ناۋرىزدا پرەزيدەنت تۇركىستاندا بولدى. سودان وبلىسقا قىزمەتى سىڭگەن «زيالىلارعا» وردەن/مەدال ۇلەستىردى. العاندارى مارقايىپ، تىزىمگە ەنبەي قالعاندارى جاسىپ قالدى. بىرەۋلەرى قۋانىپ، بىرەۋلەرى قىزعانىش ءبىلدىردى. بۇگىن ارنايى سول «مارقايعاندار» مەن «جاسىعاندارعا» ولاردى سابىرعا شاقىرۋ ماقساتىندا، مەدال مەن وردەننىڭ ءمانى تۋرالى فيلوسوفيالىق كوممەنتاري بەرگىم كەلدى.

وزىمە كەلسەم, شۇكىر ەشكىمدى قىزعانبادىم, ەشكىمگە دە قۋانبادىم. ءوزىمنىڭ ىشكى پسيحولوگيالىق «يلمي احۋالىمدى» تەكسەردىم. مەنى «مەنەن» باسقا ەشكىم بىلمەيدى, ارينە. مەنىڭ مەدال مەن وردەنگە دەگەن قاتىناسىم بەلگىلى. ونى وسىدان ون جىل بۇرىن مەدال، وردەن سياقتى ماراپاتتى «سالپىنشاق» دەپ جاريالاعام. سول ماقالامدا، “مەدال مەن وردەن ادامدى ولشەيتىن شىنايى قۇرال بولا المايدى” دەگەنمىن.

نەگە، سەبەبى ادام قۇندىلىعى ولشەنبەيدى. ادامنىڭ شىنايى قۇندىلىعى – نيەتىندە، ىشكى دۇنيەسىندە جاتىر. ال مەدال - سىرتقى بەلگى، ينستيتۋتسيونالدىق باعا عانا. ادام ولشەنبەيتىن بولمىس، سوندىقتان ول فورمالدى كورسەتكىشكە سىيمايدى.

ودان بولەك، بۇگىن ءبىزدىڭ قوعامدا باعالاۋ ارقاشان سۋبەكتيۆتى. كىمگە وردەن بەرىلەدى؟ ونى بەلگىلى ءبىر كوميسسيانىڭ «ءتىزىمى» شەشەدى. دەمەك بۇل بەلگىلى ءبىر ساياسي-الەۋمەتتىك كونتەكست. بۇل جەردە سۋبەكتيۆتىلىك پەن كونيۋنكتۋرا جانە يدەولوگيا جاتىر. مۇنى عىلىمدا “سيمۆولدىق بيلىك” دەپ اتايدى. ياعني وردەن — ءابسوليۋتتى ولشەم ەمەس، تەك قانا بيلىكتىڭ سيمۆولدىق ولشەمى. كەشە ەلباسىنىڭ قولىنان ماراپات العاندار، بۇگىن ونى جەر جەبىرىنە جەتىپ داتتاپ جاتىر. ەرتەڭ دە سولاي بولادى. سوندىقتان «مارقايعاندار» مەن «جاسىعاندارعا» ماراپاتتىڭ ءبارى وتكىنشى ەكەندىگىن ەسكەرتكىم كەلەدى.

دەمەك، ەشقاشان سىرتقى ماراپات پەن ىشكى قۇندىلىق تەڭ ەمەس. كوپ جاعدايدا ۇلكەن تۇلعالار ماراپاتسىز قالادى، ال ماراپات العاندار ءبارى بىردەي تەرەڭ تۇلعا ەمەس، ياعني مويىندالۋ مەن شىنايى ۇلىلىق تەڭ ەمەس دەگەن ءسوز.

و باستان ماراپات جۇيەسى — يەرارحيا قۇرالى عانا. دەسە دە وردەندەر قوعامدا “كىم جوعارى، كىم تومەن” دەگەن وزىنشە ءبىر جۇيە قۇرادى. ال ادامدىق تۇرعىدان-ءار ادامنىڭ قادىرى بىرەگەي، ياعني ادامدى رەيتينگكە سالۋ — ونىڭ بولمىسىن تارىلتۋ ەكەنى بەلگىلى. اباي ايتپاقشى قولدان «دەسىندەر» توبىن كوبەيتەدى. بۇل بۇگىن ساياسي تۇرعىدان بەلگىلى پارتيا مۇشەلەرىنىڭ سانىن ارتتىرۋى مۇمكىن.

ال، رۋحاني تۇرعىدان، اسىرەسە قوجا احمەت ياساۋي داستۇرىندە «ىقىلاس» ماڭىزدى. ياعني «جاسىرىن امال» جوعارى تۇرادى. سوندىقتان «اتاقتان قاشۋ» قۇندى. ول قازاق ءدىني تانىمى-سوپىلىقتا، «مەلاميا» ءداستۇرى دەپ اتالادى. ياعني مەدال، وردەن سياقتى اتاقتار ادامنىڭ ىشكى رۋحاني جانە مورالدىق ستەرجەنىنە كەدەرگى دە بولۋى مۇمكىن.

قىسقاسى “وردەن ادامدى ەمەس، بيلىكتىڭ، جۇيەنىڭ ادامعا بەرگەن باعاسى عانا. ال ادامنىڭ شىنايى قۇندىلىعى — ەشبىر ماراپاتپەن ولشەنبەيدى. ادام قۇندىلىعى نيەتى، ار-ۇياتى، رۋحاني دەڭگەيىندە جاتىر. ولاي بولسا، ونى ماراپاتپەن ولشەۋ مۇمكىن بە؟. سوندىقتان وردەن — ادامنىڭ ۇلىلىعىن ەمەس، جۇيەنىڭ ونى قالاي باعالاعانىن عانا كورسەتەدى.

دەسە دە، وردەن ياكي مەدال الۋعا ۇمتىلۋدىڭ قوعامعا ىقپالىن ەكى ءبولىپ كورسەتۋگە بولادى. پايدالى قىرى – «موتيۆاتسيا مەن بەلسەندىلىك». ادامدار قوعامعا پايدالى ارەكەت جاساۋعا ىنتالى بولادى. عىلىم، مادەنيەت، ءبىلىم، قوعامدىق قىزمەت سالاسىندا باسەكەلەستىك كۇشەيەدى. ماراپاتقا ۇمتىلۋ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىكتى ارتتىرادى. وردەن الۋ ءۇشىن ادامدار كوبىنە قوعامداعى مورالدىق، كاسىبي نەمەسە رۋحاني قۇندىلىقتاردى دارىپتەۋگە تىرىسادى. قوعامدا پوزيتيۆتىك ءرول ۇلگىلەرى قالىپتاسادى. تاعى ۇلتتىق مادەني سيمۆولدار العا شىعادى. وردەننىڭ اتىندا تاريحي نەمەسە مادەني تۇلعا بولسا، قوعام سول تۇلعانىڭ مۇراسىن بىلەدى جانە قادىرلەيدى. ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى نىعايتادى جانە .ت.ب.

ەندى وردەن مەن مەدالدىڭ قاۋىپتى قىرىنا كەلسەك، قوعامدا باسەكەلەستىك پەن ريا/كوزبوياۋشىلىق ارتادى. وردەنگە ۇمتىلۋ كەيدە جالعان ءىس-ارەكەتكە، رياعا اكەلۋى مۇمكىن. ىشكى نيەت ەمەس، سىرتقى مويىنداۋ باستى ماقسات بولادى. قۇندىلىقتار قۇنسىزدانادى. ەگەر ادامدار تەك ماراپات ءۇشىن ارەكەت ەتسە، شىنايى رۋحاني جانە الەۋمەتتىك ءمانى تومەندەيدى. مىسالى، جوعارىدا دا ايتقانىمداي ياساۋي جولىندا ءىس-ارەكەت تەك ىقىلاسقا نەگىزدەلۋ كەرەك. ال ماراپات، «مەنى ماقتاسىن»، «مەنى كاۆالەر دەسىن»، «مەنى لاۋرەات دەسىن» ءۇشىن جاسالسا، وندا ءىلىمنىڭ ءمانى قاشادى. سونىمەن قاتار، پسيحولوگيالىق تۇرعىدان، يدەولوگيالىق نەمەسە ساياسي ينسترۋمەنتاليزاتسيا تۇرعىسىنان دا وردەندەردى بيلىك بەلگىلى ءبىر باعىتتاعى ادامدارعا بەرۋ ارقىلى قوعامداعى تەپە-تەڭدىكتى بۇزۋى مۇمكىن. قوعامداعى «بەلسەندىلەردىڭ موتيۆاتسياسى» تەك بيلىك كۇشىمەن عانا انىقتالۋى مۇمكىن. وندا قوعام، مادەنيەت، وركەنيەت، مورال كەيىنگى ساتىعا ىعىستىرىلادى.

رۋحاني تۇرعىدان قوجا احمەت ياساۋي ىلىمىندە، ء“ىسىڭنىڭ نيەتى تازالىقتا بولسىن، سىرتقى ماقتاۋ ءۇشىن ەمەس” دەگەن تۇجىرىم بار. وردەنگە ۇمتىلۋ — كەيدە بيلىكتىڭ نەمەسە قوعامنىڭ بەلگىلەنگەن باعاسىنا «جاعىمپازدىقتى» ارتتىرادى.

PS: وردەنگە ۇمتىلۋ بۇگىنگى قوعام ءۇشىن موتيۆاتسيا مەن ۇلگى بەرسە دە، رۋحاني، مورالدىق جانە ادىلەتتىك تۇرعىدان قاۋىپتى. اسىرەسە، رۋحاني مۇراعا قاتىستى بولسا، سيمۆولدىق ماراپات ونىڭ قۇنىن جويادى.

دوسان كەنجەتاي

Abai.kz