شەتەلدىك تاريحناما

كەيبىر رەسەيلىك جانە وتاندىق تاريحشىلار الاش اۆتونومياسى مەن قوقان (تۇركىستان) اۆتونومياسى باسشىلارى ءاليحان بوكەيحان مەن مۇستافا شوقايدى ساياسي قارسىلاستار رەتىندە كورسەتكىسى كەلەدى.

1917 جىلعى رەسەي يمپەرياسىنىڭ كۇيرەۋى ناتيجەسىندە قۇرىلعان الاش اۆتونومياسى مەن قوقان (تۇركىستان) اۆتونومياسى شەتەلدىك تاريحنامادا ورتالىق ازيا حالىقتارىنىڭ ۇلتتىق مەملەكەتتىلىككە ۇمتىلعان العاشقى دەموكراتيالىق ساياسي جوبالارى رەتىندە قاراستىرىلادى.

باتىس، تۇرىك، جاپون جانە ەميگراتسيالىق زەرتتەۋلەردە بۇل ەكى اۆتونوميا ءبىر-بىرىنە قارسى ەمەس، ءبىر تاريحي ۇدەرىستىڭ ءوزارا بايلانىستى كورىنىستەرى رەتىندە باعالانادى.

Richard Pipes (اقش)

امەريكالىق تاريحشى ريچارد پايپس (The Formation of the Soviet Union, 1917–1923) الاش پەن تۇركىستان اۆتونوميالارىن رەسەي يمپەرياسىنىڭ ىدىراۋى كەزىندە پايدا بولعان ۇلتتىق قوزعالىستاردىڭ قۇرامداس بولىگى رەتىندە قاراستىرادى.

ونىڭ پىكىرىنشە:

الاش قايراتكەرلەرى كونستيتۋتسيالىق جانە فەدەراتيۆتىك مەملەكەتتى جاقتادى;

تۇركىستان اۆتونومياسى ولكەلىك ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى كوزدەدى;

بولشەۆيكتەردىڭ ورتالىقتاندىرۋ ساياساتى بۇل جوبالاردىڭ ءومىر سۇرۋىنە مۇمكىندىك بەرمەدى.

Martha Brill Olcott (اقش)

امەريكالىق زەرتتەۋشى مارتا بريلل ولكوتت (The Kazakhs) الاش قوزعالىسىن قازاق ۇلتتىق ينتەلليگەنتسياسىنىڭ قالىپتاسۋىنىڭ ەڭ جوعارى كەزەڭى دەپ باعالايدى.

ونىڭ ەڭبەكتەرىندە:

الاش ۇلتتىق مەملەكەتتىلىكتىڭ نەگىزىن قالادى;

ءبىلىم بەرۋ، جەر رەفورماسى جانە قۇقىقتىق مەملەكەت يدەيالارى باستى ورىن الدى;

ءاليحان بوكەيحان باستاعان زيالىلار رەسەي قۇرامىنداعى دەموكراتيالىق فەدەراتسيا ۇلگىسىن قولدادى.

Adeeb Khalid (اقش)

ورتالىق ازيا تاريحىنىڭ بەلگىلى مامانى اديب حاليد (Making Uzbekistan, Central Asia) قوقان جانە الاش اۆتونوميالارىن جاديتتىك رەفورمالاردىڭ ساياسي جالعاسى دەپ ەسەپتەيدى.

ول:

ەكى اۆتونوميانىڭ دا زايىرلى باسقارۋدى قولداعانىن;

پارلامەنتتىك جۇيە مەن ازاماتتىق قۇقىقتاردى قورعاۋعا ۇمتىلعانىن;

ولاردىڭ كۇيرەۋى ازامات سوعىسى مەن بولشەۆيكتەردىڭ اسكەري كۇشىمەن بايلانىستى بولعانىن كورسەتەدى.

Edward Allworth (اقش)

كولۋمبيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ەدۆارد وللۆورت تۇركىستان اۆتونومياسىنىڭ تالقاندالۋى كەيىنگى قارۋلى قارسىلىق قوزعالىستارىنىڭ كۇشەيۋىنە ىقپال ەتكەنىن جازادى.

ول قوقان اۆتونومياسىن:

تۇركىستان حالىقتارىنىڭ العاشقى دەموكراتيالىق ۇكىمەتى;

كوپۇلتتى ساياسي تاجىريبە رەتىندە باعالايدى.

Alexandre Bennigsen جانە Chantal Lemercier-Quelquejay (فرانتسيا)

فرانتسۋز زەرتتەۋشىلەرى تۇركىستانداعى مۇسىلمان ساياسي قوزعالىستارىن زەرتتەي وتىرىپ:

الاشتى قازاقتىڭ ۇلتتىق مودەرنيزاتسياسىنىڭ كورىنىسى;

قوقان اۆتونومياسىن جاديتتىك رەفورماتورلاردىڭ ايماقتىق ساياسي جوباسى رەتىندە سيپاتتايدى.

Baymirza Hayit (گەرمانيا–تۇركيا)

تۇركىستاندىق ەميگرانت تاريحشى بايمىرزا حايت الاش پەن قوقان اۆتونوميالارىنىڭ ىنتىماقتاستىعىنا ەرەكشە نازار اۋداردى.

ونىڭ ەڭبەكتەرىندە:

قوقان اۆتونومياسى قازاق قايراتكەرلەرىمەن تىعىز بايلانىس ورناتۋعا ۇمتىلعانى;

تۇركىستان حالىقتارىنىڭ ورتاق ساياسي كەڭىستىگىن قالىپتاستىرۋ يدەياسى بولعانى كورسەتىلەدى.

Tomohiko Uyama جانە Ryosuke Ono (جاپونيا)

جاپون تاريحشىلارى بۇرىن عىلىمي اينالىمعا تۇسپەگەن ديپلوماتيالىق قۇجاتتاردى زەرتتەدى.

ولاردىڭ ەڭبەكتەرىنەن بەلگىلى بولعانى:

الاش وردا جاپونيا جانە انتانتا ەلدەرىمەن بايلانىس ورناتۋعا ارەكەت جاساعان;

رايىمجان مارسەكوۆتىڭ ۆلاديۆوستوكتاعى كەلىسسوزدەرى;

الاش ۇكىمەتىنىڭ حالىقارالىق قولداۋ ىزدەگەنى.

بۇل زەرتتەۋلەر الاشتىڭ سىرتقى ساياساتى تۋرالى جاڭا مالىمەتتەر ەنگىزدى.

مۇستافا شوقايدىڭ ەميگراتسيالىق ەڭبەكتەرى

پاريجدە جارىق كورگەن «ياش تۇركىستان» جۋرنالى مەن مۇستافا شوقايدىڭ ەڭبەكتەرى باتىستاعى نەگىزگى دەرەككوزدەردىڭ بىرىنە اينالدى.

وندا:

قوقان اۆتونومياسىنىڭ قۇرىلۋى;

بولشەۆيكتەردىڭ قوقاندى كۇشپەن جويۋى;

الاش پەن تۇركىستان قايراتكەرلەرىنىڭ ءوزارا بايلانىسى جان-جاقتى باياندالادى.

شەتەلدىك تاريحنامانىڭ ورتاق قورىتىندىسى

كوپشىلىك شەتەلدىك زەرتتەۋشىلەر مىنا ماسەلەلەردە ورتاق پىكىرگە كەلەدى:

الاش اۆتونومياسى — قازاق ۇلتتىق مەملەكەتتىلىگىنىڭ العاشقى دەموكراتيالىق جوباسى.

قوقان اۆتونومياسى — تۇركىستان حالىقتارىنىڭ كوپۇلتتى اۆتونوميالىق مەملەكەت قۇرۋ ارەكەتى.

ەكى اۆتونوميا دا رەسەيدەن تولىق ءبولىنۋدى ەمەس، فەدەراتيۆتىك اۆتونوميانى ماقسات ەتتى.

ەكەۋى دە ۇلتتىق پارلامەنت، زاڭ ۇستەمدىگى جانە ازاماتتىق قۇقىقتاردى قورعاۋ قاعيدالارىن ۇستاندى.

ولاردىڭ كۇيرەۋى، نەگىزىنەن، ازامات سوعىسى جاعدايى مەن بولشەۆيكتىك اسكەري-ساياسي ۇستەمدىكتىڭ ورناۋىمەن بايلانىستى بولدى.

نەگىزگى شەتەلدىك ادەبيەتتەر:

Richard Pipes — The Formation of the Soviet Union: Communism and Nationalism, 1917–1923.

Martha Brill Olcott — The Kazakhs.

Adeeb Khalid — Making Uzbekistan; Central Asia: A New History from the Imperial Conquests to the Present.

Edward Allworth (رەد.) — Central Asia: 130 Years of Russian Dominance.

Alexandre Bennigsen & Chantal Lemercier-Quelquejay — Islam in the Soviet Union جانە تۇركىستان جونىندەگى ەڭبەكتەرى.

Baymirza Hayit — Turkestan Between Russia and China.

Tomohiko Uyama — الاش قوزعالىسى مەن جاپون ارحيۆتەرى بويىنشا ماقالالار.

Ryosuke Ono — الاش وردانىڭ حالىقارالىق ديپلوماتياسىنا ارنالعان ارحيۆتىك زەرتتەۋلەر.

وسىنداي سالىستىرمالى تالداۋلاردىڭ نەگىزىندە قازىرگى حالىقارالىق تاريحناما الاش اۆتونومياسى مەن قوقان اۆتونومياسىن حح عاسىر باسىنداعى ورتالىق ازياداعى ۇلتتىق مەملەكەتتىلىك پەن دەموكراتيالىق جاڭعىرۋدىڭ ءوزارا ساباقتاس ەكى جوباسى رەتىندە باعالايدى.

ءاليحان بوكەيحان مەن مۇستافا شوقاي تۋرالى بولەك جازاتىن بولامىن.

ءومىر شىنىبەكۇلى

Abai.kz