جازۋشى قاۋىمدى بەي-جاي قالدىرمادى. ولار مىناۋ قىم-قۋات ءومىردىڭ قۇرۋشىسى، جىرلاۋشىسى بولا ءبىلدى. اينالاسىنداعى بولىپ جاتقان وزگەرىستەردى كوركەمدىك ويلاۋدىڭ تارازىسىنا سالا وتىرىپ قاعاز بەتىنە ءتۇسىردى. سونىمەن 1955 جىلدان 1958 جىلدىڭ العاشقى جارتىسىنا دەيىن ءبىر توپ تالانتتى جازۋشىلار سۋىرىلىپ العا شىعىپ، جاسامپازدىق عۇمىرلارىنىڭ تولىسۋ باسقىشىنا ءوتىپ، قىتايداعى قازاق ادەبيەتىن تىڭ ورەگە كوتەرىپ تاستادى. مىنە، وسى كەزەڭدە «باقىت جولىندا» (1955 جىل 1-6-شى سان), «ارىز» (1957 جىل 2-3 ءشى سان) اتتى كولەمدى شىعارمالار (پوۆەست) وقىرمانمەن ديدارلاسىپ زور اڭىس قوزعاسا، راحىمەتوللا اپشەۇلى، كۇنگەي مۇقاجانۇلى، قاۋسىلحان قوزىبايۇلى قاتارلى جازۋشىلار كوركەمدىك ورەسى جوعارى، ادەبيەت تاريحىنىڭ التىن قورىنا قوسىلا الاتىن اڭگىمەلەر جازدى. وسى كۇنگى ادەبيەتتىڭ تالانتتى وكىلدەرى ورازحان احىمەتۇلى، جاقسىلىق ءساميتۇلى، ومارعازى ايتانۇلى، باتىرقان قۇسبەگين، ءتۇرسىنالى ىرىسكەلدىۇلى، قانادىل تۇرىسبەكوۆ قاتارلى جازۋشىلاردىڭ العاشقى تۋىندىلارى وسى تۇستا جازىلىپ، جاريالاندى.

جوعارىدا ايتقانىمىزداي، جازۋشىلاردىڭ ساياسي تانىمى مەن بەلسەندىلىگىنىڭ جوعارى، قوعامعا دەگەن جاۋاپكەرشىلىك سەزىمىنىڭ كۇشتى بولۋىنان بولسا كەرەك، وسى تۇستا جارىق كورگەن شىعارمالاردىڭ دەنى سول كەزدەگى قوعامدىق ومىردەگى قوزعالىستارمەن، جاڭالىقتارمەن تىعىز قابىسىپ جاتتى. «باقىت جولىندا» اتتى پوۆەستە اۆتوردىڭ سۋبەكتيۆتى تانىمى بويىنشا، جاڭا عانا ەڭسە كوتەرىپ، ءوز تاعدىرلارىنىڭ قوجاسى بولعان مويىنسەرىكتەسۋ (ۇجىمداسۋ) قوزعالىسىنا باسىم بولىگى بەلسەنە قاتىناسقان قازاق شارۋالارىنىڭ ءومىرى ارقاۋ بولادى. جازۋشى الەۋمەتتىك ارەكەتكە ىنتالى قاتىناساتىن، ءوز باقىتىن وتباسى، وشاق قاسىنان ەمەس وسىناۋ ومىرىنە دەندەپ كىرە باستاعان قوعامدىق وزگەرىستەن، نۇرلى كەلەشەكتەن ىزدەيتىن كوزى اشىق، كورگەندى اۋىل قىزى سايرانىڭ وتباسىنداعى، تۇزدەگى كوركەم بەينەسىن ءساتتى سومداۋ ارقىلى ەسكى بۇعاۋدى ءۇزىپ، وي-ساناسى جاڭعىرعان قازاق ايەلدەرىنىڭ ءومىر جولىن ءبىر قىرىنان ءساتتى بەينەلەپ بەرەدى. سونداي-اق سايرانى تۇلعا ەتە وتىرىپ مىنەز-قۇلقى، وي-ساناسى ۇقسامايتىن، دارالىقتارى ايقىن قاسەن، قاستەر، قابىل، مايعارا، شاحان، جاپەك، مايحان وبرازدارىن ءساتتى سومدادى. اسىرەسە، جەڭىل ءجۇرىستى، ءىسىنىڭ، ءسوزىنىڭ ءپاتۋاسى از، نەكە بوستاندىعىن ءوز سۇيىق ءجۇرىسىنىڭ جامىلعىسى ەتكەن جاپەك بەينەسى ەستەن كوتەرىلمەيدى. بۇل اۆتوردىڭ عانا ەمەس سول تۇستاعى قىتاي قازاق ادەبيەتىندەگى كەيىپكەر وبرازىن جاراتۋداعى قولعا كەلگەن تابىس دەسەك اسىرىپ ايتقاندىق بولمايدى.
«ارىز» اڭگىمە دەگەن ايدارمەن جاريالانعان، بىراق كولەمى، كەيىپكەر حاراكتەرىنىڭ جاسالۋى، وقيعاسىنىڭ كۇردەلىلىگى جاعىنان بولسىن پوۆەست دەۋگە ابدەن كەلەدى. شىعارمادا كووپەراتسيالاۋ كەزىندەگى اۋىل ءومىرى ءسوز بولادى. جاڭا ءومىر تۇلەتىپ ۇشىرعان، ەرتەڭگە ءتىپتى دە قۇشتار، «باقىت جولىنداعى» سايراعا قاراعاندا ءومىر تالقىسىنان ءوتىپ ىسىلعان، ىسكەر اۋىل قىزى ناعىم مەن بارعا قاناعات قىلعان، ءوز جەكە باسىنىڭ قامىن عانا كۇيتتەيتىن، «بايدان جۇعادى، بالدان تامادى» دەگەن ومىرلىك قاعيدا ۇستانىپ، ۇستەم تاپقا دەگەن قۇلشىلدىق يدەيا ساناسىنا ءسىڭىپ قالعان، مىنا جاڭا ومىرگە ءتىپتى ءوز وتباسىنا دەندەپ كىرگەن جاڭالىق اتاۋلىمەن وتاسا الماي جۇرگەن كۇيگەلەك اكە شابانباي اراسىنداعى قايشىلىق، تۇسىنبەستىك جىلى يۋمورمەن سۋرەتتەلەدى. اتتان تۇسسە دە ۇزەڭگىدەن تۇسپەي، كۇنى كەشە اۋزىنا قاراپ تەلمەڭدەيتىن، قاباعىنا قاراپ جالتاقتايتىن قارا تابانداردىڭ شالقىپ بارا جاتقان ىرىسىنا قىزعانا قاراپ، رەتى كەلگەندە ەلدىڭ قولىمەن وت كوسەپ، ءىزىن كەستىرمەي كەتەتىن ايلاكەر دالا شونجارى قارەكە وبرازى دا وتە ءساتتى جاسالادى. سونىمەن اۆتور ەسكى مەن جاڭا اراسىنداعى وسى تارتىستار ارقىلى كووپەراتسيالاۋدىڭ قازاق دالاسىندا وپ-وڭاي جۇرگىزىلمەگەنىن، قيان-كەسكى كۇرەس ۇستىندە جۇرگىزىلگەنىن شەجىرەلەپ بەرەدى.

وسى كەزەڭنىڭ اڭگىمە جانرىن ءسوز ەتكەنىمىزدە، ەرەكشە توقتالىپ وتۋگە تاتىيتىن سان جاعىنان دا، ساپا جاعىنان دا (سول كەزدىڭ تۇرعىسىنان ايتىپ وتىرمىز) ارىپتەستەرىنەن وق بويى وزىپ الدىعا شىعىپ، كوزگە تۇسكەن جازۋشى راحىمەتوللا اپشەۇلى. جازۋشىنىڭ العاشقى ەكى اڭگىمەسىنەن كەيىن جاريالانعان «شىرعا» (1956 جىل 1-ءشى سان) اتتى اڭگىمەسى اۆتوردىڭ جازۋشىلىق شەبەرلىك جاقتان ابدەن ىسىلعانىن، ءوز جاسامپازدىعىندا ءبىر بيىككە كوتەرىلگەنىن ايگىلەپ بەردى. «شىرعا» سىقاق اڭگىمە. جولاۋشىلاپ كەلە جاتقان ەكى ستۋدەنت جاۋىننان پانالاپ ءبىر ۇيگە تۇسەدى. وتاعاسى كوكەباي اجىراسۋعا سوتقا ارىز بەرگەن جاس توقالىن قولدان شىعارماۋدىڭ قامىن جاساپ، ساقاداي ساي وتىر. ول مىنا قالاشا كيىنگەندەردى سوت ەكەن دەپ قالادى دا بار-جوعىن الدىعا سالىپ قۇراق ۇشىپ كۇتەدى. وسى ارالىقتا ەكى رەت قۇبىلادى دا، اقىرى ءوزىنىڭ ەسەپتى قاتە سوققانىن ءبىلىپ، تاقىرعا وتىرادى، وقىرمان كۇلكىگە كومىلىپ، جىرعاپ قالادى. مىنە، وسىنىڭ ءبارى دە جاندى سۋرەت، ويناقى ديالوگ ارقىلى ءالى دە بولسا ەسكى يدەيانىڭ شىرماۋىنان شىعا الماي جۇرگەن كوكبايدىڭ اڭعال، ءوزىمشىل، كۇلكىلى بەينەسىن كوزالدىعا جايىپ سالادى. اڭگىمەنىڭ تاعى ءبىر باستى ەرەكشەلىگى، ەشقانداي ءبىر ناۋقاندىق شارا ءۇشىن جازىلماعاندىقتان، مەزگىل سىنىنان سۇرىنبەي ءوتىپ، قىتاي قازاق ادەبيەتىندەگى قىسقا اڭگىمەنىڭ ۇلگىسى رەتىندە كوركەمدىك قۇنى كۇن ساناپ ارتىپ كەلەدى. جازۋشىنىڭ بۇدان باسقا تاعى ءبىر سۇبەلى تۋىندىسى «جەندەت جەڭگە» (1955 جىل 3-ءشى سان). ۇلكەن جازۋشىلىق شابىتتان تۋعاندىعىنىڭ ايقىن بەلگىسىندەي اڭگىمەنىڭ ءتىلى سورعالاپ-توگىلىپ تۇر، وقىعان زامات باۋراي جونەلەدى. ارسىز جەڭگەنىڭ ارالاسۋىمەن اڭقاۋ قىز الدەبىر جاۋاپكەرسىز، تابانىنىڭ ءبۇرى جوق، سىرعاق جىگىتتىڭ الداۋىنا ءتۇسىپ «كىرلەنىپ» قالادى. ءوز ىستەگەنىن موينىمەن كوتەرۋگە دارمەنى، باتىلى جەتپەگەن، ادامگەرشىلىگى از جىگىتتىڭ التىن اشەكەيىنە قىزىققان جەڭگە جالعان نامىستى جەلەۋ ەتىپ، كىناسىز نارەستەنىڭ كوزىن جويماقشى بولادى. ءدال وسى ۇيات-نامىس پەن انالىق سەزىم، قىلمىس پەن ىزگىلىك تارازىعا تۇسكەن ساتتە انالىق مەيىرى ويانىپ، كىسى تاڭعالارلىق ەرلىك كورسەتكەن قىز مىنا دۇنيەنىڭ انا-مىنا كۇڭكىل-سىڭقىلىن، سالت-ساناسىن، جالعان ۇيات-نامىسىن، تارتقىزار ءزابىرىن قايىرىپ تاستاپ، وزەگىن جارىپ شىققان باۋىر ەتىنە اراشا تۇسەدى. انالىق سەزىمنىڭ ۇلىلىعى مەن تەڭدەسسىزدىگى مىنە وسىلاي كوركەم شىعارمانىڭ شىندىعىمەن تۇيىندەلە كەلىپ، سانا-سەزىمىمىزگە ەرەكشە اسەر ەتىپ انا اتىنا باسىمىزدى يدىرەدى. «قۇپيا قۇدالىق» (1955 جىل 4-5- ءشى سان) اڭگىمەسىنىڭ دە ءتىلى كوركەم. اۆتوردىڭ ءتىل قارىمى كەيىپكەر پسيحولوگياسىن قازىپ جازۋدا ءارى كەيىپكەرىن سويلەتۋدە ەرەكشە كورىنەدى. «تىماقتى وتىرتا كيىپ، تورى اتتىڭ بەلىنە شىققان كۇنى قولىنان كەلمەيتىن ءىسى جوق بوپ جۇرەتىن» (4-ءشى سان 48 بەت), شىنداپ كەلگەندە ەشتەڭە دە ىستەي المايتىن، كولدەنەڭ پايدا كوكەيىن تەسەتىن ءمۇساپىر مەن ونىڭ ەركەتوتاي، ءجۇرىسى سۇيىق توقالى شورانىڭ (شىن اتى نۇريلا) بەينەسى وتە ءساتتى جاسالعان. بۇل ەكەۋى ءبىرى باستاپ، ەندى ءبىرى قوستاپ جاس قىز زياداندى شالعا ساتپاقشى بولادى. ارينە، بۇرىنعىداي باسا-كوكتەپ ەمەس، جاڭا نەكە زاڭىنان يمەنگەندىكتەن جەڭ ۇشىنان جالعاسپاقشى. سوندا عانا ەسەبى تۇگەل بولماق. وسى ساتتەگى ولاردىڭ كەيىپ-كەسپىرى مەن بولمىسىن اۆتور مىنا ديالوگتار ارقىلى وتە ادەمى اشادى; «ويبوي، مۋكە-اۋ، ءسىزدىڭ باسىڭىزدى جاراتپايتىن باي ادىرا قالسىن، بالامىز جاس. سەنىڭ ەرتە اتقا ءمىنىپ ءجۇنىس ۇكىردايمەن جاعالاسىپ وسكەنىڭدى بىلمەيتىن جۇرت بار ما، جازعان!» (4-ءشى سان 52 بەت).

«اكە-اۋ ءپىشيىم! مەنىڭ ءجۇنىس ۇكىردايمەن جاعالاسىپ جۇرگەنىمدى دە ءبىلىپ اپسىڭ ءا؟ مەن ونى ءبىر توپتا بوقتاپ سالدىم، اۋەلى مايعارانىڭ ءمۇساپىرى ادام بولاتىن جىگىت ەكەن دەپ جۇرت شۋلاعان» (4-ءشى سان، 53 بەت). وسى سوزدەردەن-اق پايدالى جەردە شالىن الدىعا سالىپ وتىراتىن سيقىر توقال مەن ءىسىنىڭ تۇرلاۋى جوق، دۇرىلدەك شالدىڭ قارەكتىرى وتە ايقىن كورىنەدى. بۇل سوزدەر تەككە ايتىلىپ جاتقان جوق، ءبىر جاس قىزدىڭ تاعدىرى شەشىلىپ جاتىر. الايدا، وقىعان كوزى اشىق قىز مىنا زاماننىڭ وزىنە بەرگەن نەكە تەڭدىگى قۇقىنان پايدالانىپ وعان جول بەرمەيدى دە، اۋىر ازاپتى ارقالاپ ءجۇرىپ اقىرى جەڭىپ شىعادى. كۇنى وتكەن ەسكى مىنەز-قۇلىق، سالت-سانا ءوز السىزدىگىن تانيدى، ەندى قايتىپ تۇرماستاي بولادى. جازۋشىنىڭ «دوستار» (1956 جىل 10-شى سان) اتتى اڭگىمەسىندە ەركىندىك، تەڭدىك ءۇشىن كۇرەسكەن قيىن-قىستاۋ كۇندەردەگى شىڭجاڭداعى ءار ۇلت حالقىنىڭ قالتقىسىز دوستىعى جىرلانسا، «بيىككە» (1956 جىل 7-ءشى سان) اتتى اڭگىمەسىندە كووپەراتسيالاۋ كەزىندەگى كوز الدىنداعىدان باسقانى كورمەيتىن شۇكىرشىل اكە مەن جاڭالىققا جانى ءۇيىر، زامان كوشىنەن قالماي، ومىردەن ءوز ورنىن تابۋ ءۇشىن كۇرەسىپ جۇرگەن ەڭبەكشىل بالا اراسىنداعى تانىمدىق الشاقتىق، داستۇرلىك پارىق جاتتىق ءتىل، پسيحولوگيالىق قازىپ سۋرەتتەۋ ارقىلى بەينەلەنەدى. وسى ارقىلى ەسكى مەن جاڭا، توقمەيىلسۋ مەن العا باسۋ اراسىنداعى قايشىلىق استار بولعان سول ءداۋىردىڭ شىندىعىن كوز الدىمىزعا جايىپ سالادى. قىسقاسى، راحىمەتوللا اپشەۇلىنىڭ اڭگىمەلەرىندە جاڭا زاماننىڭ اقنيەتتى، ەڭبەكشىل ادامدارى مەن قوعامنىڭ تومەن جىگىنە تەڭدىك، ادىلدىك، قۇقىق سىيلاعان زاڭى، وسىعان جالعاس ومىرگە دەندەپ كىرگەن الەۋمەتتىك جاڭالىقتارى جىرلانادى. وسىناۋ ومىردە ءالى دە تامىرى قىرقىلماعان ەسكى سالت-سانا، ادەت-عۇرىپ، از ساندى ادامداردىڭ قانىنا سىڭگەن زۇلىمدىق، ايارلىق، جەكسۇرىندىق، پايداكوستىك ۋىتتى تىلمەن تۇيرەلەيدى. ءاربىر اڭگىمەنىڭ ءتىلى كوركەم. شەبەر جازۋشىنىڭ قولىنان شىققان بۇل اڭگىمەلەر قىتاي قازاق ادەبيەتىنىڭ التىن قورىنا قوسىلعان توت باسپايتىن التىن بولىپ قاشان دا جارقىراپ تۇرادى.

كۇنگەي مۇقاجانۇلى «مۇراگەرلەر» (1956 جىل 12-ءشى سان) اڭگىمەسى ارقىلى العاشقى اڭگىمەلەرىندە كەزدەسەتىن ۇزىن-سونار بايانداۋ، جاداعاي سۋرەتتى قۋالاۋ سىندى كەمشىلىكتەرىنەن ارىلىپ، ءوز جاسامپازدىعىنىڭ جاڭا ءبىر ورلەۋىنە كوتەرىلگەنىن اڭعارتتى. اڭگىمەدە كۇنى وتكەن مىرزالاردىڭ كەشەگى ازۋى التى قارىس ۇكىرداي مەن مولدانىڭ جۇمىق، مەشەل اتتى بالالارىنىڭ «وزگەشە» دوستىعى ءسوز بولادى. ەكەۋى دە جايشىلىقتا ءبىرىن-ءبىرى كوككە كوتەرىپ ماقتاپ جۇرەدى ءارى ورايى كەلسە ءبىرىن-ءبىرى وڭ جامباسقا العىسى كەلەدى بىراق، بىرىنەن-ءبىرى قاتتى ساقتانادى، ءسويتىپ ءجۇرىپ ساياتقا بىرگە شىعادى. ەكەۋىنىڭ بۇركىتى ءبىر تۇلكى الادى دا تۇلكىنىڭ يەدەرشىلىگى جونىندە داۋ شىعىپ، اقىرى قىزىل-قىرعىن توبەلەسكە اينالادى. ەكى مۇراگەردىڭ اتالارىنان نەنى مۇراعىپ العانى ەندى اشىلىپ، وسى كۇلكىلى كورىنىس اششى تىلمەن سىقاق ەتىلەدى. اۆتور كەيبىر دەتالداردى شارتتى تۇردە كىرگىزسە دە وتكىر ءتىل، كەستەلى سۋرەت شىعارمانىڭ ءونبويىنان سەلكەۋ شىعارماي باس-اياعىن قابىستىرىپ جۇتىندىرىپ تۇر. جازۋشىنىڭ بۇدان باسقا تاعى ءبىر تاماشا تۋىندىسى – «كۇيدىرگى». ول جونىندە سوڭىنا تامان ايىرىم توقتالامىز.

قاۋسىلقان قوزىبايۇلى «قاراجاننىڭ ەسەبى» (1955 جىل 11-ءشى سان) اتتى اڭگىمەسىندە ءوزىمشىل، باقايقۇلىعى مول جىگىتتىڭ ايەلىن شىعارىپ، جاس قىز الۋ ءۇشىن ءوزىن دە، وزگەنى دە اياماي، اياعىندا قارا بەت بولىپ وتىرىپ قالعان جيرەنىشتى، ايانىشتى تاعدىرىن ءسوز ەتەدى. سول ارقىلى وقىرمانىن ادال ءومىر سۇرۋگە، ادامدىق قاسيەتتى قادىرلەۋگە، ادامدار اراسىنداعى كىرشىكسىز سەزىمدى ىلايلاماۋعا جەبەيدى. اڭگىمەنىڭ سوڭىندا كوكتەم كەزگى تابيعات سۋرەتىن سۇرەتتەۋ ارقىلى كۇنى وتكەن ەسكى سالت-سانانىڭ، مەشەۋ يدەيانىڭ كوكتەمگى قارداي ەرىپ جوعالاتىنىن، ەندىگى عۇمىرى ۇزاق بولمايتىنىن يشارالايدى. جازۋشىنىڭ بۇدان كەيىن جازعان «العاشقى ادىمدا» (1957 جىل 5-ءشى سان) قىتاي قازاق ادەبيەتىندەگى ورەسى بيىك، كوركەمدىك قۇنى كۇن ساناپ ارتاتىن ۇزدىك شىعارما رەتىندە قابىلداندى. بىرنەشە شەتەل تىلىنە اۋدارىلىپ جاقسى اڭىس قوزعادى ءارى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءار بۋىن زەرتتەۋشىلەر جاعىنان زەرتتەلىپ شىعارمانىڭ بولمىسى اشىلا تۇسۋدە. اڭگىمەنىڭ ارقاۋى – كووپەراتسيالاۋ كەزىنە قۇرىلعان. اڭقاۋ، مومىن، كۇيگەلەك جاپالاق وسى ءجۇرىلىپ جاتقان قوعامدىق وزگەرىسكە رازى بولماي، ىشتەن تىنىپ جۇرگەن قودياردىڭ ءسۇپ-سۇلەۋىمەن «كۇمىس جۇزىكتىڭ كوزىنە ورناتىلعان قارا مەرۋەرتتەي» سۇلۋ ايەلى ءماريانى كووپەراتسيانى قۇرۋشى اسقاردان قىزعانىپ بۇلىنە كوشەدى، رەتىن تاۋىپ اسقارعا ءتىسىن دە باتىرادى (بۇلىقتىڭ دوڭگەلەگىن ۇرلاپ، جۇمىستى اقساتادى). اقىرى شىندىققا كوزى جەتىپ، ءوز قاتەسىن تانىپ، ۇيىرىنە قوسىلادى. مىنە، بۇل كووپەراتسيالاسۋ ناۋقانىنداعى قازاق شارۋالارىنىڭ قۋانىش-قايعىسىنىڭ، بەينەت-زەينەت جونىندەگى تانىمدارىنىڭ كوركەم شىعارمادا شىنايى بەينەلەنۋى ەدى.

جوعارىدا ءبىز ءسوز ەتكەن ءۇش جازۋشىنىڭ جانە باسقا جازۋشىلاردىڭ وسى كەزەڭدەگى شىعارمالارىنا جالپى جاقتان سارالاي كوز جىبەرسەك، تومەندەگىدەي ەرەكشەلىكتەردى بايقايمىز.

ءبىرىنشى، جاڭا قىتاي رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرىلۋى قازاق شارۋالارىنىڭ ومىرىنە كوپتەگەن جاڭالىقتار الىپ كەلدى. العاشقى مويىنسەرىكتەسۋ مەن كووپەراتسيالاسۋدىڭ ءجۇرىلۋى جانە نەكە زاڭىنىڭ ورناۋى مەن اتقارىلۋى مىنە مۇنىڭ ءبارى دە جازۋشىلارىمىزدىڭ جاسامپازدىق شابىتىنىڭ قاينارى بولدى. اسىرەسە، نەكە زاڭى جارىققا شىققاننان كەيىن قازاق ايەلدەرىنىڭ ءوز باس ەركىندىگىن قورعاۋ جانە وسى ەركىندىكتى شىن مانىندە جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن زاڭعا سۇيەنىپ الىپ بارعان كۇرەستەرى، كەراعار كۇشتەردىڭ ەڭ سوڭعى جانتالاسى «جارتاس»، «باقىت جولىندا»، «شىرعا»، «بىلمەيمىن»، «قاراجاننىڭ ەسەبى»، «قۇپيا قۇدالىق»، «جالعاس جۇرەكتەر» قاتارلى شىعارمالاردا كەڭىنەن كورىنىس تاپتى.

ەكىنشى، جوعارىداعى جاڭالىقتارمەن بىرگە ساحاراداعى دەنساۋلىق ساقتاۋ ىستەرى دە جالپىلاسا باستادى. بۇرىن جەرگىلىكتى ەمشىلەر مەن مولدا-باقسىلارعا يەك سۇيەپ كەلگەن مومىن ەل بۇل باستامانى توسىرقاي قابىلداعاندىعى، وسى بارىستا جاستار مەن ۇلكەندەردىڭ اراسىنداعى قايشىلىقتىڭ وتە وتكىر بولعاندىعى «العىس»، «جاناسىل» جانە ومارعازى ايتانۇلىنىڭ تۇڭعىش اڭگىمەسى «تولعاق» اتتى شىعارمالاردا شىنايى بەينەلەندى. باقسى-قۇشىناشتاردىڭ اۋىلداعى مومىن شارۋالاردى الداپ-سۋلاپ ماتەريالدىق جاقتان شىعىنعا ۇشىراتىپ، رۋحاني جاقتان ازاپتاعان وزبىرلىقتارىنىڭ شىن سىرى عىلىم مەن مادەنيەتتىڭ ىرگە تەبۋىنە بايلانىستى اشىلا تۇسكەندىگىن، «دارىگەر» دەگەن ۇعىمنىڭ ادامدار ساناسىندا ويىپ ورىن العاندىعىن ايتۋ وسى شىعارمالاردىڭ نەگىزگى يدەيالىق قازىعى بولدى. اتالعان شىعارمالاردا قازاقتار اراسىندا ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان شامانيزمدىك ادەت-عۇرىپتار مەن سالت-سانالار جان-جاقتىلى سۋرەتتەلەدى. وسى تۇرعىدان الىپ ايتقاندا، بۇل شىعارمالاردىڭ ەتنوگرافيالىق ءمانى زور دەپ بىلەمىز.

ءۇشىنشى، «ماحاببات-شىعارمانىڭ تۇزدىعى» دەمەكشى، ادامدار اراسىنداعى تازا سۇيىسپەنشىلىكتى، كىرشىكسىز مورالدى، وپالىلىقتى جىرلاۋ، وسى تازا سەزىممەن وينايتىن، وعان ءسال قارايتىن وپاسىزدىقتى، بەرەكەسىزدىكتى، تويىمسىزدىقتى داتتاۋ جازۋشى قاۋىمنىڭ جازىپ تاۋىسپاس ماڭگىلىك تاقىرىبى. سول داۋىردە بەلگىلى قاجەتتەن تۋعان، ۇگىتتىك نىسايى بار كۇن تارتىپكە قويىلعان تاقىرىپتار (نەكە تەڭدىگى، ءوندىرىس) قاۋىرت جازىلىپ باستى اعىمعا اينالعان كەزدە جازۋشىلار وسى ماڭگىلىك تاقىرىپتى دا ۇمىت قالدىرماپتى. شاما-شارقىنشا قالام تەربەپتى. «جارقىن قىز» ( 1955 جىل 12-ءشى سان) اتتى اڭگىمەدە زاعيرا اتتى جەڭىلتەك، اتاققۇمار، ايەلدىڭ باقىتىن تەك ەرمەن عانا بايلانىستىرىپ ويلايتىن قىزدىڭ ءومىر تانىمدارىن قاتتى ءاجۋالايدى. اڭگىمە كەيىپكەرى جىگىتتى قولعا كەلتىرۋ ءۇشىن ورىسشا، قىتايشا ۇيرەنىپ جۇرگەنىن، تولستويدى ءوز تىلىندە وقۋدى ارماندايتىنىن ايتىپ تور قۇرسا، ءوز كۇندەسىنە ايتاتىنى; «ءبىلىمى كوپ جىگىتكە تيۋ قولىڭنان كەلسە، ءبىلىمدى بولۋدىڭ ساعان قاجەتى نە؟» (12-ءشى سان 14 بەت). مۇنداي ايلاكەر، اككى قىزدار ءالى دە اينالامىزدا ءورىپ ءجۇر. وسى تۇرعىدان كەلگەندە اڭگىمەنىڭ تاربيەلىك قۇنى ءالى جويىلعان جوق دەپ ايتا الامىز. احمەت ءجۇنىسۇلىنىڭ «حات سىرتىنداعى جازۋ» اتتى اڭگىمەسىندە سىرتى ءبۇتىن، ءىشى ءتۇتىن دالباق اتتى جىگىتتىڭ تويىمسىز سەزىمگە ەرىك بەرەم دەپ اقىرى تۇمسىعى تاسقا تيگەنىن ءاجۋالاي كەلىپ «پروفەسسور بولۋ وڭاي، ادام بولۋ قيىن» دەگەن ءومىر اقىلياسىن ورتاعا قويادى. سونداي-اق شىعارمادا قالا قازاقتارىنىڭ ءومىرى وتە ناقىشتى سۋرەتتەلەدى. ءالىمجان قاتبايۇلىنىڭ العاشقى اڭگىمەسى «ماحابباتتا» (1956 جىل 5-ءشى سان) قاندى مايداندى باستان وتكەرىپ كەلىپ، جەتى جىل زارىعىپ ءوزىن توسقان سۇيگەن جارىنا قوسىلعان جاس جىگىتتىڭ باقىتتى ءساتى ليريكالىق سەزىممەن سۋرەتتەلىپ، وپالى ماحابباتتى تەبىرەنە جىرلايدى. ال، باتىرقان قۇسبەگيننىڭ «قايتا تۋعان ماحاببات» (1957 جىل 7-ءشى سان) اتتى تىرناق الدى تۋىندىسىندا ارمان قۋعان تاربيەلى، وپالى قىز بەن جەڭىلتەك جىگىتتىڭ ماحابباتى اڭگىمەلەنەدى دە وقىرمانىن ىزگىلىكتىڭ، سۇلۋلىقتىڭ قاسيەتى مەن وپاسىزدىقتىڭ، جەكسۇرىندىقتىڭ شىن ءمانىن تانۋعا جەبەيدى.وسى اڭگىمەلەردەن سول كەزدەگى جاستاردىڭ ومىرلىك جار تاڭداۋ ولشەمىن دە كورىپ الۋعا بولادى. مىسالى، تاپتىق تەگىنىڭ تازا ەكەنىن قىزعا سويلەسۋدىڭ باستى كاپيتالى ەتۋ، بايدىڭ قىزىن العانداردى كۇستانالاۋ، مىنە، بۇدان سول كەزدەگى ادامداردى شىققان تەگىنە قاراپ ايىرىپ، باعالايتىن سولشىلدىق باعىتتىڭ ىزعارىن بايقايمىز.

ءتورتىنشى، جاڭا قوعامنىڭ ورناۋى ومىرگە ۇلكەن وزگەرىس اكەلدى. مۇنى دەر كەزىندە كورە بىلگەن اقىن-جازۋشىلار ءوز شىعارمالارىندا وسى وزگەرىستەردى ۇگىتتەدى، جىرلادى. بۇل ارينە، سولاي بولۋعا ءتيىستى. ءمىنسىز ادام بولمايتىنى سياقتى ءمىنسىز، كەمەلدى قوعامنىڭ ءبىر كۇندە ورناي قالۋى دا قيىن عوي. رەسپۋبليكانىڭ شاڭىراعى جاڭا كوتەرىلدى. كەيبىر ەسكى، كەراعار كۇشتەر ءالى دە ارەكەت ەتۋدە، ادامداردىڭ سانا-ساۋلەسى مەن تانىم-تۇسىنىگى دە جاڭا تالاپتان الشاق جاتىر، مىنە، وسىدان تۋعان كىناراتتار مەن كەمشىلىكتەردى بايقاۋ، اشكەرەلەۋ وتە ماڭىزدى. بۇل مىندەتتىڭ دە سالماعى «ادام جانىنىڭ ينجەنەرى» اتانعان اقىن-جازۋشىعا تۇسەرى حاق. ارينە، سەرگەك قالامگەرلەرىمىز جەڭىستەن باسى اينالىپ، كوزى تۇماندانىپ بىرىڭعاي ماداق جىرىن شىرقاي بەرمەدى. جاڭا قوعامنىڭ وزدەرى تانىعان قالتارىس جاقتارىن، كوزگە ۇرىپ تۇرعان كىناراتتارىن كوركەم شىعارمالارىندا كوركەمدىك شىندىقتىڭ دەڭگەيىنە كوتەرە وتىرىپ بەينەلەپ بەردى. مىنە، مۇنداي شىعارمالار راحىمەتوللا اپشەۇلىنىڭ «ەكرانداسى» (1957 جىل 3-ءشى 4 سان) مەن كۇنگەي مۇقاجانۇلىنىڭ «كۇيدىرگىسى» (1957 جىل 10-شى سان) ەدى. ر. اپشەۇلىنىڭ اڭگىمەسىندە قىزمەت ءستيلى جاعىنان تورەشىلدىككە داعدىلانعان، مورالدىق جاقتان شىرىكتەسكەن ءبىر باسشى كادردىڭ ءومىرى شىنايى سۋرەتتەلەدى ءارى ادىلەتتى كۇشتەر مەن بيلىككە يەك ارتقان قارا كۇشتەردىڭ اراسىنداعى ىمىراسىز كۇرەس جاداعايلانىپ، سيپاي قامشىلاۋعا سالىنباي اشىق بەينەلەنسە، ك.مۇقاجانۇلىنىڭ اڭگىمەسىندە اۋىلعا كەلگەن شولاق بەلسەندىنىڭ ءوزىنىڭ ۇرت مىنەزىنە، شولاق پايىمىنا، جوعارىدان كەلگەنىنە ماستانىپ كورىنگەنگە نۇسقاۋ بەرىپ، مەكتەپ وقۋشىسىنان تارتىپ اۋىل اقساقالىنا دەيىن قىسىم كورسەتىپ شۋ-شۇرقان شىعارعانىن، جيىندا ۇزاق سويلەپ، قارسى كەلگەنگە «قالپاق» الا جۇگىرگەنىن جازۋ ارقىلى سول كەزدەگى «سولشىل» ساياساتتىڭ ادامدار ساناسىنا اكەلگەن ۇرەيىن وتە نانىمدى ەتىپ سۋرەتتەپ بەرەدى. ەكى جازۋشىنىڭ وسى ەكى شىعارماسىنداعى قولعا كەلتىرگەن كوركەمدىك جاقتاعى تابىستارىن ايتپاعاننىڭ وزىندە، سول قىل ۇستىندە تۇرعان ساياسي شارت-جاعداي استىندا قوعامنىڭ قالتارىس، كولەڭكە جاقتارىن باتىلدىقپەن ورتاعا قويا العان جۇرەك جۇتقان ەرلىكتەرى، وسى ەرلىككە اپارعان جازۋشىلىق ۇجدانى، قوعامعا دەگەن جاۋاپكەكەرشىلىگى سۇيىنۋگە ابدەن تاتيدى. وسى ەكى اڭگىمەسى ءۇشىن ەكەۋى دە جۇمىستان قۋىلىپ، شىعارماشىلىق ەركىندىكتەن ايرىلدى.

وسى كۇندە قىتايداعى قازاق ادەبيەتىنىڭ ىستىعىنا كۇيىپ، سۋىعىنا توڭىپ ناردىڭ جۇگىن كوتەرىپ جۇرگەن، اسىرەسە، جاڭا ءداۋىر ادەبيەتىنىڭ الدىڭعى لەگىنەن كورىنگەن ءبىر توپ تانىمال جازۋشىلار مىنە وسى كەزەڭدە (1956–1958 جىلداردا) تۇلا بويى تۇڭعىش شىعارمالارىن وقىرمانعا ۇسىنا باستاپتى. جاقسىلىق ءساميتۇلى «قارعىس پەن العىس تۋرالى» ( 1956 جىل 2-ءشى سان) اتتى العاشقى قالام تەربەۋىندە بالا تاربيەسى تۋرالى ءسوز قوزعايدى. جازۋشى «بالانى باستان...» دەگەن اتا-بابامىزدىڭ ايگىلى ناقىلىنىڭ قۇنىن قۋاتىنىڭ جەتىسىنشە كوركەمدىك شىندىق ورەسىنە كوتەرىپ بەينەلەۋگە تىرىسسا، ورازحان اقمەتۇلى دا بالالارعا وي سالاتىنداي وزىندىك استارى بار، ىزدەنىمپاز وقۋشى مەن جالقاۋ، الاڭعاسار وقۋشىنىڭ مىنەز-قۇلقىن كىشكەنە دەتالدارمەن نانىمدى بەينەلەگەن «كىشكەنە سۋرەتشى» 1956 جىل 4-ءشى سان) اتتى اڭگىمەسىمەن ادەبيەت بوساعاسىن اتتادى. جازۋشىنىڭ بۇدان كەيىنگى كەشەگى سوردان كوزى اشىلماعان جىگىتتىڭ بۇگىن حالىق قاجەتىنە جاراپ، ومىردەن ءوز ورنىن الىپ، القاۋلى ازاماتقا اينالعانىن بەينەلەيتىن «مەنىڭ دوسىم» اتتى اڭگىمەسى بولسىن، نەمەسە كۇردەلى سيۋجەتتەن قۇرالعان، كەشەگى دالا قاسقىرىنىڭ مىنا جاڭا زاماندى قابىلداماي جاۋىعىپ جارالى جولبارىستاي جۇلىنعان قالىن، اقىرى زامان، تاريح اعىمىنا قارسى كەلە الماي قۇردىمعا كەتكەنىن; مۇڭلى دا جاپاكەش اۋىل ايەلىنىڭ زاڭ-ءتارتىپ پەن كونە سالت-سانا الدىندا، ايەلدىك سەزىم مەن قيانات اراسىندا كايتەرىن بىلمەي ارپالىسىپ، اقىرى اقىل جەڭىپ ەرىنىڭ حالىققا جاساعان قياناتىن اشكەرەلەۋ بارىسىنداعى كۇردەلى كوڭىل كۇيىن قازا سۋرەتتەيتىن «قاقپانعا تۇسكەن قاسقىر» (1957 جىل 5-ءشى سان) اڭگىمەسى بولسىن ءبارى دە ادەبيەتكە ءۇمىتتى جاستىڭ كەلگەنىن اڭعارتتى. قانادىل تۇرىسبەكوۆ جاڭا قوعام تاربيەلەگەن پيونەردىڭ تاماشا ءمورالىن، ىزگى ارمانىن ءسوز ەتەتىن «گالۋستوك» (1957 جىل 7- ءشى سان) اتتى اڭگىمەسىمەن، ءتۇرسىنالى ىرىسكەلدين ماحاببات قىزىعىنا ەرتە بەرىلىپ، كورىنگەن گۇلدەن شىرىن ىزدەگەن ورتا مەكتەپ وقۋشىسىنىڭ ەڭ سوڭىندا مۇزعا وتىرىپ قالعانىن ءارى سودان ساباق الىپ جاڭا ءومىر جولىنا تۇسكەنىن ادەمى سەزىمدىك بوياۋلارمەن سۋرەتتەيتىن «يەسىز وقۋشى» (1957 جىل 9-شى سان) اتتى اڭگىمەسىمەن ادەبيەت ساپارىنا جولداما الدى. جوعارىداعى جاس جازۋشىلاردىڭ ءبارى دە العاشقى شىعارمالارىن بالالار، جاسوسپىرىمدەر ءومىرىن سۋرەتتەۋدەن باستاپتى. ارينە، جاس جازۋشىلارىمىزدىڭ سانالى تۇردە وزدەرى باستان وتكەرگەن، جاندارىنا جاقىن، ەتەنە تانىس ءومىردى جازۋ ارقىلى تايازدان تەرەڭگە، وڭايدان قيىنعا ءوتىپ، ۇلكەن دايىندىقپەن ادەبيەتكە كەلگەنىنەن دەرەك بەرسە كەرەك. بۇل پىكىرىمىزدى بۇگىنگى ءاماليات دالەلدەپ وتىر.

1957 جىلدىڭ سوڭىنان باستاپ قىتايدىڭ ساياسي اتموسفەراسى سۋىتا باستادى دا 1958 جىلعا كەلگەندە بۇل ورلەۋ شەگىنە جەتىپ قۇيىن بولىپ ۇيتقىدى. جەر-جەردەن وڭشىلدار، جەرگىلىكتى ۇلتشىلدار الاستالدى. بۇل قۇيىن قىتايداعى قازاق ادەبيەتىنىڭ قۇلپىرىپ تۇرعان پروزا باقشاسىن وتاپ كەتپەسە دە قاۋاشاق اشقان نەبىر گۇلدەردى سەمدىرىپ، جەمىستەرىن مەرزىمسىز ءتۇسىرىپ ەداۋىر ويرانداپ كەتتى. ءومىر تاجىريبەسى مولايىپ، جازۋشىلىق شەبەرلىگى ۇشتالا ءتۇسىپ دەر شاعىندا تۇرعان راقىمەتوللا اپشەۇلى، كۇنگەي مۇقاجانۇلى ت.ب. جازۋشىلار جانە ادەبيەت بوساعاسىن جاڭا اتتاعان ورازحان احمەتۇلى، جاقسىلىق ءساميتۇلى، باتىرحان قۇسبەگين قاتارلى تالانتتى جاستارىمىز ادەبيەت ساحىناسىنان شەتتەتىلدى نەمەسە تارىم لاگەرىنە كەتتى. سونىمەن، قىتايداعى قازاق پروزاسى توقىراۋ، شەگىنۋ كۇيىنە ءتۇستى. 1958 جىلعى جۋرنالدىڭ ساندارىن اقتارىپ كورەتىن بولساق، اشكەرەلەۋ سيپاتىنداعى اپەرباقان ماقالالار مەن قىتاي تىلىنەن اۋدارىلعان شىعارمالاردىڭ باسىم ورىنعا شىققانىن بايقايمىز. بۇل جىلعى جۋرنالدا احمەت ءجۇنىستىڭ بىرەر اڭگىمەسى، قانادىل تۇرىسبەكوۆتىڭ «جاس ءميچۋرينشى»، «ءبىر قول» ءاتتى اڭگىمەلەرى جاريالانىپتى. 1959 جىلعا كەلگەندە پروزادا از-پاز جاندانۋ بولدى. بۇل جىلداعى بىردەن-ءبىر جىلىگى تاتيتىن، كەزىندە سىنشىلاردىڭ جوعارى باعاسىن العان تۋىندى قاۋسىلقان قوزىبايۇلىنىڭ «ون جىلدىقتىڭ وزاتى» اتتى اڭگىمەسى ەدى. اڭگىمەدە الەۋمەتتىك ىسكە ارالاسىپ ىسىلعان، ساحاراداعى اۋىل ايەلدەرىنىڭ جاڭا جيىنتىق بەينەسى دامەتحاننىڭ وبرازى ءساتتى جاسالعان. ول باسشى رەتىندە اينالاسىنداعى ءارتۇرلى مىنەزدەگى ادامدارمەن ءتىلىن تاۋىپ سويلەسەدى. ءۇي ىشىندە اكەسىنە ەركەلەي بىلەتىن ەت پەن سۇيەكتەن جارالعان كادىمگى ادام جانە مەزگىلسىز ءومىردىڭ قاتاڭ سىناعىنا تاپ بولعان جاس ايەل (جەسىر) بىراق وسالدىعىن بايقاتپايدى. تابيعات اپاتى، سۋماقى وسەك الدىندا قايىسپايدى، قايتا العان بەتىنەن قايتپاي شىڭدالا، شىنىعا تۇسەدى. مىنە، وسىنىڭ ءبارى دە جالاڭ-جاداعاي بايانداۋمەن ەمەس، كوركەم ءتىل، ناقىشتى سۋرەت، ىشكى تولقىنىس ارقىلى بەرىلەدى.

1960–1965 جىلدار ارالىعى قىتاي قازاق ادەبيەتى ءۇشىن وتە اۋىر كەزەڭ بولدى.بۇل كەزدە اسىرەسە، سوڭعى جىلدارىندا ساياسي شەڭبەر ءتىپتى دە تارايا ءتۇسىپ، جازۋشىلار كەڭ كوسىلىپ جازا المادى. ونەردىڭ قاسيەتىنە ءۇش قايناسا سورپاسى قوسىلمايتىن كوپتەگەن جالاڭ، ءۇستىرت تەورياسىماقتاردىڭ شاشباۋى كوتەرىلىپ ، جاقسى، وزىق داستۇرلەر ۇمىت قالدى. شەڭبەرگە شەك كەلتىرگەندەر شەتكە قاعىلدى نەمەسە نايزا ۇشىنا ءىلىندى. ادامدىق قاسيەتى ازداۋ، جالاڭ كۇرەس وتىنا شىنىققان قاھارماندار وبرازىن جاساۋ، كەيىپكەر حاراكتەرلەرىن قايناعان ەڭبەك ۇستىندە اشۋ، تاپتىق كۇرەستى اسىرا دارىپتەۋ، رەال ءومىردى بەينەلەۋدەن كورى وپتيميستىك رۋحتى جەلەۋ ەتىپ اسىرە ءرومانتيزيمنىڭ جەتەگىندە كەتۋ ، بەلگىلى ءبىر ۇعىمدى دالەلدەۋ ءۇشىن ويدان ويىپ فاكتى جاساۋ مىنە بۇل وسى كەزەڭدە جازىلعان شىعارمالاردىڭ باستى ەرەكشەلىگى بولدى. دەگەنمەن وبەكتيۆتى سەبەپتەر جازۋشىلارىمىزدىڭ سۋبەكتيۆ بەلسەندىلىگىنە سۋ سەبە المادى. ولار بار مۇمكىندىكتى پايدالانا وتىرىپ شامالارىنىڭ كەلىسىنشە تۋعان ادەبيەتىمىزدىڭ تۇنشىقپاۋى، ءتۇتىنىنىڭ ءتۇزۋ ۇشۋى ءۇشىن تەر توكتى، ەڭبەكتەندى. قولدان جاسالعان داعدارىستان قۇتىلۋدىڭ جولىن ىزدەدى.

قاۋسىلقان قوزىبايۇلى، بۇلانتاي دوسجانۇلى، ءتۇرسىنالى ىرىسكەلدين، قانادىل تۇرىسبەكوۆ، شايسۇلتان قىزىرۇلى، جاقىپ مىرزاقانوۆ، قايروللا بايانبايۇلى، ورازبەك ءابدىلۇلى، شاھارقان قۇرمانوۆ قاتارلى جازۋشىلارىمىزدىڭ ەسىمى مىنە وسى كەزدە جۋرنالدا ءجيى كورىندى.

اۋىلدىڭ جاڭارعان بەينەسى مەن تۋعان جەرىن كوركەيتۋ ءۇشىن تەر توگىپ جاتقان جاڭا زامان ادامدارىنىڭ كوڭىلدى تۇرمىسىنان توگىلدىرە سىر شەرتەتىن، سونداي-اق ەسى-دەرتى كولدەنەڭ پايداعا اۋىپ، وڭاتى كەلگەندە اڭقاۋدى الداپ سوعاتىن سۋماقى كۇلايدىڭ، جۇرگەن جەرىندە وسەكتى قارشا بوراتىپ، كورىنگەنگە ءمىن تاعاتىن جىمسىما، پايداكوس بيعايشا بەينەلەرىن قاۋسىلقان قوزىبايۇلىنىڭ «حات» ( 1960 جىل 12 سان) «كوكتەم كۇندەرى» (1963 جىل) اڭگىمەلەرى; جاسامپازدىق داعدارىسىنا ۇشىراعان «مەننىڭ» قايناعان ءومىر ورتاسىنا ارالاسقاننان كەيىن ۇلكەن شابىتپەن داستان جازعانىن جانامالاي ايتا وتىرىپ، زامانىمىزداعى قازاق زيالىلارىنىڭ جارقىن بەينەسىن سومداعان، باستان-اياق ديالوگ پەن مونولوگتان تۇراتىن بۇلانتاي دوسجانۇلىنىڭ «جۇرەك جۇلدىزى» (1962 جىل), اڭشىلار ومىرىنەن كەلىستىرە سىر شەرتەتىن، تابيعات پەيزاجىن توگىلدىرە بەرگەن قايروللا بايانۇلىنىڭ «ساياتشىلار» (1962 جىل 2-ءشى سان), مالشىلار ومىرىندەگى دوستىق باسەكەنى تىلگە تيەك ەتكەن عاني سارجانۇلىنىڭ «تەڭەلۋى» (1964 جىل 9-10-شى سان), جۇمىسشى قىزداردىڭ اسقاق ارمانىن، جالىندى ماحابباتىن، سونداي-اق ءار ۇلت جاستارىنىڭ ۇيىعان بەرەكەسىن، ءوز باقىتىن ادال ەڭبەكتەن ىزدەيتىن كوزقاراسىن ادەمى ورىممەن جەتكىزەتىن جاقىپ مىرزاقانۇلىنىڭ «جايلاۋ گۇلدەرى» (1965 جىل ) اتتى اڭگىمەلەرى سول زاماننىڭ ايتا قالسىن تۋىندىلارى بولدى. بۇل شىعارمالاردى وسى جاس جازۋشىلاردىڭ جەكە جاسامپازدىق ومىرىندە عانا ەمەس ادەبيەت تاريحىندا دا كەلەلى ماڭىزعا يە بولادى دەپ بىلەمىز.

قىتاي قازاق پروزاسىنىڭ وسى ون بەس جىلى الدەكىمدەر ايتىپ جۇرگەندەي جوقتان بار جاساپ، قۋ تاقىردان ءوسىپ شىققان عاجايىپ قۇبىلىس ەمەس، قايتا الدىڭعى اعا بۋىن ۇرپاقتىڭ سالعان ءىزىن باسىپ، جاڭا اكىميات بەرگەن تاماشا شارت-جاعدايدىڭ جەبەۋىندە تولاسسىز ىزدەنىستەر ارقىلى دامىعان، توقىراعان، ءساتتى-ءساتسىز سىناقتاردى باستان وتكەرگەن، كەشە مەن بۇگىننىڭ دانەكەرى بولاتىن، دامۋ مەن داعدارىستىڭ نە ەكەنىن تولىق ءتۇسىندىرىپ بەرە الاتىن وتپەلى كەزەڭ بولىپ تابىلادى. بۇل وتپەلى كەزەڭنىڭ قىر-سىرىن تانۋ، ونى تولىق قامتىپ جازۋ بۇل شولۋ ماقالانىڭ كولەمىنە سىيمايدى ءارى ماقالانىڭ مىندەتى دە ەمەس. ماقالا وسى ماقساتتىڭ قولعا الىنۋىنا مۇرىندىق بولا السا، ءوز مىندەتىن تولىق وتەگەن بولار ەدى.

ءومارالى ادىلبەكۇلى

Abai.kz