رايىمبەك تۇكەۇلى قانگەلدى نەمەرەسى (1705-1785) – قازاققا اتى اڭىزعا اينالعان باتىر، ايگىلى قولباسشى، كورىپكەل، اۋليە رەتىندە ەل ەسىندە ساقتالىپ قالعان تاريحي تۇلعا.

باتىر بابانىڭ اتا-تەگى البان تايپاسىنىڭ الجان رۋىنان تاراعان. ارعى باباسى سىرىمبەت بيدەن تارتىپ باتىرلىق، بايلىق، مانساپ ۇزىلمەگەن. رايىمبەكتىڭ اتاسى قانگەلدى سىرىمبەتۇلى ۇلى ءجۇز حان ورداسىندا تولە بيمەن بىرگە ەل ىرگەسىن بەكەمدەۋگە ەرەكشە اتسالىسقان, لاۋازىمدى قىزمەت اتقارعان ءوز زامانداستارىنان تۇعىرى بيىك مەملەكەت قايراتكەرى بولعان.

قانگەلدى باتىردان – تۇكە، ودان – رايىمبەك، تولماش اتتى ەكى ۇل تارايدى. رايىمبەكتىڭ اكەسى تۇكە ەرتە قايتىس بولىپ، ول اتاسى قانگەلدى باتىردىڭ تاربيەسىندە وسكەن.

رايىمبەك كوپ نەكەلى بولعان ادام. ءبىرىنشى ايەلى كورپەشتەن – نارت، سارت، ءاجى، قوجاعۇل تۋىلعان. جانە ءبىر ايەلىنىڭ اتى – ءباتيما. ول قىرعىزدىڭ ايگىلى ءبيى اقبوتانىڭ قىزى ەكەن. ءباتيما انامىز وتە سۇلۋ بولعاندىقتنا وعان ءتىل-كوز تيمەسىن دەپ باتىر اۋىلى «جامان قىز» دەپ اتاپ كەتكەن. ءباتيما انامىزدان – وراقباي، قوناقباي، ماساقباي اتتى ءۇش ۇل تۋىلعان. تاعى ءبىر ايەلى بالقى انامىزدان – ايتىمبەت تۋىلعان. ەندى ءبىر ايەلىنەن – قۇلجامان، التاي تۋىلعان. باتىر بابامىز رايىمبەكتەن مانات اتتى قىز بولعاندىعى تۋرالى كونەكوز، قۇيما قۇلاق شەجىرەشىلەر كوپ ايتادى.

ال ەندى اڭگىمەمىزدىڭ نەگىزگى ارقاۋى بولعان رايىمبەك باتىردىڭ مانات اتتى قىزىن قايسى ەلگە ۇزاتتى، كىمگە قۇدا-جۇرات بولدى دەگەن ساۋالدىڭ جاۋابىن تابۋ ءۇشىن ىزدەنىس جاساپ كورەلىك.

ءىى

حالقىمىزدا «قارعا تامىرلى قازاق» دەگەن ءسوز تىركەسى بار. بۇل ءسوز دە قازاق قوعامىنداعى ۇلى دالادا جاساپ جاتقان رۋ، تايپا، ءجۇز، ۇلىستاردىڭ ءبىر-بىرىنەن بولىنبەيتىن قانداستىق، تۋىسقاندىق، قۇدا-جۇراتتىق بايلانىسپەن الاش اتتى التىن دىڭگەككە بايلانىپ جاتقانىن اڭعارتسا كەرەك.

بەلگىلى جازۋشى، شەجىرەشى جەلدىكباەۆ داۋلەت احمەتبايۇلى «سايىنبولەكتىڭ اباق تۇقىمى كوپتىگىمەن دە، باق-داۋلەتىمەن دە، شەن-شەكپەنىمەن دە باسقالاردان ەرەكشەلەنىپ تۇرادى. اباق ءتورت ايەل العان بولاتىن. بايبىشەسى مانات الجان – رايىمبەك باتىردىڭ قىزى. اباقتان ون بالا. ولار – ايۋكە، جايىل، جايناق، نيازبەك، كەنجەبەك، سەكسەنباي، بەكسەنباي، ابىلبەك، ءابىج، قيسىق». («سۇيىندىك. شەجىرە-تاريح»، الماتى، 2008 جىل، 113-بەت), - دەيدى.

مىنە، بۇل شەجىرەلىك دەرەكتە جايناق اباقۇلىنىڭ بۇكىل البانعا ۇران بولعان رايىمبەك باتىردىڭ تۋعان جيەنى ەكەنى انىق جازىلعان. ولاي بولسا، ەندى جايناق ءبيدىڭ اتا-تەگىنە قاراي اتباسىن بۇرالىق.

جايناق البان تايپاسىنىڭ ايت رۋىنان تارايدى. ايتتان – تاڭاتار، مامادايىر، ۋاناشى، بيدايشى. مامادايىردان – قالىبەك (ايتقا ۇران بولعان باتىر), سۇيىندىك. مامادايىرۇلى سۇيىندىك البان ەلىنە دۋانبەگى بولعان، وتە شەشەن، ءادىل بيلىك جۇرگىزىپ، ەل ەسىندە قالىپتى. الباندار اراسىندا «سۇيىندىكتىڭ سۇيكەمەسىنەن ساقتا» دەگەن ءتامسىل ءسوز قالعان. سۇيىندىكتەن – بالتا، قۇداينازار.

سۇيىندىكتىڭ ەكىنشى ۇلى قۇداينازار – البان ەلىنەن شىققان اتاقتى بيلەردىڭ ءبىرى بولعان. قۇداينازاردان – قويسويماس، بۇقار، امان، شالا. قويسويماستان – توقتاكۇشىك، سايىنبولەك، بارىن، تيەس، قاراشولاق، ەسەنگەلدى، كەبەك، ەدىگە، تولە. سايىنبولەكتەن – البان، ءاجى، اباق، تىلەۋكە، قونىسباي، مالدىباي. اباقتان – جايناق. تەكتى اتادان تاراعان اتاقتى جايناق ءبيدىڭ اتاتەك شەجىرەسى قىسقاشا وسىلاي.

توكپە جىردىڭ داۋىلى كودەك مارالباەۆ «ايت ەلى» اتتى تولعاۋىندا:

«ۋاناشى، مامادايىر،

ايتتان تۋىپ تاراعان.

بايبىشەدەن تاڭاتار،

بيدايشى كەلگەن ارادان.

قالىبەك پەن سۇيىندىك،

ارتىق تۋعان بابادان.

سۇيىندىك بي بولىپتى،

شاراپاتى بار ادام.

 

بيلىگىنە رازى،

دۋانبەگى اتانعان.

قۇرمەتتەپ حالىق قالاعان،

اۋليەنىڭ مازارىن،

ىزدەپ بارىپ جىلاعان.

قۇداينازار تۋىپتى،

كەتەيىن اتام ساداعاڭ.

 

اشاماي ءمىنىپ توپقا كەپ،

تالاستىڭ ءجونىن سۇراعان.

تاۋىپ ايتقان بيلىگى،

تاڭعالتىپ ەلگە ۇناعان.

 

قويسويماس، بۇقار باي بولىپ،

مالىن ايداپ ساناعان.

سارى قىمىز ساپىرىپ،

تاسىتىپ قۇيعان سابادان.

 

سايىنبولەك باتىر بوپ،

قالماقتى جارعا قاماعان.

ابىكەڭ ارتىق بي بولىپ،

ەل جىرتىعىن جاماعان.

 

ءبىر ايەلى قىزى ەدى،

رايىمبەك باتىردىڭ.

اۋليە اجە-انادان،

نيازبەك، جايناق اتانعان،

بەس ۇل كورگەن بالادان.

 

تەزەكتىڭ كەزى جايناق بي،

ۇلگى كورگەن بابادان.

تارتىنباي تاۋىپ سويلەيتىن،

ويى تۇنىق دانا ادام.

 

نياز اتام باي بولىپ،

باق قونىپ، قىزىر قاراعان.

جۇمىرتقالاپ تۇبىنە،

بوزتورعاي ۇشقان سابادان.

ءبىر ىشىك الىپ ءجۇز اتقا،

دونەننەن ورگە ساناعان»

(نۇرلان سارسەنباەۆ قۇراستىرعان «كودەك شىعارمالارى»، شىڭجاڭ حالىق باسپاسى، جەلتوقسان،  2005 جىل، 191-192- بەتتەر), - دەپ سۇيىندىك بيدەن تارتىپ، ونىڭ ۇرپاعىنان شىققان بي-بولىس، باتىر، شەشەن، باي-كوپەس، جاقسى-جايساڭىن تۇگەل جىرعا قوسادى.

الجان رۋىنان شىققان اتاقتى باتىر رايىمبەك ايت رۋىنىڭ سۇيىندىك تارماعىنان شىققان باي، كوپەس سايىنبولەك قويسويماسۇلىمەن قۇدا بولادى. رايىمبەك قىزى ماناتتى سايىنبولەكتىڭ اباق دەگەن ۇلىنا ۇزاتادى. اباقتىڭ بايبىشەسى ماناتتان تۋىلعان جايناق ءوز داۋىرىندە ۇلى ءجۇز قازاقتارىنا تانىمالى بيلەردىڭ ءبىرى بولعان.

قازاق مادەنيەتىن الەمگە تانىتقان اتى ءماشھۇر عۇلاما عالىم شوقان ءۋاليحانوۆ (1835-1865) قاشقارعا بارعان ساپارىندا البان تايپاسىنىڭ 24 ءبيىن حاتقا تۇسىرگەن. سول قولجازبادا ايت-بوزىم بيلەرى تۋرالى ارنايى توقتالىپ، بىلاي بايانداعان: «بيلەرى: اباق سايىنبولەكوۆ (ولگەن), جايناق اباقوۆ، تۇمەنباي ورىنتاەۆ (ولگەن), اۋەل قوجامقۇلوۆ، ايتاق ىستىباەۆ، اراپ قۇرىمباەۆ (ولگەن), تۇسىرمان قونىسباەۆ (تۋراسى پۇسىرمان قونىسباەۆ – ن.سارسەنباەۆ), تازابەك پۇسىرمانوۆ» (شوقان ءۋاليحانوۆ «بەس تومدىق شىعارمالار جيناعى»، 1-توم، قازاق سسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ باسپاسى، الماتى، 1961 جىل، 541-542- بەتتەر).

جايناقتىڭ اكەسى اباق تا البانعا تانىلعان بەدەلدى بيلەردىڭ ءبىرى بولعان، اتاسى سايىنبولەك سان مىڭ جىلقى ايداعان باي كىسى ەدى.

جەتىسۋدىڭ جەزتاڭداي اقىنى قۇلانايان قۇلمامبەت (1826-1906):

«الباندا وتكەن ەكەن اباق، جايناق،

ءوتىپتى سايىنبولەك سان جىلقى ايداپ»، - دەپ قويسويماس اۋلەتىنىڭ بەلدى ادامدارىنىڭ ءسان-سالتاناتىن جىرعا قوسادى.

قىتاي قازاعىنان شىققان كورنەكتى ادەبيەتتانۋشى، باسپاگەر، اقىن ءتالىپباي قاباەۆ جايناق بي تۋرالى «الباننىڭ ايت رۋىنداعى جايناق بەلدى كىسىلەردىڭ ءبىرى بولعان. ولارمەن قاتار وتىرعان قىرعىزدىڭ شالاباي باتىر دەگەن ادامى جوعالعان جىلقىسىن ايت ەلىنەن كورىپ، تەزەك تورەگە كەلىپ ارىز ايتادى. تەزەك تورە جايناققا:

– ارالاس وتىرعان قىرعىز-قازاقپىز. العاندار بولسا قايتارىپ قويىڭدار، - دەيدى. جايناق الماعانىن ايتادى.

شالاباي جايناقتى كورگەن جەردەن:

«اسسالاۋماعالەيكۋم، جايناق باتىر،

ۇرىمدى اكەلدىڭ بە بايلاپ باتىر؟

بيلەرىمدى وتىرمىن سايلاپ باتىر،

مالدارىمنىڭ الدىنا قوساق ەرتىپ،

ايىىبىمەن كەتەيىن ايداپ، باتىر»، - دەيدى.

سوندا جايناق بي:

«ۋاعالەيكۋماسسالام، شالاباي باتىر،

ساقالى جوق، مۇرتى جوق بالاداي باتىر.

اقتارا قاراپ، اۋدارا سۇراپ كەلدىم،

بىزگە جاپقان بۇل ءسوزىڭ جالاداي باتىر.

كۇنى بۇرىن بيلەرىن سايلاپ العان،

الكەۋدە، كۇمانقور شالاعاي باتىر»، - دەيدى.

وتىرعان ەل دۋ كۇلىپ، شالاباي ەشتەڭە ايتا الماي، قايتىپ كەتەدى» («كودەك»، شىڭجاڭ جاستار – ورەندەر باسپاسى، 1984 جىل، 138-139- بەتتەر), - دەپ باياندايدى.

سوناۋ 1895 جىلى جەتىسۋدا اتى ايگىلى اقىن سارباس پەن جىر الىبى جامبىل جاباەۆ ايتىسقان ەكەن. سول ايتىستا:

«اتاسىن سەن قاراشى،

اباقتىڭ ۇلى جايناقتى.

ەرەگەسكەن دۇشپانىن،

الدىنا سالىپ ايداپتى.

باتىرلىعىن ايتايىن،

قىلىشىن تاسقا قايراپتى.

شەشەندىگىن ايتايىن،

بۇلبۇلداي ءتىلى سايراپتى.

قولى، كۇشىن ايتايىن،

اركىمنىڭ جايىن ويلاپتى»، -

دەگەن ولەڭ شۋماقتارىنان جايناق ءبيدىڭ ەل اراسىندا اتاق-داڭقى اسقاقتاعان

تاريحي تۇلعا ەكەنىن اڭعارۋعا بولادى.

ءىىى

«جايناق ەل اراسىندا زور بەدەلگە يە، بيلىكتى ءبىلىپ ايتاتىن كىسى بولعان. سوندىقتان دا تەزەك تورە ونى حان سارايىنا العىزىپ، بيلىك قۇرعىزدى. ۇلكەن وردانىڭ پريستاۆى پەرەمىشەلسكي 1853 جىلى جايناق بيگە حات جازىپ، البان بيلەرىن وزىنە باستاپ كەلۋىن تالاپ ەتۋى وسىنىڭ ءبىر دالەلى» (جەلدىكباەۆ د.ا. «سۇيىندىك. شەجىرە-تاريح»، الماتى، 2008 جىل، 130-بەت).

جىر ءدۇلدۇلى كودەكتىڭ اكەسى بايشىعان اقىن:

«جىلقى بار ءبىر مىڭ ءۇش ءجۇز سۇلتانقۇلدا،

جانسەركە ايت-بوزىمعا بولعان تۇلعا.

ءجۇز اتقا قاجى اتامىز ىشىك العان،

جىلقىمىز از با، كوپ پە ءوزىڭ ىلعا؟

بي اتام اشامايدا بيلىك ايتىپ،

ۇكىمى توپتى جارىپ تولعان سىنعا»، - دەپ اباق اۋلەتىنەن شىققان جاقسى-جايساڭداردى جىرعا قوسادى. جايناق اباقۇلى 1812 جىلى التىنەمەلدە دۇنيەگە كەلگەن. 1859 جىلى ءوزى تۋعان جەردە دۇنيەدەن قايتقان. جايناقتان – بايسەركە، جانسەركە، ابيىر، سۇلتانقۇل، بايۇزاق تارايدى. بۇلاردى ەل «بەس جايناق» دەپ اتاپ كەتكەن.

جايناق بي ۇرپاقتارىنان البانعا تانىمال ءبىرتالاي تاريحي تۇلعالار شىققان. مىسالى، اكەسى جايناق ءبيدىڭ جولىن قۋعان جانسەركە ايت ەلىنە 24 جىل بولىس بولىپ حالقىنا ءادىل بيلىك جۇرگىزسە، سۇلتانقۇل جايناقۇلى البانعا اتى ايگىلى بايلاردىڭ ءبىرى بولعان. ەل باسىنا اۋىر كۇن تۋعان 1916 جىلى قارقاراداعى «البان كوتەرىلىسىنىڭ» كوسەمدەرىنەن تۇرلىقوجا جانسەركەۇلى، بەكدايىر سۇلتانقۇلۇلى سياقتى ۇلت قاھارماندارى شىققان. سول كوتەرىلىستە تۇرلىقوجا، بەكدايىر قاندىكويلەك جولداستارى جامەڭكە، ۇزاق ت.ب. بىرگە اق پاتشا جاعىنان قاراقول تۇرمەسىندە قىرعىنعا ۇشىرايدى.

1930 جىلدارداعى ەكىنشى ۇركىندە بەكدايىردىڭ مىسا دەگەن بالاسى ءۇي ىشىمەن جان ساۋعالاپ قىتايعا قاراي قاشادى. جول-جونەكەي شەكارادا ءبىر قالماق ۇلىعىنىڭ ۇيىنە قونادى. مىسانىڭ مال-مۇلكىنە، التىن-كۇمىسىنە قىزىققان قالماق ءتۇن ىشىندە ەشكىمگە بىلدىرمەي وتباسىمەن تۇگەل قىرىپ تاستايدى. وسى وقيعانى ايگىلى اقىن كودەك مارالباەۆ:

«كەتتى مە قايران مىسا دەرەگى جوق،

جاستاردىڭ تۋىلىپ ەڭ ەرەنى بوپ.

ارعى اتاڭ سۇيىندىكتەن بەرى قاراي،

الباننىڭ شىعىپ ەدى زەرەگى بوپ.

ارعى اتاڭ قايران مىسا جايناق ەدى،

ەلىنە، اۋىلىنا پايدالى ەدى.

تورەنىڭ بايجۇماسىن باسقا ۇرىپ،

جەرىنەن ايت ەلىنىڭ ايداپ ەدى.

وسىنداي جارالىسىڭ، باۋىرىم-اي،

اشىلىپ، جارىلماعان قاۋىنىم-اي.

قيدى ەكەن كوزى كورىپ، قولى قايتىپ،

جولىقتىڭ قانداي جاننىڭ جاۋىزىن-اي»، - دەپ كوز جاسىن كول ەتىپ جوقتايدى.

«ەلىمىز ەگەمەندىگىن العان سوڭ 1996 جىلى باتىردىڭ ءوزى تۋىپ-وسكەن، توپىراق بۇيىرعان اتامەكەنى – التىنەمەلدەگى زيراتىنىڭ باسىنا قۇلپىتاس قويىپ، اس بەرىلدى» (دامير جايناقوۆ. «ەل قورعاعان ەر بابا. قىلىشىن تاسقا قايراعان»، «جەتىسۋ» گازەتى، 14 شىلدە، 2016 جىل). 1999 جىلى الماتى وبلىسى (قازىرگى جەتىسۋ وبلىسى), كەربۇلاق اۋدانىنداعى گولۋبينوۆا اۋىلىنا جايناق اباقۇلىنىڭ ەسىمى بەرىلدى.

«باتىر تۋسا – ەل ىرىسى، جاڭبىر جاۋسا – جەر ىرىسى»، - دەيدى دانا حالقىمىز. جايناق اباقۇلى ناعاشى اتاسى رايىمبەكتىڭ قاھارماندىق جولىن جالعاستىرعان، ەل مەن جەردىڭ تاعدىرىن بارىنەن بيىك قويعان، ەرجۇرەك باتىرلىعىمەن، ءادىل بيلىگىمەن ەل جۇرەگىندە ساقتالىپ، تاريح بەتىندە اتى قالعان، ۇلتتىق تۇلعا مارتەبەسىنە كوتەرىلگەن قايراتكەر.

نۇرلان سارسەنباەۆ,

قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى، جازۋشى، ەتنوگراف

Abai.kz