پەسسيميستىك حات

جايلاۋىڭدى كورگەندە،
جادىرايمىن جايلانام.
وكسىگىڭدى كورگەندە،
ۇيقى بەرىپ، قايعى الام.

(دۋلات باباتايۇلى)

استاناعا كوكتەم كەلدى. قىستاي قار مەن بوراننىڭ استىندا ءوز كوركىن سونشالىقتى پاش ەتە الماي كەلگەن استانا قۇلپىرىپ سالا بەردى. سارىارقانىڭ توسىندە بوي كوتەرگەن جاڭا قالا شاپشاڭ ءوسىپ، زاماناۋي اسەم قالالاردىڭ بىرىنە اينالدى. الەم جۇرتشىلىعى ءبىر كورۋگە ىنتىزار بولىپ اعىلاتىن دۋبايدان ەش كەم ەمەس. دۋباي دا سوڭعى قىرىق جىلدىڭ جەمىسى – جاڭا قالا. استانا ودان دا جاس. اسىرەسە، ەسىلدىڭ سول جاعالاۋى ارحيتەكتۋراسى سان الۋان كورىكتى عيماراتتارىمەن، كەڭ كوشەلەرىمەن، تولىپ جاتقان باق، بۋلۆار، سكۆەرلەرىمەن كوز تارتادى. نەون شامدارى جارقىراعان تۇنگى استانا ءتىپتى تاماشا. بۇل قازاق ەلىنىڭ، مەنىڭ ەلىمنىڭ باس قالاسى – استاناسى دەگەن ماقتانىش سەزىمى بيلەيدى. دۋلات اقىننىڭ «جايلاۋىڭدى كورگەندە، جادىرايمىن، جايلانام» دەگەن ولەڭ جولدارى وسىنداي ءبىر رۋحىڭ كوتەرىلىپ، كوڭىلىڭ جايلاناتىن شاققا قاراتىلىپ ايتىلعانداي.

جەكسەنبىنىڭ كەشىندە استانا حالقىنىڭ دەمالاتىن سۇيىكتى ورىندارىنىڭ ءبىرى – بوتانيكالىق باقتى ارالاپ كەلەمىز. باقتىڭ كولەمى اۋقىمدى، ءار جەردە ورىندىقتار قويىلعان جۇرگىنشى جولدارى كەڭ، سودان بولار قاراسى مول حالىق ەركىن سەرۋەندەۋدە. جۇگىرۋشى جەلاياقتار مەن ۆەلوسيپەدشىلەردىڭ ءوز جول-جولاقتارى بار. تابيعات اياسىندا سەرۋەندە، دەمال، زامانداس-جولداسپەن اڭگىمە-دۇكەن قۇرىپ، سۇحباتتاس – بارىنە جاعداي جاسالعان. قازاقتىڭ اسەم استاناسىنىڭ اسەم ساياباعى – تاعى دا كوڭىلىڭ جايلانعانداي، وسىنداي ەلىم بار دەپ مارقايعانداي بولاسىڭ.

بىراق، «ەستىمەيىن دەسەڭ قۇلاعىڭ، كورمەيىن دە،سەڭ كوزىڭ بار». ادەيىلەپ تىڭداماساڭ دا، ءوزارا سويلەسىپ بارا جاتقانداردىڭ ءسوزىن، كەيدە قاتتى، كەيدە باسەڭ اينالاڭدا شىعىپ جاتقان داۋىستاردى ەرىكسىز ەستۋگە تۋرا كەلەدى. شىنى كەرەك، ءبارى ورىسشا سويلەيدى. تۇرلەرىنە قاراساڭ حالىقتىڭ توقسان پايىزدان استامى ازيالىقتار، ياعني قازاقتار. جالپى، ستاتيستيكالىق مالىمەت بويىنشا استانا ەڭ قازاعى كوپ قالانىڭ ءبىرى، تۇرعىنداردىڭ 82 پايىز قازاق. ساياباقتىڭ كوركىنە ەلىتىپ، العاشقىدا باقاماعان ەكەنمىن، ەندى سويلەگەندەردىڭ سوزىنە ەپتەپ قۇلاق تۇرە باستادىم. ەكەۋارا سويلەسىپ كەلە جاتقان قىز-كەلىنشەك، جىگىت-جەلەڭ، جاسى كەلگەن اجەلەر – قۇداي-اۋ، ءبارى ورىسشا شۇلدىرلەسىپ بارا جاتادى. بەس-التى جاستاعى ءۇش-ءتورت بالا الدەنەگە داۋلاسىپ، داۋىستارى قاتتىراق شىعىپ جاتتى. ولاردىڭ دا ءسوزى ورىسشا.  باياۋ باسىپ ەكى قارتاڭ ادام قارسى كەلە جاتتى. قازاق ەكەندىگىن ايقىنداي تۇسەتىندەي قىلىپ بىرەۋى تاقيا كيىپ الىپتى. كەيدە توقتاي قالىپ، قولدارىن سەرمەپ سويلەگەندەرىنە قاراعاندا، الدەنە جونىندە قىزۋ تالقىعا تۇسكەن تۇرلەرى بار. جاقىنداعاندا داۋىستارى دا ەستىلدى، بىرەۋىنىڭ باسى قالتىلداپ ورىسشا نىعارلاپ سويلەپ تۇر ەكەن. ءتۇڭىلىپ كەتتىم. دۋلات باباتايۇلىنىڭ «وكسىگىڭدى كورگەندە، ۇيقى بەرىپ، قايعى الام» دەگەنى تۋرا كەلىپ، كوكىرەگىڭدى شاراسىزدىق ءتىلىپ وتەدى. نە بولعان بىزگە؟ استانا كىمدىكى؟ قالايشا بۇلاي بولدى؟ سان ءتۇرلى جاۋابى جوق سۇراق جىگەرىڭدى جاسىتادى، ۇيقىڭدى قاشىرادى. جاڭاعى ەلىمنىڭ استاناسى دەگەن ماقتانىش سەزىم ءبۇرتۇرلى بۋالدىرلانىپ، كومەسكىلەنىپ كەتكەندەي بولادى. قازاق «قاعىنان جەرىگەن قۇلانداي» دەپ جاتۋشى ەدى، ءوز تىلىمىزدەن ءبىز نەگە سونشا جەرىدىك ەكەن، ءا؟

بۇل اتى نەشە رەت وزگەرگەن، كەشە عانا تسەلينوگراد بولعان، سولتۇستىكتەگى قالا عوي، جيىلعان حالىقتىڭ دا نەگىزى وسى اتىراپتان بولار دەپ كوڭىل جۇباتۋعا دا بولار ەدى. ەسىمە بىلتىر جازدا ەلگە بارىپ، تاۋ ارالاپ جۇرگەندەگى ءبىر وقيعا تۇسە قالدى. دۋلات اقىن «تاۋدان شىعىپ اعاسىڭ، تاستىڭ جارىپ اراسىن» دەپ جىرلاعان، سۇلۋ اياگوز باستاۋ الاتىن، اسقار تاۋدىڭ باۋرايىنداعى ءبىر مالشىنىڭ جايلاۋداعى جازدىق ۇيىنە سوقتىق. تاۋدىڭ جولى دا، تارام-تارام بۇلاقتاردىڭ وتكەلدەرى دە قيىن.  بىلتىرعى جۇرگەن وتكەل بيىل وتۋگە كەلمەي قالادى.  جول سۇراپ، ءجون سۇراپ وتىرماسا بولمايدى.

ءبىز كەلىپ توقتاعان الگى ۇيدەن، يتتەردىڭ ابالاپ ۇرگەنىنەن ويانعان بولۋ كەرەك، الدەن ۋاقىتتا كوزىن ۋقالاپ، ۇيقىلى-وياۋ بىرەۋ شىقتى. مالدى تۇسكە اكەلىپ، ۇيقىنى سوعىپ جاتقان بولۋ كەرەك. ءجون سۇراستىق. ءوزىن تانىماسام دا، اكەسىن، تەگىن بىلەمىن. ورتا جاستاعى الگى جىگىت:

– قابىرعالاپ جۇرمەي-اق قويىڭىز، مۇنىمەن قازىر ەشكىم دە جۇرمەيدى. تىم قيالاۋ. مىنا ەتەكتەگى جولمەن دە جۇرمەڭىز، بۇلاقتان كەشە ءبىر دجيپ وتە المادى. ەلدەر اياگۋزكامەن ءجۇرىپ ءجۇر عوي. ەڭ دۇرىسى، تومەندەپ بارىپ، اياگۋزكادان بىراق بۇرىلىڭىز. اياگۋزكادان ارى وتپەيسىز. سودان شيپالىعا تۋرا شىعاسىز، – دەدى.

اياگۋزكا! ال، كەرەك بولسا! ايدالاداعى الىس جايلاۋدا وزىمەن-ءوزى جاتقان سول اۋىلدىڭ تۋماسىنىڭ ءسوزى وسى. ءبىر ەمەس «اياگۋزكانى» ەكى-ءۇش رەت قايتالادى. ماعان ول «اياگۋزكانى» راحاتتانىپ تۇرىپ ايتاتىن سياقتى بولىپ كورىندى. كىم ءبىلسىن، «مەنى جاپاندا جاتقان ادام دەمە، وركەنيەتكە جاقىنمىن» دەگەندى كورسەتكىسى كەلەدى مە ەكەن؟ قىزىق-اق! اياگوز دەسە، «مامبەت» بولىپ كورىنەم بە دەي مە ەكەن؟ مۇمكىن، قازىر جۇرتتىڭ كوبى سولاي اتاپ تا جۇرگەن شىعار. مەنىڭشە، «اياگۋزكانى» اينالىمعا ەنگىزىپ جۇرگەن «دجيپ» مىنگەن «جاڭا قازاقتار» شىعار. وسى جاقتاعى يەن تاۋدا ورىس-قازاعى بار اۋقاتتى قالالىق «اڭشىلار» دا كوپ جۇرەدى. ولاردىڭ ءتىلى بەلگىلى عوي. مۇنداي قازىرگى زامان اڭشىلارىنىڭ استىنا مىنگەن كولىگى دە، قولدارىنداعى اڭشىلىق قارۋى مەن اساي-مۇسەيلەرى دە، بالپاڭ جۇرىستەرى دە، ماڭعاز تۇرىستارى دا، كەرگي سويلەگەنى دە تۇنىپ تۇرعان ۇلگى عوي قازاققا. (ەليتا دليا پودراجانيا، بولماساڭ دا ۇقساپ باق).

وسىنداي كەزدەردە ويىما دۋلات ورالا بەرەدى. ەرەكشە سەزىمتال، كورىپكەل اۋليە بولعان-اۋ دەيمىن. ويتكەنى، دۋلات «اۋەلى قازاق دەگەن جۇرت» دەگەن ولەڭىندە:

«باتىستان پاتشا تۇنەگى،

جەرىڭە كەلىپ تۇنەدى.

جونىڭنان تاسپا تىلەدى،

ىشىڭە ابدەن كىرەدى،

ونى دۋلات بىلەدى...

...مالىڭدى سالىپ تالاۋعا،

ادامىڭ قاتتى ساناۋدا،

ورازدىڭ ءتۇسىپ قالاۋعا،

كوگەندەي جاستى ءتىزىلتىپ،

بىزدەن الار سولداتتى» دەيدى. دۋلات وتراشىلىق كەزەڭنىڭ اقىنى بولعانىمەن، ونىڭ كوزى تىرىسىندە قازاققا ورىستىڭ ىقپالى بالەندەي اسەرلى ەمەس ەدى. ءتىلى مەن ءداستۇرى سول قالپىندا بولاتىن. رەسەي قازاقتان سولدات المايتىن. 1916 جىلى پاتشانىڭ شارتتى بۇزىپ قازاقتان سولدات الاتىنىن دۋلات جارتى عاسىر بۇرىن بولجاپ كەتتى ەمەس پە؟ اۋليەلىك قوي!

كەڭەس كەزىندە «زار زامان اقىنى» اتانعان دۋلاتتىڭ:

«قالارسىڭ ءبىر كۇن، ساندىقتاس،

قۇلان جورتپاس بەل بولىپ.

سامالىڭ سالقىن سوعاتىن،

سارى ىزعىرىق جەل بولىپ» – دەگەن جولدارىن بۇرىندارى قابىلداي المايتىنمىن. دۋلاتتىڭ تامسانا سۋرەتتەگەن سول سارى جايلاۋى، اقجايلاۋ مەن ساندىقتاسى يەن قالعان جوق قوي، وتىر ەمەسپىز بە قالىڭ ەل بولىپ دەپ ويلاۋشى ەدىم. ولاي بولماپتى. الدىمەن توڭكەرىس، ازامات سوعىسى، ودان كەيىنگى الاپات اشتىق – قازاق دالاسىن «قۇلان جورتپاس بەلگە» اينالدىرعان ەكەن عوي. دۋلات اۋليە وسىنى مەڭزەگەن-اۋ. سول ۇلى دالانى قاپتاعان ميحايلوۆكا، يۆانوۆكا، پوكروۆكا ت.س.س. تولىپ جاتقان وگەي اتاۋلار، وزگە جۇرت تولتىردى. «ورنىندا بار وڭالار» دەيدى اتام قازاق. ءوز جەرىندە وگەي بولىپ، قازاق تا ءوستى تالاسىپ. دۋلات ايتقانداي، «ءسولى كەتىپ، سىركەسى قالعاندا»، تاۋەلسىزدىك تە قولىنا ءتيدى-اۋ، ايتەۋىر.

بىراق، وسى قازىرگى قازاق بۇرىنعى قازاق پا؟ «ەلۋ جىلدا ەل جاڭا» دەيدى. مۇمكىن بۇل اتى قازاق، زاتى باسقا «جاڭا» پايدا بولعان حالىق شىعار؟ يا، سول كەشەگى ەر قازاقتىڭ تىكەلەي گەنەتيكالىق ۇرپاعى. وسى جەردە قانشا اشششى بولسا دا، مۇحتار ماعاۋينمەن كەلىسۋگە تۋرا كەلەتىن سياقتى.  مۇحاڭ: «...سەن بىلەتىن قازاق – وتكەن زامان قازاعى. راس، ەر بولدى، ءمارت بولدى. ەل بولدى. بىراق ول قازاق كەنەسارى-ناۋرىزبايمەن بىرگە ولگەن. حح عاسىرعا جەتكەن جۇقاناسى، ياعني كەۋدەدە قالعان كىسىلىك پەن نامىستىڭ ەڭ اقىرعى جۇرناقتارى 1932 جىلعى عالامات اشارشىلىقپەن بىرگە توزدى. ودان سوڭعى قازاق – مۇلدە باسقا جۇرت، باسقا ۇلت. اسىپ كەتكەندە، وتكەن قازاقتىڭ جارماعى عانا» دەيدى «جارماق» دەگەن شىعارماسىندا.

سۇيەگى جات جەردە قالعان قادىرلى جەرلەسىمىز مۇحاڭنىڭ ءوز قازاعى تۋرالى: «...قاپىسىز تانىدىم. الەمدەگى ەڭ سورلى، ەڭ قور حالىق ەكەن» دەپ تۇيىندەيتىن سوزدەرىن جازۋعا دا، ايتۋعا دا جۇرەگىڭ شىدامايدى. وسىنداي پايىم-پاراساتى مول، قابىلەتتى، ۇعىمتال، قاعىلەز حالىقتىڭ ۇرپاعى نەگە سونشا ءوز تىلىنەن جەرىدى ەكەن؟! بۇعان مىڭ ءتۇرلى سىلتاۋ ايتۋعا بولار، بىراق بيلىكتەن دە، حالىقتان دا ءىستىڭ ءمانىن وزگەرتەر قاۋقار كورە الماي تۇرمىن. الماتى قالاسىندا اكىم بولىپ تۇرعاندا ۇلتجاندى قايراتكەر يمانعالي تاسماعامبەتوۆ: «الماتى قازاقشا سويلەسە، قازاقستان قازاقشا سويلەيدى» دەگەن ەدى. از ۋاقىت اكىم بولعاندا تىلگە بەتبۇرىس تا جاساپ جىبەرگەندەي بولىپ ەدى. بىراق، ونى ۇزاق تۇرعىزبادى، باستاماسىن باسىپ تاستادى.

«سونشا تۇڭىلەتىن ەشتەمە جوق، قازاق ءتىلى قاناتىن جايىپ، وركەندەپ كەلەدى، قولدانۋ اياسى دا قازىر اۋقىمدى» دەيتىندەردىڭ ءبىرى كۇنى كەشە عانا مەن ەدىم. راس، قازاقشا وتكىزىلىپ جاتاتىن كوپتەگەن مادەني شارالاردى، ءسوز مارجانىن قۇبىلتقان زاماناۋي اقىنداردى، سەرپىن العان ايتىستى، كەز كەلگەن تويدى دۋمانعا اينالدىراتىن اسابالاردى كورمەي جۇرگەمىز جوق. ءتىل تۇعىرىنا قونىپ، قازاق ءتىلى زامانعا ساي تۇلەپ، بايىپ بارا جاتقانداي اسەر قالدىرادى. سوندا كۇندەلىكتى كوشەدەن كورەتىن قاپتاعان ورىس ءتىلدى قازاقتار قايدان كەلگەن؟ مەنىڭشە، وسى ەكى تىلدىك ورتانىڭ ءبىر بىرىمەن بايلانىسى جوق، بار بولسا دا جەتكىلىكسىز. ارقايسى ءوز قازانىندا قايناپ جاتىر. ەڭ باستىسى، ورىس ءتىلى مەملەكەتتىك مەكەمەلەردە، وندىرىستە، كاسىپتە، تۇرمىستا باسىم. سوندىقتان كۇندەلىكتى قولدانىستا شەشۋشى كۇشكە يە. مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلى دە ءوزىنىڭ زاڭدى ورنىن الۋعا تالپىنىس جاساۋدا. تارتىس، باسەكەلەستىك ءجۇرىپ جاتىر.

قازاق ەلى كوركەيىپ، قازاق ءتىلى ماڭگلىك بولسىن دەگەن تىلەكپەن،

مۇحامەتبەك اسىلبەكوۆ،

تاريحشى-ولكەتانۋشى، شاكارىم ۋنيۆەرسيتەتى ارداگەرى

ءساۋىر 2026 جىل.

Abai.kz