بىردە نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى مو يانمەن قازاق قالامگەرلەرىنىڭ اراسىندا قانداي دا ءبىر ۇقساستىق بار ما دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەگىم كەلدى. ءسويتىپ، سالىستىرىپ قاراسام،  جۇڭگو جازۋشىسى مەن ءبىزدىڭ جازۋشىلاردىڭ تۋىندىلارىندا كوتەرگەن ءبىراز ماسەلەلەردە سايكەستىكتىڭ بارىن بايقادىم. اتاپ ايتار بولساق، جازۋشى داۋرەن قۋات پەن مو ءياننىڭ جازۋ ستيلىندە جاقىندىق، شىعارمالارىندا ۇقساستىقتار كوپ ەكەن.

1. داۋرەن قۋات «ءمۇيىز تاراق» اڭگىمەسىندە قۇندىلىقتاردىڭ جوعالۋى مەن ورنى تولمايتىن وكىنىشتەردى مىقتى رۋحتىڭ يەسى رىمكەشتىڭ باسىنداعى اق جاۋلىعىن قالادان كەلگەن وكىلدىڭ جۇلىپ الۋى ارقىلى ۇلتتىڭ ازاپ-شەرىن اڭعارتادى. داۋرەندە – رىمكەشتىڭ كۇمىس تاراعىنا كوزى تۇسكەن قۇلىن جەگىش قۇردىمنىڭ جالماۋىزدىعى مەن مو ءياننىڭ –  ەسەكتى سويىپ جەپ قوياتىن كوممۋنا قىزمەتكەرى – فاڭ حاتشىنىڭ ەسەك ەتىنە «جەرىكتىگى» اراسىندا ۇقساستىق بار. شارۋا ادامىنىڭ بالاسىنداي ماپەلەگەن ءتورت تۇياعى اپپاق، ەڭ سۇيكىمدى، ەڭ اقىلدى ەسەگىن «اش ادامدار» سويىپ جەپ الادى.

داۋرەن قۋات «ءمۇيىز تاراق» اڭگىمەسىندە بىلاي دەيدى: «ەرى ەكەۋى قۇلىنداردى اسا جاقسى كورۋشى ەدى. وتاسقاندارىنا بەس-التى جىلدىڭ ءجۇزى اۋسا دا ءبىر شاقالاقتىڭ جۇپار يىسىنە زار بولىپ جۇرگەندىكتەن  ەكى مۇڭلىق بيە قۇلىنداسا، قۇراق ۇشىپ جانىنان شىقپايتىن. بيىل ءبىر اق جال سارى بيە قاداعا وڭباي جىعىلىپ، ىشتەگى قۇلىنىن جىلقىشىلار جارىپ العان. جەتىم قۇلىن سودان بەرى قولدان ءسۇت ءىشىپ، قولدان جەم جەپ ابدەن جەتىلگەن ەدى. جۇنىتتاي. قۇيرىعىن تىگىپ، قۇلدىراڭداي شاپقاندا, قۇدايدىڭ ءبىر قىزىعى، ءبىر كەرەمەتى وسى ما دەرسىڭ. كەيدە سول كەرەمەتىن كەرەمەتكە ۇلاستىرىپ، التىن تۇكتى ايماڭداي قۇلىن بۇنىڭ الكەۋدەسىنە تۇمسىعىن سۇعىپ، ۇمسىناتىنى بار. اناسىنداي كورەدى. سوندا، جاس ايەلدىڭ الپىس ەكى تامىرى ءيىپ، الدەبىر تاڭسىق كۇيگە ەلتيتىن. ەندى، مىنە، قۇلىن جەيتىن قوناق كەلە جاتىر. اق جاعالى ۇلكەن ۇلىق».

«...وسى كەزدە ۇيىردەن سۋىرىلا شىعىپ، اق جال سارى قۇلىننىڭ قۇلدىراڭداي شاۋىپ، اناسىنا جاقىنداي بەرگەنى...

– ۇستا مىنانى! جىق، باۋىزدا!

جاس ايەل اۋزى تۇكتى جالماۋىز باۋىرىنداعى بالاسىن تارتىپ جەيتىندەي شار ەتە تۇسكەن. ودان ارعىسىنا دارمەنى جەتپەدى. جانارىن الا قاشقاندا, قۇلىننىڭ اي ماڭدايى جوڭعاردىڭ جوندارىندا شاشىلعان كۇننىڭ قان قىزىل شاپاعىنا شانشىلىپ قالدى». (داۋرەن قۋات. «بورىسوقپاق». 15-16 بەتتەردە).

ال، مو يان «ءومىر مەن ءولىم ازابى» رومانىندا بىلاي جازادى: «... ەرتەرەك قاساپشىلارعا وتكىزىپ بەرىپ سويىپ تاستاسا، سونىڭ ءوزى ۇلكەن ابىروي ەمەس پە؟ «اسپانداعى ايداھار مەن جەردەگى ەسەكتىڭ ەتىنەن ءدامدى ەت جوق» دەيتىن كوممۋنا قىزمەتكەرلەرءى بۇل ەسەكتىڭ ەتىن اشقاراقتانا اساماي ما? ەڭ ابزالى – جاڭا كەلگەن حاتشىعا دا ءدام تاتتىرعان ءجون. ول – چىن اكىمگە  حاتشى بولعان  باياعى ادام ەدى، فاميلياسى فان، اتى توڭ، لاقاپ اتى «مەشكەي»، تاماقساۋ بولعاندا الدىنا جان سالمايدى. چىن اكىم ەسەك مىنۋگە قاتتى قۇمار بولسا، فان حاتشى ەسەك ەتىن جەۋگە قاتتى جەرىك ەدى». (مو يان «ءومىر مەن ءولىم ازابى». 132-بەت).

2. كەلەسى: داۋرەن قۋاتتىڭ «بورىسوقپاق» اڭگىمەسىندە جاس قانشىقتاردىڭ ارسىزدىعىن اشاتىن مىنانداي ءسات بار.

«بۇل كەزدە قالانىڭ قانشىق قاسقىرلارى ۇيىككە تويماي ارلان كورسە، اسىلىپ وينايتىن عادەت تاپتى. بۇلاڭ قۇيرىقتى ءبىر-ەكەۋى قالانىڭ سىرتىنداعى دوڭدە، وڭاشا، تۇمسىعىن سوناۋ الىس تاۋدان ەسىلىپ سوعاتىن ەركە، جۇپار سامالعا توسەپ جاتاتىن كارى كوسەمگە دە كەلىپ قايتقان. ۇيكەلەنىپ، يىسكەلەنىپ، ءتالىمسىپ ءتىل قاتقان:

– اتاي، قالاعا كىرمەيسىز بە؟ ايدالادا مۇنىڭىز نە؟

– شىراقتارىم، مەنى مازالاماڭدار. مەن – ءتۇزدىڭ تاعىسىمىن» (سوندا، 97-بەتتە).

مو ياندا شوشقالاردىڭ كوسەمى تۋرالى دا ءدال وسىلاي  ايتىلادى.

«... اقيقات شىندىق بىلاي بولعان، ءبىر ءسات الجاسىپ، حوڭ تويۋەنى تىستەپ جارالاعاننان كەيىن، تۇندەلەتىپ، ۋ اۋلەتى مۇيىسىندەگى جاسىل القاپقا تارتتىم. بىرنەشە مەگەجىن قۇنجىڭ قاعا الدىمنان ارسالاڭداي شىعىپ ەدى, مەن جاقتىرماي، ولاردى ءبىر شەتكە قايىرىپ جىبەردىم. بۇل ءىستىڭ وسىلاي تىنباسىنان سەزىكتەنىپ، قولدانار شارانى اقىلداسۋ ءۇشىن ديۋ شياۋسانعا باردىم.

دياۋ شياۋسان ماعان بارلىق تەگەۋرىندى شوشقانى شاقىرتىپ، قاراعايلى توعايدىڭ الدىنداعى قۇم قايراڭعا جيدى. لاۋ دياۋ ۇزاق ۋاقىتتىق سىننان وتكەن ساقا قولباسشىداي اتا-بابالارىمىزدىڭ ادامزاتپەن، بارىس-قابىلاندارمەن ۇرىس جاساعان داڭقتى ءداستۇرىن باياندادى» (سوندا، 487-488-بەتتەردە).

3. داۋرەن قۋات «بورىسوقپاق» اڭگىمەسىندە ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ تومەندەۋىن، ۇيات، وبال-ساۋاپتى ۇمىتىپ، يتشە تالاسىپ، قاسقىرشا شايناسقان بۇگىنگى ادامداردىڭ قيامپۇرىستىق ارەكەتتەرىنە قيال مەن ءميفتى ارالاستىرا سۋرەتتەي كەلىپ: «ەرتەڭىندە ت. قالاسىنىڭ تۇرعىندارى تەگىس قاسقىرعا اينالىپ كەتتى. بولتىرىكتەرىن ەرتكەن ءۇيىرلى كوكجالدار جالاڭ قاعىپ، اسەم شاھاردىڭ كوشەلەرىن كەزىپ ءجۇردى», –  دەيدى. مو ءياننىڭ كەيىپكەلەرى ەسەككە، بۇقاعا، يت پەن شوشقاعا، مايمىلعا اينالادى.

جالپى داۋرەن قۋاتتىڭ   وقيعا جەلىسىن شيرىقتىرىپ، كەرەمەت كەستەلەۋىنەن بولەك – جازۋ شەبەرلىگىنە، ادام ەموتسياسىن تەرەڭ ءتۇسىنىپ، جانۋار مەن ادام كەيىپى اراسىنداعى بايلانىسىن ءدال بەينەلەۋىنە تولىق ماقالا ارناساق تا بولادى. جازۋشى قوعام ءومىرىن شىنايى سيپاتتاي وتىرىپ، اۋىلدىق تىرشىلىكتىڭ كوز تارتار كورىنىستەرى، الەمنىڭ ەڭ كورىكتى جەرلەرىنىڭ ءبىرى – قازاق دالاسىنا سىرتقى دۇنيەنىڭ توندىرگەن قاۋىپىن تازا قازاقى مىنەزگە جاقىن ءتۇز تاعىسى قاسقىر بەينەسىمەن بەرەدى.

«مىنە، ءدال وسى كەزدە، ءتۇن جارىمىندا، اقبۋرىل، كەڭ كەۋدەسىن شالقايتا تاستاپ، جۋان، جالداس موينىنا بىتكەن ۇلكەن، قاھارلى باسىن تىك كوتەرگەن كارى كوسەم تۇمسىعىن كوككە سوزىپ ۇلىدى-اي كەلىپ. ول كۇڭىرەنىپ ۇزاق ۇلىدى. ۇلي المايتىن ۇرپاعىنىڭ، ءزاۋ-زاتىنىڭ قورقاۋلىعىنان قورقىپ تا، قورىنىپ تا ۇلىدى. كوسەم جالعىز ۇلىدى», – دەيدى جازۋشى. مۇندا داۋرەن قۋات ادامداردىڭ جان ارپالىسىن ۇلى تاريحتىڭ كەيبىر ساتتەرىمەن بايلانىستىرا وتىرىپ، قاسقىرلار ارقىلى بەرۋدى قالامگەرلىك شەشىمى رەتىندە قابىلداعان سياقتى. جازۋشىنىڭ اللەگوريالىق «كىرەكەي-كۇنىكەي» حيكاياتىندا دا مو ءياننىڭ «ءومىر مەن ءولىم ازابى» رومانىنداعى وقيعالارمەن ۇقساس كورىنىستەر، ويلار بار.

«بورىسوقپاق» اڭگىمەسىندە اۆتور 3 جەلىنى قاتار ۇستايدى. سونىڭ ءبىرى – كافەدەگى زاماناۋي پەرسوناجدار اڭگىمەسى – اقىن بولۋعا تالاسقان ماس قالامگەرلەر: «بۇرىن قاسقىر ەمگەنبىز. قازىر بوتەلكە ەمەمىز»، – دەيدى. وسى ەكى سويلەمنىڭ وزىنەن-اق،  قوعامنىڭ، ادام مىنەزىنىڭ  ازىپ-توزعانى، تالكەككە ۇشىراعان تاعدىرى،  زامانا كەلبەتى اڭعارىلادى.

مو  ياندا: «وسى ەكى ارادا «اپكەمە جەزدەم ساي، ساسىعان ەتكە بورسىعان ماي» دەگەندەي حال بولعان ەدى. ياڭ چيدىڭ  ويىنا تۇك تاپپاي ەرىگىپ وتىرعان جاستار قارقىلداپ كۇلدى. تەنەكتەۋ بىرەۋى اڭدىپ باسىپ كەلدى دە، جارتى قۇمىرا سىرانى  بۇتاقتا سالاقتاپ تۇرعان قىزىل گالستۋكقا اقىرىن قۇيدى. ءدال وسى تۇستا ياڭ چيدىڭ كوپىرمە سوزىنە ەلىتىپ، اراقتىڭ بۋىمەن بايىپ كەتكەندەي بولعان اعايىندى سۇن لوڭ مەن سۇن حۋ توست كوتەرۋ ويىنىن باستاپ كەتتى.

ەت ەتكە، سورپا بەتكە،

ماستار شەتكە، سارىلار، كەتپە.

ايتىسامىز ءبىر ساتكە،

قىزىل بۇرىش نان ساۋداسىن،

جاسامايمىز بىزدەر تەككە،

اقشانى كوپ كۇرەپ تاۋىپ،

كورسەتەمىز ءالى كوپكە ... – دەپ ساۋساقتارىن بۇگىپ-جازىپ، ايتىسا جونەلدى». (477-بەت).

ەكى شىعارما ءبىرى –  نوبەل سىيلىعىن العان  كولەمدى  رومان، ءبىرى –  شاعىن كولەمدى پروزا جانرىنداعى تۋىندى بولا تۇرا، ەكەۋىنىڭ كوتەرەگەن سالماعى بىردەي. ەكەۋى دە ادام تابيعاتى  مەن ءومىر شىندىعىن اشۋدا ادامنىڭ ورنىنا جانۋارلاردى الادى.

ەكى قالامگەردىڭ تۋىندىسىندا شىندىق پەن قيال ايقاسىندا  ءبىرىنشى راۋندتا الدىڭعى ورىنعا قيال شىقسا، ەكىنشى راۋندتا قيال شىندىقتى وزىنە ءسىڭىرىپ الادى. جەڭىس –  قيالدا. ادام  تابيعاتىن وسىنشا تەرەڭ ءتۇسىنۋ مۇمكىن بە ءوزى؟ ال ونى ءدال ءارى كوركەم جەتكىزۋ شە؟ ەكى جازۋشى دا بۇل رەتتە شەبەرلىكتىڭ انىق ۇلگىسىن تانىتىپ، ايتپاق ويلارىنىڭ ۇشىعىنا، ياعني، اۆتورلىق يدەالىق مۇراتىنا جەتەدى.

راۋشان قۇرمانعاليەۆا

Abai.kz