ارينە، بارلىق ەلدەردە تۋا دەرتتى، اۋرۋ، ناۋقاس نەمەسە توتەنشە جاعدايعا ۇشىراپ، مۇگەدەكتىككە دۋشار بولعان تاعدىرلى ادامدار بار. ءبىز ولاردى مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندار دەيمىز.

ءيا، مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندار ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە بار جانە ولاردى كۇندەلىكتى ومىرىمىزدە كورىپ تە ءجۇرمىز. كوڭىلگە مەدەت تۇتارىمىز – قازاقستاندا مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندار مەملەكەتتىڭ، قوعامدىق ورتانىڭ، قالا بەردى، قايىرىمدى ادامداردىڭ قامقورلىعىندا، ءارى ولار قوعامنىڭ تولىق مۇشەسى بولىپ سانالادى. شەتەلدەرگە شىققان ءىس-ساپارلارىمىزدا بايقاپ ءجۇرمىز: ەڭ دامىعان، وركەنيەتتى ەلدەر دەپ اتالاتىن مەملەكەتتەردە رۋحتى، جىگەرلى جاندار بولماسا، مۇمكىندىگى شەكتەلگەن قارىپ-قاسىرلەردىڭ كوبى قاتارعا قوسىلا الماي، ءومىرىن ازاپتا وتكەرەدى ەكەن. بىزدە كومەك پەن جاردەمگە مۇقتاج جانداردىڭ مۇددەسى ارقاشان ۇكىمەتتىڭ نازارىندا. بۇل رەتتە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جانداردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا، ءومىر ساپاسىن جاقسارتۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ وتىراتىنىن ەسكە الۋىمىز كەرەك. پرەزيدەنت بىرنەشە رەت ۇكىمەت پەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا ينكليۋزيۆتى قوعام قالىپتاستىرۋ بويىنشا ناقتى تاپسىرمالار بەرگەن بولاتىن.

ينكليۋزيۆتى دامىتۋ انە-مىنە قولدانىسقا ەنگەلى تۇرعان جاڭا كونستيتۋتسيامىزدا دا قامتىلعان.

كونستيتۋتسيادا ينكليۋزيۆتى دامۋ بويىنشا ازاماتتاردى جاسىنا، اۋرۋىنا، مۇگەدەكتىگىنە نەمەسە باسقا دا زاڭدى نەگىزدەرگە بايلانىستى الەۋمەتتىك قامتاماسىز ەتۋدىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرى بەكىتىلگەن. سونىڭ ىشىندە  مەملەكەت بارلىق دەڭگەيدەگى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە، ەرەكشە ءبىلىم بەرۋدى قاجەت ەتەتىن بالالارعا ارنايى جاعداي جاساۋعا كەپىلدىك بەرگەن. قوعامداعى بارلىق ادامعا (اسىرەسە مۇگەدەكتىگى بار ازاماتتار مەن كورۋ قابىلەتى شەكتەۋلى جاندار ءۇشىن) تەڭ مۇمكىندىكتەر مەن كەدەرگىسىز ينفراقۇرىلىم ۇسىنۋ ماسەلەسى دە بار. بۇل وزگەرىستەر مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن قابىلدانعان 2025 –2030 جىلدارعا ارنالعان ينكليۋزيۆتى ساياسات تۇجىرىمداماسىنىڭ نەگىزى بولىپ تابىلادى.

پرەزيدەنتتىڭ ۇكىمەت پەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا ينكليۋزيۆتى قوعام قالىپتاستىرۋ بويىنشا ناقتى تاپسىرمالار بەرگەنىن جوعارىدا جازدىق. ينكليۋزيۆتى قوعام قالىپتاستىرۋ بارىسىندا يگىلىكتى ءىس-شارالار ۇيىمداستىرىپ، ناقتى ىستەرىمەن كوش باستاپ  كەلە جاتقان وبلىس – جەتىسۋ وبلىسى.

ەتنوكورمە – ادامدار اراسىنداعى التىن كوپىر

ىلگەرىدە جولىم ءتۇسىپ، جەتىسۋ وبلىسىنىڭ ورتالىعى – تالدىقورعانعا بارعانىمدا، جاسىل جەلەكتى قالادا ءوتىپ جاتقان حالىقارالىق كورمەنىڭ ۇستىنەن شىقپاسىم بار ما! كورمە – قولونەر شەبەرلەرىنىڭ قولىنان جاسالعان ءتۇرلى بۇيىمداردىڭ كورمەسى ەكەن. كورمەگە سوناۋ تۇركيادان، وزبەكستاننان، رەسەيدەن شەبەرلەر ارنايى كەلىپ قاتىسىپ جاتىر ەكەن.

جارمەڭكە – كورمەنىڭ سورەلەرى مەن لاپكەلەرى ءتۇرلى زاتتارعا تولىپ قالعان. شەتىنەن كوزدىڭ جاۋىن الادى.

– وسىنىڭ ءبارىن جاساپ، كورمەگە اكەلىپ قويعان جاندار – مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندار، – دەپ تۇسىنىك بەردى مەنىڭ جولباستاۋشىم. مەن مۇنى جارمەڭكە – كورمەنىڭ بازارىنا كىرگەندە-اق اڭلاعانمىن. جارمەڭكەنىڭ لاپكەسىنە ءتۇرلى بۇيىمدارىن  جايىپ تاستاپ وتىرعانداردىڭ دەنى قولارباعا تاڭىلعان، بالداققا سۇيەنگەن، زاعيپتاردىڭ ارناۋلى كوزىلدىرىگىن تاققان جاندار ەكەن. مەن سوندا وسى ءبىر اياۋلى ادامداردىڭ شەبەرلىگىنە، ومىرگە قۇشتارلىعىنا، وزدەرىن ەشكىمنەن كەم سانامايتىن قايسار رۋحىنا ءسۇيسىنىپ، ىشىمنەن، «مىنا ادامدار شىنداپ كىرىسسە، ءسان-سالتاناتى كەلىسكەن قالا دا سالىپ تاستايتىن شىعار» دەپ ويلاعانمىن. ەڭ باستىسى – قالالىق اكىمشىلىكتىڭ قولداۋىمەن ۇيىمداستىرلعان بۇل ەتنوكورمە – ادامنىڭ وزىنە دەگەن سەنىمىن ەسەلەپ، ادامداردىڭ اراسىن التىن كوپىر بولىپ جالعاپ جاتقان ەدى. مەنىڭ ءدال وسى ويىمدى قۇپتاعانداي جەرگىلىكتى باسىلىمداردىڭ بىرىنەن  «مەيىرىم» مقب توراعاسى گۇلۆيرا تاۋبالدينوۆانىڭ: «ءبىز جاي عانا كورمە ەمەس، قارىم-قاتىناس ورناتاتىن، شابىت الاتىن، جاڭا مۇمكىندىكتەرگە جول اشاتىن الاڭ قۇرۋعا تىرىستىق. كوپتەگەن قاتىسۋشىلار ءىس-شارا بارىسىندا جاڭا تۇتىنۋشىلار مەن سەرىكتەستەر تاپتى»، – دەگەن ءسوزىن وقىپ، ريزا بولدىم.

جەتىسۋ – تەك ەتنوكورمە ۇيىمداستىرىپ قانا وتىراتىن وبلىس ەمەس. مىسالى، وبلىس ورتالىعى تالدىقورعان قالاسىندا  «مۇگەدەكتىگى بار ادامداردى كۆوتامەن جۇمىسقا ورنالاستىرۋ» بويىنشا 2025 جىلى 48 ادامدى جۇمىسپەن قامتۋ كوزدەلسە، بۇل جوسپار وتكەن جىلى 100 پايىز ورىندالىپ، ياعني، مۇگەدەكتىگى بار 48 ادام جۇمىسقا ورنالاسىپ، قاتارعا ىلىگىپتى.

«مۇگەدەكتىگى بار ادامدارعا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ» باعدارلاماسى دا تالدىقورعاندا ورايىن تاۋىپ، جاقسى جولعا قويىلعان. 2026 جىلعى جوسپاردا 1 ادام بولسا، جىل باسىنان مۇگەدەكتىگى بار 2  ادامعا جۇمىس ورىنى قۇرىلىپتى. «مۇنداعى ءبىزدىڭ جوسپارىمىز ورىندالىپ، جوبا 200%-عا جەتتى»، – دەيدى تالدىقورعان قالاسى مانساپ ورتالىعىنىڭ ماماندارى.

بالانىڭ ءبارى – بالا

19 مەكەمە. بۇل از با، كوپ پە؟ تەگى، وسىنداي مەكەمەلەردىڭ بولماي-اق قويعانى ءجون ەدى. بىراق امال كەم، ەرەكشە كۇتىمدى، ەرەكشە نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەتىن بالالار بار دا، مۇنداي مەكەمەلەردىڭ قىزمەتىن جوققا شىعارا المايسىز. ايتىپ وتىرعانىمىز، جەتىسۋ وبلىسىنداعى ەرەكشە ءبىلىم بەرۋدى قاجەت ەتەتىن بالالارعا قولداۋ كورسەتەتىن مەكەمەلەر جايىندا. الگىندەي مەكەمەلەردىڭ سانى جەتىسۋ وبلىسىندا 19 ەكەن. سونىڭ ىشىندە ارناۋلى ينتەرناتتار، وبلىستىق پەداگوگيكالىق-پسيحولوگيالىق كونسۋلتاتسيالار، پەداگوگيكالىق-پسيحولوگيالىق تۇزەتۋ كابينەتتەرى دە قىزمەت كورسەتەدى.

بالانىڭ ءبارى – بالا. كەز كەلگەن بالا ءوز قاتارلاستارىمەن بىردەي ءبىلىم الىپ، ويناپ-كۇلىپ وسۋگە، مەملەكەت تاراپىنان جاسالىپ وتىرعان بارلىق  مۇمكىندىكتەردى پايدالانۋعا قۇقىلى. ايتسە دە، بارلىق مۇمكىندىكتى پايدالانۋ بارلىق بالانىڭ ماڭدايىنا جازىلماپتى. مىسالى، دەنساۋلىعى ناشار بالالار مەكتەپتەرگە بارا المايدى. سپورت الاڭدارى مەن زالداردا جۇگىرە المايدى. سۋدا جۇزە المايدى. ءتىپتى ءوزى قاتارلى بالامەن تەڭ وتىرىپ سويلەسە دە المايدى. الايدا ولار ەشكىمنەن كەم ەمەس. مەملەكەت پەن اتا-انا ۇزبەي قامقورلىق جاساسا ەرەكشە بالالاردىڭ ورتاسىنان ەرتەڭ ەرەكشە تۇلعالار دا شىعۋى مۇمكىن. ومىردە مۇنداي مىسالدار از با؟

تاقىرىبىمىزعا ورلايىق. مۇگەدەكتىگى بار بالالاردىڭ جاعدايىن ەسكەرىپ،   وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسى جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردە 203 پەداگوگ-دەفەكتولوگتىڭ، 165 لوگوپەدتىڭ، 1 تيفلوپەداگوگتىڭ، 108 پەداگوگ-اسسيستەنتتىڭ  جۇمىس ىستەۋىنە پارمەن بەرىپتى. اعىمداعى جىلى جەتىسۋ وبلىسى كوكسۋ اۋدانىندا پسيحولوگيالىق-پەداگوگيكالىق تۇزەتۋ كابينەتى اشىپتى. سول سياقتى پانفيلوۆ اۋدانى ى.التىنسارين اتىنداعى مەكتەپتە، تالدىقورعانداعى ۋشينسكي اتىنداعى №7, №27 ورتا مەكتەپتەردە ينكليۋزيانى قولداۋ كابينەتتەرى جۇمىس ىستەيدى ەكەن. تالدىقورعان قالاسىنداعى №16 ورتا مەكتەپ بازاسىندا رەسۋرستىق كابينەت تە بار كورىنەدى.

وسى ارادا ايتا كەتەيىك، ەرەكشە قاجەتتىلىگى بار بالالاردى ورتاعا بەيىمدەۋ، ولاردىڭ كوپشىلىك بالالار وقيتىن مەكتەپتەرگە بارۋى جانە ولاردى سىنىپتاستارى مەن اتا-انالاردىڭ قابىلداۋى اۋەل باستا قيىن بولدى. ەسىمىزدە، وسىدان 4-5 جىل بۇرىن، ەرەكشە قاجەتتىلىگى بار بالالاردى وزگە بالالارمەن قاتار وقىتۋعا مەكتەپ ۇجىمىنداعى مۇعالىمدەردىڭ ءوزى ء(بارى ەمەس، ءىشىنارا) قارسى بولعان ەدى. الايدا، پرەزيدەنت توقاەۆتىڭ تاپسىرىماسىمەن، قوعامنىڭ تالاپ ەتۋىمەن بۇل ماسەلە قازىر شەشىمىن تاۋىپ، قاتارداعى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ قالدى. وسى جايدى تالدىقورعانداعى № 7 مەكتەپ ديرەكتورىنىڭ وقۋ ءىسى جونىندەگى ورىنباسارى باحتيحان سەيىتوۆا بىلاي دەپ ەسكە الادى:

– ءبىزدىڭ مەكتەپتە ينكليۋزيانى قولداۋ كابينەتى 2019 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە اشىلدى. مەكتەبىمىزگە ەرەكشە قاجەتتىلىگى بار 10 بالا كەلدى. سول 10 بالانىڭ 3-ەۋىن قوعامدىق ورتاعا بەيىمدەپ، ءوز بەتىمەن وقي الاتىن دەڭگەيگە جەتكىزىپ شىعاردىق. قازىر دە 10 بالا ينكليۋزيۆتى ءبىلىم الىپ ءجۇر. ولار سىنىپتا باسقا بالالارمەن بىرگە وتىرىپ وقيدى. ارقايسىنىڭ جانىندا ءبىر-ءبىر پەداگوگ-اسسيستەنت بار. بۇل ىسكە العاش كىرىسكەنىمىزدە اتا-انالار تاراپىنان دا، وقۋشىلار تاراپىنان دا، ءتىپتى مۇعالىمدەردىڭ اراسىندا دا قارسىلىق بولدى. دەگەنمەن، ەرەكشە قاجەتتىلىگى بار بالالاردى ورتاعا بەيىمدەۋ ماسەلەسىن ءبىز ەپتەپ جولعا قويدىق. ياعني، ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋدىڭ تيىمدىلىگىن بىزگە ۋاقىتتىڭ ءوزى كورسەتىپ بەردى.

دەرەكتەر نە دەيدى؟

جەتىسۋ وبلىسى اكىمشىلىگىنىڭ ءباسپاسوز ورتالىعى بەرگەن دەرەكتەرگە سۇيەنسەك،

ينكليۋزيۆتى بىلىممەن قامتىلعاندار سانى  جەتىسۋ وبلىسىندا – 6 278 بالا ەكەن.  ولاردىڭ مەكتەپ جاسىنا دەيىنگىلەرى  – 1550 بالا، 4500-دەن استامى مەكتەپ وقۋشىلارى، 231-ءى كوللەدج ستۋدەنتتەرى.

مەكتەپتەردە دەفەكتولوگتار، لوگوپەدتەر، سۋردوپەداگوگتار، جيىنى – 406 ارنايى پەداگوگ قىزمەت ىستەيدى.

535 پسيحولوگ بالالارعا قولداۋ كورسەتۋدە.

وبلىستا 19 ارنايى ءبىلىم بەرۋ مەكەمەسى بار.

بۇل، ارينە، دەرەكتەر. دەرەكتەر، بىراق، كوپ نارسەنى ايتادى. بۇل دەرەكتەر ءبىزدىڭ قوعامدا مەيىرىم بار ەكەندىگىن ايگىلەپ تۇر. ال، مەيىرىمدى قوعامدا مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندار بولمايدى. ولاردىڭ ءبارى – قاتارداعى جاندار، قوعامنىڭ تولىققاندى مۇشەسى.

ءىلياس اقاباي

Abai.kz