بۇگىن ءبىز Abai.kz اقپاراتتىق پورتالى وقىرماندارىنا قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى، تاريحشى ارسلان قويشيەۆتىڭ استاناداعى «التىن وردا – دالا وركەنيەتىنىڭ ۇلگىسى: تاريح، ارحەولوگيا، مادەنيەت، بىرەگەيلىك» اتتى حالىقارالىق سيمپوزيۋمدا سويلەگەن ءسوزىن قازاق تىلىنە اۋدارىپ ۇسىنىپ وتىرمىز...

***

اسا قۇرمەتتى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت كەمەلۇلى!

قۇرمەتتى مينيستر!

التىن وردانىڭ تاريحى بويىنشا حالىقارالىق سيمپوزيۋمنىڭ ارداقتى قوناقتارى!

مەملەكەتتەردىڭ قۇرىلۋى مەن مەملەكەتتىلىكتىڭ نىعايۋى كەزەڭدەرىندە بەلگىلى ءبىر تاريحي تۇجىرىمدامانى (كونتسەپتسيانى) ازىرلەۋدىڭ ەرەكشە قاجەتتىلىگى تۋىندايدى. تاريحي جادى، تاريحي سانا – ۇلتتىق بىرەگەيلىكتىڭ ماڭىزدى ەلەمەنتتەرى. وزدەرىڭىزگە ءمالىم، بىرنەشە جىلدان بەرى جەتەكشى قازاق تاريحشىلارى كوپتومدىق «قازاق تاريحى» جوباسىنىڭ ۇستىندە ەرەن ەڭبەك ەتىپ كەلەدى.

ءبىز، قىرعىزستان تاريحشىلارى، قازاقتار مەن قازاقستاننىڭ جەتى تومدىق تاريحىنىڭ جارىققا شىعۋىن ۇلكەن ۇمىتپەن جانە زور جىگەرمەن كۇتۋدەمىز. ويتكەنى، ەڭ جاقىن كورشىلەرىمىزدىڭ، تۋىسقان حالىقتاردىڭ تاريحى بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ءبىزدىڭ دە تاريحىمىز بولىپ تابىلادى.

التىن وردانىڭ ءوز ۋاقىتىندا ەۋرازيانىڭ كوپتەگەن حالىقتارىنىڭ بەسىگىنە اينالعانى — بارشاعا ءمالىم فاكت، ياعني ەتنيكالىق تاريح، ەتنيكالىق قونىس اۋدارۋدىڭ كۇردەلى پروتسەستەرى، قالىپتاسۋدىڭ بەلگىلى ءبىر كەزەڭدەرى ءدال وسى التىن وردا اۋماعىندا ءوتتى.

وسىندا وتىرعان كوپتەگەن عالىمداردىڭ اتا-بابالارى كەزىندە، قايسىبىر اتاسىندا التىن وردا اۋماعىندا ءومىر سۇرگەنىنە، ونىڭ قول استىندا بولعانىنا سەنىمدىمىن.

قىرعىز حالقىنىڭ تاريحىنا كەلەتىن بولساق، ول دا بەلگىلى ءبىر دارەجەدە التىن وردا تاريحىمەن بايلانىستى. بىرنەشە مىسال كەلتىرە كەتەيىن.

قىرعىز فولكلورىندا بۇگىنگى كۇنگە دەيىن التىن وردانىڭ جانىبەك حان، بەردىبەك حان سياقتى جانە باسقا دا كورنەكتى تۇلعالارىنىڭ ىستەرى تۋرالى اڭىزدار ايتىلادى. ال اڭىزعا اينالعان كەتبۇقا، قىرعىز ءاپسانالارىنا سۇيەنسەك، كونە قىرعىز ءداۋىرىنىڭ ەڭ ۇلى ويشىل-اقىندارىنىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى!

ۆ.ۆ. بارتولد، ۆ.ا. رومودين سياقتى كورنەكتى شىعىستانۋشىلار ءوز ۋاقىتىندا ءحVى عاسىردا جازىلعان «مادجمۋ ات-تاۆاريح» اتتى پارسى ءتىلدى دەرەككوزدى زەرتتەۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن باسا ايتقان. بۇل قولجازبانىڭ ايتارلىقتاي بولىگى التىن وردا وقيعالارىن، اتاپ ايتقاندا، توقتامىس حان مەن قىرعىزداردىڭ وداقتاستىق قارىم-قاتىناستارىن سيپاتتاۋعا ارنالعان.

قازىرگى عالىمداردىڭ ىشىنەن جاقسىلىق ءسابيتوۆ بۇل ەڭبەككە ءجيى سىلتەمە جاسايدى. بۇل شىعارمادا ەپيكالىق ماناستىڭ ءوزى توقتامىس حاننىڭ وداقتاسى بولعانى ايتىلادى.

ارينە، مۇنى تۋرا ماعىنادا تۇسىنۋگە بولمايدى. بىراق بۇل، ءسوزسىز، وتكەندەگى وقيعالاردىڭ جاڭعىرىعى جانە قىرعىزداردىڭ دا التىن وردا ومىرىنە ارالاسقانىنىڭ ايعاعى.

ەڭ قىزىعى، بۇل اڭىزدار مەن تاريحي مالىمەتتەر پالەوگەنەتيكا دەرەكتەرىمەن دە راستالىپ، جاقسى ۇيلەسىم تاۋىپ وتىر.

جۋرناليست بولىپ جۇرگەن كەزىمدە رەسەيلىك عالىم ۆلاديمير تاگانكيننەن ونلاين سۇحبات العان ەدىم. ليپوۆ تاتارلارىنىڭ گەنەتيكاسى تۋرالى بەرگەن سول سۇحباتىمنان ءۇزىندى كەلتىرە كەتەيىن.

ول قىرعىزداردا R1a-نىڭ بىرنەشە ۇلكەن تارماقتارى كەڭ تارالعانىن العا تارتىپ، ولاردىڭ وتە از تەستتەن وتەتىنىنە وكىنىش ءبىلدىردى. سونداي-اق، التىن وردا زامانىندا ليتۆا مەن پولشاعا قونىستانعان قىرعىزداردىڭ تارماقتارى بار ەكەنىن ايتادى. بۇل تارماقتاردىڭ بارلىعى دنق ارقىلى تەكسەرىلگەن.

مەن وعان كۇمانمەن: «ليتۆا مەن پولشاعا قونىستانعان سول تاتارلاردى ءدال قىرعىزداردىڭ ۇرپاعى دەپ قالاي ايتۋعا بولادى؟» دەگەن قارسى سۇراق قويدىم.

وعان قۇرمەتتى ۆلاديمير تاگانكين بىلاي دەپ جاۋاپ بەردى: «بۇل — قۇجاتتالعان شەجىرەسى مەن وتباسىلىق اڭىزدارى بار تەكتى رۋلار. وسىدان كەيىن دنق زەرتتەۋى جۇرگىزىلىپ، ولاردىڭ دنق جەلىسى نەگىزىنەن قىرعىزداردا بار ەكەنى انىقتالدى، بۇل وتباسىلىق اڭىزداردى راستادى».

بۇدان شىعاتىن قورىتىندى — قىرعىزداردىڭ قانداي دا ءبىر توبى توقتامىس حاننىڭ سوڭعى تىرەگى بولعان، ادىگينە مەن تاعاي تارماعىنان شىققان قىرعىزداردىڭ ءبىر توبى التىن وردانى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن تاباندى تۇردە كۇرەسكەن.

قۇرمەتتى سيمپوزيۋم قاتىسۋشىلارى!

قۇرمەتتى باۋىرلار!

قازاق پەن قىرعىزدىڭ تاريحي جادى، ەكى حالىقتىڭ تاريحي تاعدىرىنىڭ ورتاقتىعى تۋرالى ايتقاندا، اتا-بابالارىمىز قالىپتاستىرعان «قىرعىز، قازاق – ءبىر تۋعان» دەگەن تاريحي فورمۋلا ەرىكسىز ويعا ورالادى. بۇل فورمۋلانىڭ ەگجەي-تەگجەيى كوپتەگەن فولكلورلىق ماتەريالداردا، شاكارىم قۇدايبەردىۇلىنىڭ تاريحي ەڭبەكتەرىندە، قىرعىز تاريحشىلارى وسمونالى سىدىق ۇلىنىڭ، بەلەك سولتونوەۆتىڭ جانە باسقالاردىڭ شىعارمالارىندا كورىنىس تاپقان.

وسى ماسەلەمەن ءىشىنارا اينالىسىپ جۇرگەن تاريحشى رەتىندە ماعان بۇل فورمۋلانىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭدەرىنىڭ ءبىرى شىڭعىس حاننان كەيىنگى تاعى ءبىر مەملەكەتتىك بىرلەستىك — موعولستان تاريحىمەن تابيعي تۇردە بايلانىستى سياقتى كورىنەدى.

بەدەلدى قازاقستاندىق شىعىستانۋشى ۆەنيامين پەتروۆيچ يۋدين موعولستان مەن موعولداردىڭ تاريحىن زەرتتەي كەلە، «ۇلى ءجۇز نەگىزىنەن موعول رۋلارىنان قالىپتاسقان» دەگەن تۇجىرىمعا كەلگەن. كەيىنگى زەرتتەۋشىلەر دە ونىڭ موعولداردىڭ ورتا ءجۇزدىڭ قالىپتاسۋىنا دا قاتىسقانى تۋرالى تۇجىرىمدارىن قولدادى. (ۆ.پ. يۋدين. و رودوپلەمەننوم سوستاۆە موگۋلوۆ موگۋليستانا ي موگۋلي ي يح ەتنيچەسكيح سۆيازياح س كازاحامي ي درۋگيمي سوسەدنيمي نارودامي. يزۆەستيا ان كاز.سسر، 1965 - № 3 - س.52-65.)

«تاريح-ي ءراشيديدىڭ» اۆتورى ءارى ءبىزدىڭ ورتاق بابامىز مىرزا حايدار دۋلاتي ءوز ۋاقىتىندا موعولدار مەن قىرعىزداردىڭ — نەگىزىنەن ءبىر حالىق ەكەنىن، تەك ايىرماشىلىعى — قىرعىزداردىڭ ءالى دە يمانعا كەلمەي، شاعاتايلىق شىڭعىسيتاردىڭ بيلىگىن مويىندامايتىنىندا ەكەنىن باسا ايتقان. «كىرگىز حەم كوۋمي موگۋل است» (قىرعىز دا موعول تايپاسىنان) — دەپ جازعان ول. (قاراڭىز: ميرزا مۋحاممەد حايدار. تاريح-ي راشيدي. British Library. Add.26612. p 92a).

ءمالىم بولعانداي، مىرزا حايدار دۋلات موعول قاۋىمداستىعىنىڭ ىدىراۋىنىڭ تىكەلەي كۋاگەرى بولدى، ياعني موعولدار ونىڭ كوز الدىندا جانە تاريح ساحناسىنان جوعالىپ بارا جاتتى، بۇل تۋرالى ول ۇلكەن وكىنىشپەن جازعان.

ەگەر مىرزا حايدار دۋلات ءوز بولەسى بابىردىڭ سارايىنان پانا ىزدەپ، ۇندىستانعا كەتۋگە ءماجبۇر بولماعاندا، ول موعولداردىڭ قىرعىزدار مەن قازاقتاردىڭ قۇرامىنا ەنۋ پروتسەسىن انىعىراق ەگجەي-تەگجەيلى جازىپ قالدىرار ەدى.

وندا ونىڭ «قىرعىزدار مەن موعولدار — نەگىزىنەن ءبىر حالىق» («كىرگىز حەم كوۋمي موگۋل است») دەگەن تۇجىرىمى كەلەسىدەي جالعاسىن تاۋىپ، پارسى تىلىندە بىلاي ەستىلەر ەدى: «ۋلى ءجۇز حەم كوۋمي كىرگىز است»، «ورتا ءجۇز حەم كوۋمي كىرگىز است» جانە ت.ب. ياعني، مانىسىندە ءبىر حالىق.

«قىرعىز، قازاق - ءبىر تۋعان» دەگەن اتا ءسوزى وسى جاقتان دا كەلەدى!

قازىرگى ۋاقىتتا قىرعىز تاريحشىلارى مەنىڭ جەتەكشىلىگىممەن قىرعىزدار مەن قىرعىزستان تاريحى بويىنشا 15 تومدىق ەڭبەكتى جازۋعا كىرىستى. مەنىڭشە، بۇل قاعيدالاردىڭ بارلىعى سول تومداردىڭ بىرىندە ءوز كورىنىسىن تابادى.

قۇرمەتتى اعايىن-تۋعاندار!

بۇگىنگى جاعدايدى پايدالانىپ، بارشاڭىزعا ەكى ۇسىنىس ايتقىم كەلىپ تۇر: وسى كەزدە تۇركى دۇنيەسىنىڭ ينتەگراتسياسىنا كۋا بولىپ جاتىرمىز. تاريحتان ساباق الۋ ءۇشىن تاريحي تاجىريبەنى زەرتتەۋ كەرەك، بىزگە جالپى تۇركى دۇنيەسىنىڭ تاريحىن «تاريحتان ساباق الۋ» اسپەكتىسىنەن زەرتتەۋ قاجەت. سوندىقتان بولاشاقتا «تۇركى دۇنيەسى جانە رۋس»، «تۇركى دۇنيەسى جانە قىتاي» دەگەن ەكى عىلىمي جوبانى ىسكە اسىرۋدى ۇسىنامىن.

ارسلان قويشيەۆ

Abai.kz