قاسيەتتى قازاق حالقىنىڭ ۇلاعاتتى ۇلانى، حالىق جازۋشىسى «تاريح تىلسىمىنىڭ تارلانى» كۇدەرى ءجۇمادىلۇلى قابدەش اعامىز 1936 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا قحر، شىڭجاڭ ولكەسى، تارباعاتاي ايماعى، مالدىباي اۋىلىندا ىڭگالاپ جارىق دۇنيەنىڭ ەسىگىن اشقان ەدى. ءتاڭىرىم ماڭدايىنا ەكى يمپەريانى، بىرنەشە ساياسي جۇيەنى كورۋدى جازعان ەكەن.

شاۋەشەك گيمنازياسىن بىتىرگەن سوڭ قىتاي وكىمەتىنىڭ جولداماسىمەن الماتىداعى س.م. كيروۆ اتىنداعى قازمۋ-نە (1956) وقۋعا تۇسەدى. كسرو مەن قحر اراسىنداعى قاتىناس سالقىنداعاننان كەيىن 1958 جىلى قىتاي ۇكىمەت ورگاندارى كسرو-دا وقىپ جۇرگەن ستۋدەنتتەردى كەرى شاقىرتىپ الادى. ءتورت جىل قۋعىن-سۇرگىندە  جۇرەدى. نەبارى 22 جاسىندا قىتاي وكىمەتى وعان «ۇلتشىل» دەگەن اتاق تاعىپ، جابايى كومىر شاحتالاردىڭ بىرىنە  «ەڭبەكپەن تاربيەدەن» وتۋگە جىبەردى. تالاي قۋعىن-سۇرگىندە باسىنان كەشكەن ول كوكتەي ورىلىپ كەتۋى مۇمكىن ەدى. بىراق، ءتاڭىر جارىلقاپ امان قالدى. امانا قالىپ قانا قويماي شولاق ساياساتتىڭ سالدارىنان اشتىق جايلاي باستاعان تارباعاتاي ايماعى قازاقتارىن تاريحي وتانى قازاقستانعا كوشىرۋدى ويلاپ ۇيىمداستىرادى. سول كوشتىڭ بۇيداسىن ۇستاپ وتكەن قابدەش ءجۇمادىلوۆ بولدى. بۇل ونىڭ قوعامدىق ومىرىندە اتقارعان ەڭ ۇلكەن قىزمەتى. ال ەل مەن جەر تاعدىرىن، تاريحىن ادەبي شىعارمالارىمەن كەيىنگى ۇرپاققا جەتكىزۋ – ونىڭ ادەبي شىعارماشىلىعىندا باعا جەتپەس قىزمەتى.

حالقىنا، ەلىنە وسىنشاما  ەڭبەك ەتىپ، سول ەڭبەگىنىڭ جەمىسىن كورۋ وڭايشىلىقپەن كەز كەلگەن ادامعا بۇيىراتىن تاعدىر ەمەس. ول يمانى بەرىك جانە ار جاعىندا تەك، ار، نامىس، جىگەر دەگەن قۇبىلىستار تۇرۋ كەرەك.

قابدەش ءجۇمادىلوۆتىڭ ارعى اتاسى سمايىل «شىڭجاڭ» قازاقتارى اراسىنان العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ مەككەگە قاجىلىققا بارىپ مۇسىلمان قاۋىمىنىڭ قاسيەتتى مىندەتىن اتقارىپ قايتقان ادام. ءومىرىنىڭ سانالى دا سانسىز ۋاقىتىن ءتورتۋىل كەرىمباي اقساقالدى قاسىنا الىپ، تاعدىر تالاۋىمەن كورشى قىتاي ەلىنە 1932-33 جىلعى ۇجىمداستىرۋدىڭ سالدارىنان پانالاي بارعان قازاق اعايىنداردىڭ باستارىن قوسىپ، ءبىر جەرگە ۇيىمداستىرىپ ءبىر اۋىلعا توپتاستىرىپ قونىس بەردى، مال بەردى. سمايىل قاجى مەن دامەجان ۇكىرداي ايتىسىپ-تارتىسىپ ءجۇرىپ جەرگىلىكتى قالدايلاردان ەكى قۇلاق سۋ الىپ، ەگىن سالىپ، قازاقتاردى وتىرىقشىلىققا ۇيرەتىپ، ەگىنشىلىك كاسىبىنە باۋلىپ سونىڭ ارقاسىندا اعايىندارىن اشتىقتان امان الىپ قالادى.

قابدەش اعامىزدىڭ اكەسى كۇدەرى اقساقال 30 جاسىندا قارا قىلدى قاق جارعان، ەل جۇرتىنا بەت بەدەلدى بەرەكەلى بي بولعان ازامات. سول ۋاقىتتا جەرگىلىكتى قىتايلار مەن حالدايلار تەگىن اعىپ جاتقان سۋلارىنان قازاقتىڭ مالى سۋ ىشسە «شتراف»، ياعني اقى تولەتتىرەدى ەكەن. اۋىر بەينەتپەن سوۆەت ەلىنەن قىتايعا كوشىپ بارعانداردى ەشكىم باسىنان سيپاپ قارسى العان جوق. مىنە وسىنداي قارا قازاقتىڭ العىسىنان القا تاعىپ، باتاسىنا باتقان سمايىل، كۇدەرى اقساقالداردان تاراعان قابدەشكە ەلىم-جۇرتىم دەگەندە ەتەگى جاسقا تولعان بۇكىل شىڭجاڭ قازاقتارىن بابالار مەكەنىنە – وتانى قازاقستانعا قايتۋعا ەسەپسىز ەڭبەك ەتكەن ادام. ەلىم دەپ ەمىرەنە قۋانىش كەرنەپ ات باسىن تىرەگەندە، اعايىن-تۋىس كوشىپ بارعاندا دالادا قالماسىن دەپ وكىمەت باسشىلارىنا ورالماندارعا ساياسي باسپانا سۇراپ رەسمي حات جولداپ وتىرادى.

مىنە وسىنداي تىنىمسىز جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە شىڭجاڭ قازاقتارى بۇكىل شاۋەشەك جۇرتى تۋعان وتانى قازاقستانعا تىك قوپارىلا وتە شىقتى.  1962 جىلى 10 ءساۋىر مەن 1-مامىر اراسىندا بەس زاستاۆا ارقىلى تارباعاتاي ايماعىنان 200 مىڭنان اسا حالىق شەكارانى بۇزىپ ءوتىپ قازاقستانعا ءبىرجولا ورالدى. سول اپرەل ايىندا اتا جۇرتىنا وتكەن، جۇزدەگەن مىڭ قازاقتار «الماتى، سەمەي، شىعىس قازاقستان، تالدىقورعان وبلىستارىنا» قونىستانادى. ءبىرىن-ءبىرى اڭساپ كورىسكەن اعايىندار ارمانسىز ارالاسادى. ەلمەن ەلدىڭ قوسىلعانىنىڭ ارقاسىندا قازاقستاندا كولحوز-سوۆحوزدار كەڭەيە باستادى. ءبىر مىسال سەمەي وبلىسىندا «جاربۇلاق سوۆحوزى» گۇلدەنىپ وسە باستادى. بۇرىن ەرتەرەكتە ەل قونىس اۋدارماي تۇرعاندا «پلاميا رەۆوليۋتسي» كولحوزىنىڭ ءبىر بريگاداسى عانا ەدى. مىنە سول بريگادادان اتاقتى سوۆحوز نەگىزى قالانىپ، قازاقستان بويىنشا «ەڭبەك قىزىل تۋ» وردەنىمەن ماراپاتتالدى. سول سياقتى تاعى باسقا كوپتەگەن كولحوز-سوۆحوز بوي كوتەردى. وسىنداي مىسالدار جەتەرلىك. بۇگىنگى تاڭدا وسى قونىس اۋدارعان اعايىندار ۇرپاعى ميلليوننان اسادى. بۇگىنگى كۇنى سولاردىڭ اراسىنان قانشاما  ساياسات پەن قوعام قايراتكەرلەرى، ونەر، مادەنيەت، ادەبيەت مايتالماندارى مەن عىلىم مەن ءبىلىم-اعارتۋ سالالارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى شىعىپ قازاقستاننىڭ  جان-جاقتى دامۋىنا ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ وتىر. كەيىن حالىق جازۋشىسى قابدەش ءجۇمادىلوۆ بۇل وقيعالارعا «بۇل قازاقتىڭ سۇيىلىپ بارا جاتقان قانىن قايتا قويۋلاتقان قۇبىلىس بولدى»، - دەپ باعا بەردى.

بۇل قابدەش باۋىرىمىزدىڭ ەل-جۇرتىنا قازاق حالقىنا سىڭىرگەن ۇلكەن ەڭبەگىنىڭ ءبىر جارتىسى عانا. ورالمان اعايىندارى ولجالى ورنالاسقاننان كەيىن، قابدەش ءجۇمادىلۇلى بۇرىن 2 كۋرسىن بىتىرگەن ۋنيۆەرسيتەتىنە وقۋعا قايتا كىرىپ 1965 جىلى ۇزدىك اياقتاپ شىعادى. ەرتەرەكتەن جازۋشى بولۋ اسىل ارمانى بولعان قابدەش «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنە ءتىلشى بولىپ قىزمەتكە ورنالاسادى.

قارىمى قارىشتى جاس ءتىلشى قالامىنان تۋعان ءتالىمدى تۋىندىلار جاقسى ناتيجەلەرگە جەتەلەيدى. بىراق ادەبيەتكە كەلگەن جاس جازۋشىنى قىزعانىشتان اياقتان شالۋشىلار، كورە المايتىندار شاش ەتەكتەن بولسا دا قابدەشتەي «الماس قىلىش قاپ تۇبىندە جاتا ما»؟! جوق، جاتپايدى. نە تەسىپ شىعادى، نە ەسىپ شىعادى! كەيىن دە ونىڭ «مۇزجارعىش» بوپ اتانۋى دا تەگىن ەمەس.

مىنە وسىنداي ءومىردىڭ تار جول تايعاق كەشۋىن ءومىر سىناعى رەتىندە باسىنان كەشىرە ءجۇرىپ «سوڭعى كوش»، «دارابوز»، «سار جايلاۋ»، «تاڭعاجايىپ دۇنيە»، «جان مەن ءتان»، تاعى باسقا ونشاقتى رومان جازادى.

جالپى حالىق جازۋشىسى قابدەش ءجۇمادىلوۆتىڭ قالامىنان 10 رومان، 21 پوۆەست، 70-تەن استام اڭگىمە تۋدى. ال، ونىڭ قازاقستاننىڭ قوعامدىق-ساياسي، الەۋمەتتىك  ومىرگە ارنالعان پۋبليتسيستيكالىق ماقالالارىنىڭ ءوزى بىرنەشە تومعا جەتەرلىك دۇنيە. ول شىعارمالارى جيىرما تومدى قامتيتىن مول مۇرانى قازاق ادەبيەتىنىڭ التىن قورىنا  سىيلاعان كلاسسيك، سارابدال  ءسوز زەرگەرىنە، قازاقتىڭ ۇلى جازۋشىسىنا اينالدى. ونىڭ ۇلتىمىز بەن ۇلىسىمىز، ءتىلىمىز بەن ءدىلىمىز، ءدىنىمىز ءۇشىن باسىن بايگەگە تىگىپ، تاريحىمىزدى قارا كۇيەدەن تازارتىپ، ەلدىك رۋحىمىزدى كوتەرۋ جولىندا جاساعان جانكەشتى ەڭبەگى ەشقاشان ۇمىتىلماق ەمەس.  ويتكەنى ونىڭ بارلىق شىعارمالارىنىڭ نەگىزىندە ەل تاعدىرى، ادىلدىك پەن ادالدىق يدەيالارى جاتىر. جازۋشىنىڭ بۇل ۇستانىمدار قر پرەزيدەنتى ق-ج.ك. توقاەۆتىڭ جاڭا قازاقستان كونتسەپتسياسىمەن تولىقتاي ۇشتاسىپ جاتىر.

ەل تاعدىرى، جەر تاعدىرى باستى تاقىرىبىنا اينالعان حالىق جازۋشىسى ۇرجار، تارباعاتاي، اياگوز، زايسان اۋداندارىنىڭ جانە الماتى قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى.

ومىرلىك جارى ساۋلە جەڭگەمىزدەن ءتورت ۇل، ەركە دەگەن قىز بالانى ءسۇيىپ ماپەلەپ ءوسىردى. ءبىرىنشى نەمەرەسىن، بايمۇرات اتتى شوبەرەسىن ارتىنان تۋعان ۇرپاقتارىن كورىپ ومىردەن ءوتتى.

مىنە بۇگىنگى تاڭدا قابدەش اعامىز توعىز جولدىڭ تورابى الماتى، اياگوز، شاۋەشەك-باقتى، ءۇرجار تاس جولىنىڭ بويىندا تىنىم الىپ، ماڭگىلىك مەكەنىندە جاتىر. ەگەر ءتىرى بولسا 2026 جىلى 90-عا كەلگەن بولار ەدى.

2026 جىلى قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى قابدەش ءجۇمادىلوۆتىڭ 90 جىلدىعىنا وراي ۇلت ماقتانىشىنا اينالعان عۇلاما جازۋشىنىڭ ادەبي ەڭبەكتەرىن ەلىمىزدىڭ، الەمنىڭ قالىڭ وقىرمانىنا كەڭىنەن ناسيحاتتاپ، ازاماتتىق تۇلعاسى مەن ىزگى ىستەرىن وسكەلەڭ ۇرپاققا ۇلگى ەتىپ، جازۋشىنىڭ ەسىمىن ماڭگىلىك ەستە قالدىرۋ ماقساتىندا ءار-ءتۇرلى ءىس-شارالار، مادەني-اعارتۋشىلىق نىساندارعا حالىق جازۋشىسىنىڭ ەسىمىن بەرۋ ماسەلەسى وكىمەت تاراپىنان دا ارنايى قاۋلىمەن قولعا الىنىپ 84 ءىس-شارا جوسپارلانعان ەكەن.

سونىڭ ءبىر كورىنىسى رەتىندە مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانا مەن قازاقستاننىڭ كىتاپحانالار قاۋىمداستىعىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن «ءبىر ەل – ءبىر كىتاپ» رەسپۋبليكالىق اكتسياسىن وتكىزۋگە قابدەش ءجۇمادىلوۆتىڭ «تاعدىر» رومانى تاڭدالدى.

حالىق جازۋشىسى قابدەش جۇمادىلوۆكە دەگەن اباي وبلىس حالقىنىڭ رازىلىعى مەن سۇيىسپەنشىلىگىندە شەك جوق. بۇل جازۋشىنىڭ كوزى تىرىسىندە ءار جەردە «قابدەش بۇلاعى»، «قابدەشتىڭ توبەسى» ت.ب. سول سياقتى حالىقتىڭ ءوز ىقىلاسىمەن بەرگەن اتاۋلار دالەل. وسىعان بايلانىستى ۇلت ماقتانىشىنا اينالعان عۇلاما جازۋشىنىڭ ادەبي ەڭبەكتەرىن ەلىمىزدىڭ، الەمنىڭ قالىڭ وقىرمانىنا كەڭىنەن ناسيحاتتاپ، ازاماتتىق تۇلعاسى مەن ىزگى ىستەرىن وسكەلەڭ ۇرپاققا ۇلگى ەتىپ، جازۋشىنىڭ ەسىمىن ماڭگىلىك ەستە قالدىرۋ ماقساتىندا اباي وبلىسىندا اۋدان، مەكتەپ، كىتاپحانا، كوشەلەرگە قابدەش ءجۇمادىلوۆتىڭ ەسىمىن بەرەتىن كەز كەلدى. بۇل ەلدى مەكەندەردەگى كوشەلەر مەن مادەني-اعارتۋ نىسانالارىنا حالىق جازۋشىسىنىڭ اتىن بەرۋ قولدانىستاعى ونوماستيكا سالاسىنداعى زاڭناما شارتتارىنا تولىق سايكەس كەلەدى.

وسى ورايدا ايتا كەتەيىن، ءبىز حالىق جازۋشىسى قابدەش جۇمادىلوۆكە ارناپ حالىق اراسىندا «92» اتانىپ كەتكەن، بۇگىنگى كۇنى «قابدەش بەكەتى» اتالاتىن، جازۋشىنىڭ ءوزى جاتقان اق كۇمبەزىنىڭ الدىنا حالىقتىڭ ىقىلاسىمەن جانە كاسىپكەر ازاماتتاردىڭ قولداۋىمەن بيۋدجەتتەن تىس قارجىعا ارنايى ەسكەرتكىش قويۋدى قولعا الايىق دەپ وتىرمىز. تەك تاباعاتاي ايماعىنىڭ عانا ەمەس بۇكىل قازاقستان حالقىنىڭ تاريحي تاعدىرىنا، تۇلعالارىنا وشپەستەي كىتاپتان ەسكەرتكىش تۇرعىزعان حالىق جازۋشىسىنا تاستان ەسكەرتكىش كوتەرۋ ءبىزدىڭ پارىزىمىز.

وسىعان بايلانىستى اباي وبلىسى باسشىلىعىنان سۇرايتىنىمىز قابدەش ءجۇمادىلوۆ كۇمبەزىنىڭ الدىنا ەسكەرتكىش تۇرعىزۋعا رۇقسات بەرەتىن ءتيىستى شەشىم شىعارىلىپ قاۋلى قابىلدانسا  بۇل حالىق جازۋشىسىنىڭ قالىڭ وقىرماندارىنىڭ رازىلىعىنا بولەنىپ قانا قويماي بۇكىل وبلىس جۇرتشىلىعىنىڭ رۋحاني دۇنيەسىن جاڭعىرتۋىنا ۇلكەن سەرپىن بەرەر ەدى.  بۇل باستامانى جازۋشىنىڭ ەسىمىن ەرەكشە قۇرمەتپەن قابىلدايتىن اباي جانە شىعىس قازاقستان وبلىستارىنىڭ حالقى تۇگەل قولدايتىنى ءسوزسىز.

يگى، ساۋاپتى باستامانى ءتاڭىر جارىلقاپ، ارۋاق قولداسىن! جاساعان امالدارىمىزعا اللا رازى بولسىن!

قۇدىش قۇدايبەرگەنوۆ،

مايبۇلاق شارۋا قوجالىعىنىڭ ديرەكتورى

Abai.kz