قالامگەر باۋىرىم نۇرحالىق ابدىراقىننىڭ «جان تىنىشتىعى» اتتى اڭگىمەلەر جيناعىن قولىما العاندا، كىتاپتىڭ اتاۋى بىردەن وزىنە تارتتى. «راسىندا، جان تىنىشتىعىن تىلەمەيتىن ادام بار ما؟ بۇل دۇنيەدە پەندە بالاسىنىڭ جالعىز اڭسايتىن ارمانى عوي، بۇل...» دەگەن ويدى قوزعادى.

ىلۋدە ءبىر ادامدار بولادى، جان تىنىشتىعىن قالامايتىن، ولاردى «جانكەشتىلەر» دەيدى، ءدىن جولىنداعى جانكەشتى تاقۋالار، جانكەشتى عالىمدار مەن ونەر يەلەرى دەگەندەي... بۇل قالامگەر وسىنىڭ قايسىسىنا قالام سىلتەدى ەكەن دەگەن وي كوڭىلىمدە كولەڭدەپ، كىتاپتى وقىپ شىعۋعا تاۋەكەل ەتىپ، پاراقتاي باستادىم.

جيناق 36 اڭگىمەنى قامتىعان ءۇش ءجۇز بەتكە تاياۋ كولەمدە ەكەن ياعني ورتاشا ءبىر روماننىڭ جۇگىن ارقالاپ تۇرعان ۇلكەن ەڭبەك دەگەن ءسوز.

سونىمەن، جيناقتاعى العاشقى اڭگىمە «جان تىنىشتىعىن» وقۋعا كىرىسىپ تە كەتتىم. اڭگىمە، باسقا ەشبىر جازۋشىلاردىڭ ادەتىندە جوق «بيسميللامەن» باستالىپتى. ساۋاتتى مۇسىلماندارعا ەتەنە تانىس قۇران كارىمدەگى قيسسادا ايتىلاتىن مۇسا پايعامباردىڭ دۇنيەگە كەلۋ ءساتى اڭگىمەدە كوز الدىعا كەلەدى. شاراناسىن جاڭا عانا جارىپ شىققان بالاسىن قۇدايدىڭ بۇيرىعىمەن شارباققا سالىپ وزەنگە اعىزعان مۇسانىڭ اناسىنىڭ شىرقىراعان جان-دۇنيەسىندەگى ارپالىسى مەن نيل داريادان تابىلعان بالانى قورعاپ، اسىراپ العان جاۋىز پەرعاۋىننىڭ اسىل جارى ءاسيانىڭ اسقان مەيىرىمى وقىرماندى سوناۋ مىسىر ەلىنە الىپ بارادى. قۇران اياتتارى مەن باسقا اڭىزداردان تۋىنداعان قىم-قۋىت وقيعالار اڭگىمەدە وسىلاي ءوربىپ، قاراپايىم وقىرمانعا يماننىڭ ءمانىن اسەرلى تۇسىندىرەدى. پەرعاۋىن سيقىرشىلارى مەن پەرعاۋىننىڭ ايەلى ءاسيا يمانعا كەلگەندىكتەن ازاپتى ولىمنەن قورىقپاي راحات كۇيدە اجالدى قارسى الۋى، ءوزىن قۇداي دەپ، جاريالاعان پەرعاۋىننىڭ قىزىل تەڭىزدە تۇنشىعىپ ولەر مەزەتىندەگى قورقىنىشتى بيشارا ءحالى، ادام ءۇشىن ەڭ قىمبات نارسە يمان ەكەنىن كوكەيگە تەرەڭ سىڭىرەدى. ادامنىڭ ناعىز  جان تىنىشتىعى ياكي جان راحاتى يمان دەگەن توقتامعا كەلەدى. ءوز باسىم، ودان كەيىنگى اڭگىمەلەردى وقىعان سايىن وسى جيناقتىڭ بەتاشارى بولعان «جان تىنىشتىعى» بۇكىل اڭگىمەلەردىڭ نەگىزگى ۇستىنى ەكەنىنە كوزىم جەتە ءتۇستى.

«قۇنانبايدىڭ قاجىلىعى» اتتى كەلەسى اڭگىمەدە، قازاقتان شىققان ادامزاتتىڭ داناسى اباي حاكىمنىڭ اكەسى قۇنانبايدىڭ كىسىلىك بولمىسىن دەرەكتى وقيعالارمەن جان-جاقتى كورسەتە بىلگەن. قازاقتىڭ بۇرمالانعان تاريحىندا كەنەسارى حان كوتەرىلىسىنە قارسى شىققان دەگەن جالاعا ۇشىراعان قۇنانباي قاجىنىڭ، سول كەزدەگى ەكى وتتىڭ ورتاسىندا قالعان قيىن احۋالدان دانالىق ارقىلى قالاي امان شىققانىن، كەنەسارىنى استىرتىن قولداي وتىرىپ، اق پاتشانىڭ تۇزاعىنان حاندى دا، قۇنانباي ءوزىن دە قالاي قۇتقارعانىن تاماشا سۋرەتتەگەن. قۇنانبايدىڭ كوپ ادام بىلە بەرمەيتىن قاجىلىق ساپارىنىڭ قىزىقتى وقيعالارى دا وقىرمانعا رۋحاني قۋانىش سىيلايدى. قازاق حالقىنىڭ بۇكىل اسىل قاسيەتىن ءبىر بويىنا جيعان دالا اريستوكراتى قۇنانبايدىڭ ادامدىق بولمىسى قازىرگى بۇكىل قازاقتىڭ ۇلگى تۇتار بىردەن-ءبىر تۇلعاسى ەكەنىن قالامگەر وسى شاعىن اڭگىمەسىندە جەرىنە جەتكىزە جازعان دەر ەدىم. ياعني، ابايدى تۋعىزعان قۇنانباي قاجىدان بۇرىنعى سوڭعى قازاق دانالارىنىڭ ورتاق وبرازىن جاساپ، دالا وركەنيەتىنىڭ عاجايىپ جاندى كەيىپكەرىن تۋعىزعان. بۇل قازىرگى قازاق پروزاسىنداعى اڭگىمە جانرىندا سينتەزدەپ جازۋ تاسىلىندەگى ۇلكەن ساتتىلىك قادام دەۋگە تۇرادى.

«حيكمەت» دەگەن اڭگىمە، قازاق دالاسىنا حاق ءدىننىڭ رۋحاني قۇندىلىعىن جەتكىزىپ، توقسان توعىز مىڭ شاكىرت تاربيەلەپ كەتكەن قوجا احمەت ءياسساۋيدىڭ اتاقتى كەسەنەسىن سالعان ءامىر تەمىردىڭ كورەگەن ءىس-قىزمەتتەرىن اپسانالىق مازمۇندا بايانداپ سۋرەتتەگەن. ءامىر تەمىر كەسەنە سالاتىن قۇرىلىسشى قىزمەتكەرلەردىڭ جۇمىس ۋاقىتىن دارەت الىپ، ناماز وقيتىن كەزەڭدەرگە سايكەستىرىپ ىستەۋدى بۇيىرعان. ءار كىرپىشتى اللا اتىن اتاپ قالاۋدى تاپسىرعانى، بۇل ايگىلى كەسەنەنىڭ تالاي بالەكەتتەن امان قالۋىنىڭ ءتۇپ سەبەبىن ايقىنداپ تۇرعانداي. بۇل تاريحي عيماراتقا دەگەن وقىرماننىڭ قۇرمەتىن ارتتىرا تۇسەدى.

«تۇيەنىڭ شۋداسىنداعى قۇران» اتتى اڭگىمەدە ءتۇپ قازاقتىڭ تاريحىندا اسقان ابىرويمەن اتالاتىن قىپشاق بايبارىستىڭ (بەيبارىستىڭ) قۇلدىقتان مىسىردىڭ باس سۇلتانىنا دەيىنگى الاپات كۇرەسكە تولى ءومىر جولى تەلەسەريالداي قىزىقتى ۇزىك كورىنىستەرمەن سۋرەتتەلگەن ەكەن. وسى تارتىمدى اڭگىمەدەن كەيىن جالعاسقان «ابىلايحاننىڭ ءپىرى» ءدال وسى حيكايانىڭ تاريحي جالعاسى ىسپەتتى. قازاق حاندىعىنىڭ مىزعىماس دىڭگەگىن ورناتىپ بەرگەن داڭقتى ابىلاي حاننىڭ ەرتەگىدەي كەرەمەت ومىرىمەن وقىرماندى قاۋىشتىرادى.

مىنە، جيناقتىڭ العاشقى شيرەگىن وقىعان كەزدە-اق، ءتول تاريحىن بىلگىسى كەلەتىن، ۇلتىنىڭ باسىنان كەشكەن قيلى تاعدىرىنا قانىعۋدى قالاعان، داڭقتى تۇلعالارىن ءپىر تۇتاتىن حالىقشىل كوزقاراستاعى كىم بولسا دا وسى اڭگىمەلەردەن تاريحي ءبىلىم الىپ، رۋحاني كەڭىستىگى وتكەن زاماندارعا دەيىن قالىقتاعان قىران قۇستاي ءبىر شارىقتاپ قالادى.

ولاي دەسەك، بۇل اڭگىمەلەر جيناعىنىڭ قۇرىلىمىنىڭ ءوزى قازاقتىڭ باسىنان وتكەن تاريحي كەزەڭدەردەن ءدال قازىرگە دەيىن جەتەكتەپ اكەلىپ بۇگىنگى كۇنىمىزدىڭ الۋان تاقىرىپتارىن دا قامتىعان ەرەكشە رومان سىندى رۋحاني اسەرگە بولەيدى.

وسى ايتقانىمىزعا دالەل رەتىندە «قالا» دەگەن اڭگىمەنى مىسال ەتە الامىز. اۋىلدان مەزى بولعان ەرجان دەگەن جىگىتتىڭ ۇلكەن قالاعا جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن كەلىپ، پاتەر ىزدەگەننەن باستالاتىن ءومىرى اۋىل قازاقتارىنىڭ ءوزىمىزدىڭ الماتىداعى سوڭعى وتىز جىلداعى بۇكىل ءومىرىن اينا قاتەسىز بۇگە-شىگەسىنە دەيىن، ايانىشتى كوڭىل كۇيىنە دەيىن شىنايى كورسەتەدى. ءبىر نەشە عاسىر بۇرىن ات ۇستىندە ايبىنى اسىپ، اق وردا كيىز ۇيىندە مەيماناسى تاسىپ جۇرگەن قازاق ازاماتتارىنىڭ ەندى، قالانىڭ قۋىقتاي ۇيشىگىنە زار بولىپ، پاتەر جالداۋشى ادۋىن ايەلدەردىڭ ايتقانىنا كونىپ، ايداعانىنا جۇرەتىندەي بيشارا ءحالى، الگى داڭقتى تاريحتىڭ قىزۋىمەن كەلگەن وقىرماندى دا جۇدەتىپ تاستايدى.

بىراق، قايتەسىڭ! قالامگەردىڭ مىندەتى رەال ءومىردى اينىتپاي سۋرەتتەۋ عانا، مىنە، جازۋشى دەپ وسىنى ايتامىز. وسىدان قىرىق جىل بۇرىنعى سوتسرەاليزم تاسىلىمەن ءومىردى ءمىنسىز ەتىپ سىلتەيتىن سوۆەتتىك وتىرىكشى ۇردىستەن بۇل قالامگەردىڭ امان ەكەنىنە قۋانامىز دا. شىعارماشىلىق ءتىلى دە قاتىپ قالعان كىتابي ەمەس، ءتول تىلمەن ەركىن ورىلگەن وزىندىك ورنەگى بار ەكەن.

وسى قازىرگى تاقىرىپتاعى «ميمىرت»، «يت تىرلىك» اتتى اڭگىمەلەر دە وسى زاماننىڭ تىنىسىن، كورىنىسىن ءدال سۋرەتتەيدى. «تەبەرىك» اڭگىمەسىندە اتەيستىك قوعامنىڭ زاردابىنان ەندى-ەندى ەس جيىپ جاتقان مۇسىلمان حالقىمىزدىڭ ءبىر ۇزىك ادەمى ءومىرى كوڭىلگە جىلىلىق اكەلەدى. يمانعا كەلگەن ستۋدەنت تەبەرىك قىزدىڭ پاكتىگىن ساقتاپ، ار-ۇياتىن قورعاۋداعى حاق ءدىننىڭ اسەرى وتە نانىمدى باياندالادى. قىزدىڭ مۇسىلمان جىگىت دەپ قالاپ كۇيەۋگە شىققاننان كەيىنگى ايانىشتى ءومىرى قازاق قوعامىنداعى ءدىننىڭ ءالى اۋمالى-توكپەلى كەزەڭدە تۇرعانىنا يشارات ەتكەندەي وقىرماندى ويلاندىرادى.

ءدال وسى اڭگىمەمەن ساباقتاس دەۋگە تۇرارلىق «قىتاي تۋىستا» گۇلباران دەگەن سۇلۋ قىزعا ءسوز سالعان مازى جياڭ دەگەن قىتاي جىگىتى كوپ اقشا، قىمبات سىيلىقپەن اقىرى دەگەنىنە جەتىپ، قازاق قىزىن قالىڭدىق ەتۋگە كوندىرەدى. قىزدىڭ اكەسى قاناپيا كاپىر قاۋىمعا قىزىن بەرۋدى توزاق وتىنا كۇيۋدىڭ ناق ءوزى دەپ بىلگەندىكتەن قاريا جاسىنا قاراماي، كۇرەڭ جۇيرىگىنە ءمىنىپ قىزىن ۇياتتان قۇتقارۋعا قالاعا اتتانادى. سويتسە، ابدەن ەسىرگەن قىتاي جىگىت جيپ ماشينەسىمەن گۇلباراندى قاسىنا الىپ كۇيەۋ بولىپ تۇسۋگە كەلە جاتقان جولدا قاناپياعا كەزىگەدى. ءور مىنەزدى قارياعا ءدىن نامىسى جىگەر بەرىپ، ءماشينانىڭ ەسىگىنەن باسى قىلتيىپ شىعا بەرگەن قىتاي «كۇيەۋدىڭ» مويىنىنا قولىنداعى قىل ارقاندى شالمالاپ كەپ جىبەرىپ تاقىمعا سالىپ تارتىپ بەرەدى. سۇيرەتىپ اكەپ جىگىتتى اكىمشىلىك ءۇيىنىڭ ءدال الدىنا اكەپ تاستاپ كەتەدى. ادۋىن قازاقتىڭ شالت ارەكەتىنەن شوشىنعان باسقىنشى پيعىلداعى قىتايلار ءبىر-نەشە كۇندە قازاق اۋىلىنىڭ اراسىنان كوز تاسا بولعان ەكەن. مۇنى گۋمانيزمگە قيعاش قوي دەسەك تە ۇلتىمىزدى قورعاۋدىڭ تىكە كۇرەسى ەكەنى ەرىكسىز سەندىرەدى. مۇندا، جازۋشى ۇلت نامىسىن ساقتاۋ،  ۇلتتى قورعايتىن جالعىز تىرەك دەگەن ادال مۇراتتى العا تارتقانى انىق.

وسى اڭگىمەگە تىكە ساباقتاس «ءدىندى  ساتۋ» ماتىنىندە ۇلت نامىسىن دا، ءدىن نامىسىن دا ساتقان نۇركەن دەگەن جىگىتتىڭ تاعدىرى سۋرەتتەلەدى. قىتاي ەلىندەگى حاق دىنگە قارسى جۇرگىزىلگەن ساياساتتىڭ ءبىر ۇزىك سۋرەتى قازاق ۇلتىنىڭ كۇرەس جولىندا بولماسا ەشكىم دە ونى قورعامايتىنىن، بوتەننىڭ تابانىندا قالاتىنىن اينىتپاي ايتا العان.

قىتايدىڭ قول استىنداعى شىعىستاعى سانى مول قازاق قاۋىمىنىڭ كۇرەسكە تولى ءومىرىن كەڭ تولعاپ سۋرەتتەگەن «بايتىك» اڭگىمەسىندە ۇلت ازاتتىق كوتەرىلىستىڭ داڭقى قولباسشىسى وسپان باتىر مەن ونىڭ ەرجۇرەك سەرىكتەرى شەرديمان، سۇلەيمەن، يمانباي، سۇلۋباي، اقتەكە، مۇسا، زاتەلبايلاردىڭ ەل ۇشىنگى ازاماتتىق ەرلىكتەرى مەن جىگىتتىك كەلبەتتەرى ول جاقتان حابارسىز قالاعان قازاق ەلىنىڭ وقىرمان قاۋىمىنا تاڭدانارلىق وقيعالاردى تانىستىرادى. كىتاپتىڭ  قورىتىندى تاراۋى ىسپەتتى «الىمعازى» اتتى حيكايات دەرەكتى ۇزاق اڭگىمە. مۇندا، قازىرگى قازاقتىڭ زيالى قاۋىمىنا كەڭىنەن تانىلعان تاريحشى عالىم، قارىمدى قالامگەر الىمعازى داۋلەتحانۇلىنىڭ ءومىر جولىنان كەڭىنەن حابار بەرگەن. حيكايات شىعىستاعى قازاقتىڭ سالت-ءداستۇر، تۇرمىس، مىنەزىنەن باستاپ عىلىم جولىنا قۇشتار بولعان بوزبالا الىمعازىنى زورلىقپەن ۇيلەندىرمەك بولعان ءبىر جاعى كۇلكىلى، ءبىر جاعى قايتپاس قايسار تۇرپاتىن ناقتىلى جاندى دەرەك، قىزىقتى دايەكتەرمەن سۋرەتتەيدى. ءسويتىپ، الىمعازىنىڭ ءوز حالقىنىڭ تەرەڭ تاريحىن انىقتاۋ مەن ەركىندىك جولىنداعى بۇكىل كۇرەسى تۇگەل قامتىلعان. ءارى، سول ەلدەگى ايتان اقىن سىندى تالاي اتاقتى ادامداردىڭ ءبارىنىڭ ءومىرىن دە سىيعىزا بىلگەندىكتەن تيپتىك تۇلعا دارەجەسىنە كوتەرگەن دەۋگە بولادى. وسىلايشا، قازىرگى قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن شەتتەگى قازاق زيالىلارىنىڭ دا وراسان ۇلەس قوسقانىن وسى حيكايات وقيعالارى  پاش ەتەدى.

بۇل جيناقتى ەڭ قىسقا تۇردە تانىستىرعاننىڭ وزىندە ءالى دە ايتىلماعان قانشا ءسوز قالدى دەسەك تە، قالعانىن تەڭىزدەي شالقار وقىرماننىڭ ەنشىسىنە قالدىردىق.

ال، جالپى بۇل تۋىندىنىڭ اسىل باعاسىن ۋاقىت دەگەن ۇلى تورەشى بەرەتىنى ءسوزسىز. ادەبيەتشى رەتىندە ايتارىم، قازاقتا ات سىنى، بۇركىت سىنى، قىز سىنى دەگەن سىندارلى سىنداردىڭ ەڭ بيىگىندە «ءسوز سىنى» تۇر. اباي حاكىم مۇنى «وتكىردىڭ ءجۇزى، كەستەنىڭ ءبىزى ورنەگىن سەندەي سالا الماس! قيادان شاۋىپ، قيۋاسىن تاۋىپ تاعىنى جەتىپ قايىرعان!» دەپتى. حالقىمىز «جۇزدەن جۇيرىك، مىڭنان تۇلپار» دەگەن، «ۇشپاق بولساڭ زىمىرا!» دەگەن.

نۇرحالىق ءىنىم دە قازاقتىڭ ءسوز بايگەسىندە شاڭىن بۇرقىراتىپ شاۋىپ بارادى، دەر بابىندا جاراعانىن اڭگىمەسىنەن بايقادىق، ماڭدايى جارىلىپ الدىنان كورىنسىن، دەگەن اعالىق تىلەگىمىزبەن ءسوزىمدى اياقتادىم.

اباي ماۋقاراۇلى

Abai.kz