قازاق حالقىنىڭ رۋحاني مۇراسى عاسىرلار قويناۋىنان جەتكەن سان الۋان قازىنادان تۇرادى. سولاردىڭ ىشىندە حالىقتىڭ ەڭ كونە دۇنيەتانىمىن، تابيعات تۋرالى تۇسىنىگىن جانە رۋحاني بولمىسىن ساقتاپ قالعان ەرەكشە قابات – ميفتىك اڭىزدار. بەلگىلى فولكلورتانۋشى عالىم نىعىمەت مىڭجانيدىڭ «قازاقتىڭ ميفتىك اڭىزدارى» اتتى ەڭبەگى وسى مۇرانىڭ ءمان-ماڭىزىن اشىپ كورسەتەتىن قۇندى زەرتتەۋلەردىڭ ءبىرى سانالادى.

ميف – ادامزات ساناسىنىڭ ەڭ العاشقى شىعارماشىلىق جەمىسى. ول عىلىم مەن فيلوسوفيا قالىپتاسپاي تۇرعان كەزەڭدە دۇنيەنىڭ قالاي پايدا بولعانىن، تابيعات قۇبىلىستارىنىڭ سىرىن، ادام ءومىرىنىڭ ءمانىن تۇسىندىرۋگە تالپىنىستان تۋعان. سوندىقتان ميفتەردى جاي عانا قيال-عاجايىپ اڭگىمەلەر دەپ قاراۋعا بولمايدى. ولار – ەجەلگى ادامداردىڭ الەم تۋرالى تۇسىنىگىنىڭ، دۇنيەنى تانۋ ءتاسىلىنىڭ كورىنىسى.

نىعىمەت مىڭجانيدىڭ پايىمداۋىنشا، قازاق ميفتەرىنىڭ تۇپكى تابيعاتى الەم حالىقتارىنىڭ كونە ميفتەرىمەن ورتاق. قازاق اڭىزدارىندا دا الەمنىڭ جاراتىلۋى، العاشقى ادامنىڭ پايدا بولۋى، كۇن مەن ايدىڭ شىعۋى، اڭ-قۇستاردىڭ ەرەكشەلىكتەرى، تابيعات قۇبىلىستارىنىڭ سەبەپتەرى جونىندەگى تۇسىنىكتەر كەزدەسەدى. بۇل تۇرعىدان العاندا قازاق ميفولوگياسى ادامزات وركەنيەتىنىڭ ورتاق رۋحاني تاجىريبەسىنىڭ ءبىر بولىگى بولىپ تابىلادى.

«ءوندىرىستىڭ وركەندەۋى مەن قوعامنىڭ دامۋىنا بايلانىستى ادامداردىڭ وي-ءورىسى كەڭەيگەن سايىن العاشقى اڭىزدارداعى كيەلىلىك (ميفتىك) قاسيەت بىرتە-بىرتە السىرەپ، كوركەمدىك (ەستەتيكالىق) قاسيەت كۇشەيە بەردى. قوعام دامۋىنىڭ كەيىنگى ساتىلارىندا كەيبىر حالىقتاردىڭ ميفتەرى قايتا وڭدەلىپ، قۇل يەلەنۋشى مەملەكەتتىك وزگەشەلىكتەرىن وزىنە تەلىپ، جۇيەلەنگەن كوركەم ميفولوگياعا اينالدى. كەيبىر حالىقتاردىڭ ميفتەرى فولكلوردىڭ باسقا جانرلارىنا: حيكايا، راۋايات، اڭىز، ەرتەگىلەرگە تارالدى. الەۋمەتتىك دامۋدا ارتتا قالىپ، العاشقى قاۋىمدىق قۇرىلىس فورماسىن ساقتاپ كەلگەن كەيبىر تايپالاردىڭ ميفتەرى نەگىزىنەن ءوزىنىڭ اۋەلگى كەيىپ-كەسپىرىن ساقتاپ كەلدى. مۇنىڭ ءبارى ءار حالىقتىڭ وزىنە ءتان تاريحي، ەكونوميكالىق، الەۋمەتتىك دامۋىمەن تىعىز بايلانىستى بولدى»، دەپ جازادى عالىم كىتابىنىڭ العىسوزىندە.

الايدا قازاق ميفتەرىنىڭ وزىندىك بولمىسى دا بار. عالىم اتاپ كورسەتكەندەي، قازاق قوعامى ەجەلگى گرەكيا نەمەسە ريم سياقتى قۇل يەلەنۋشىلىك مەملەكەت دەڭگەيىنە جەتىپ، ميفتەرىن ارنايى جۇيەلەپ ۇلگەرمەگەن. سوندىقتان قازاق ميفتەرى حالىق جادىندا اۋىزشا ساقتالىپ، ءوزىنىڭ باستاپقى قاراپايىم قالپىن كوبىرەك ساقتاپ قالعان. بۇل ولاردىڭ كوركەمدىك دەڭگەيىن تومەندەتپەيدى، كەرىسىنشە كونە دۇنيەتانىمنىڭ تابيعي قالپىن تانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

قازاق ميفتەرىنىڭ ماڭىزدى ەرەكشەلىگى – ولاردىڭ تابيعاتپەن ەتەنە بايلانىستىلىعى. كوشپەلى ءومىر سالتىن ۇستانعان قازاق حالقى ءۇشىن اسپان، جەر، سۋ، تاۋ، جەل سياقتى تابيعات قۇبىلىستارى ءومىردىڭ اجىراماس بولىگى بولدى. سوندىقتان ميفتەردە تابيعاتتىڭ ءاربىر بولشەگى جاندى، كيەلى ءارى قۇدىرەتتى كۇش رەتىندە قابىلدانادى. كوك ءتاڭىرى، جەر-سۋ رۋحتارى، ۇماي انا، قىدىر اتا سياقتى كەيىپكەرلەر وسى تۇسىنىكتەردىڭ نەگىزىندە قالىپتاسقان.

الەمنىڭ جاراتىلۋى تۋرالى ميفتەر قازاق دۇنيەتانىمىنىڭ ەڭ كونە قاباتىن كورسەتەدى. اڭىز بويىنشا، اۋەلدە بۇكىل الەم شەكسىز قاراڭعىلىق پەن لاي سۋدان تۇرعان. كەيىن جاساعان جەر مەن كوكتى جاراتىپ، ولاردىڭ اراسىنا كۇن مەن ايدى ورنالاستىرادى. سودان كەيىن جەر بەتىندە كيەلى تەرەك ءوسىپ شىعىپ، بۇكىل تىرشىلىكتىڭ باستاۋىنا اينالادى. بۇل بەينە كوپتەگەن تۇركى حالىقتارىنىڭ ميفولوگياسىندا كەزدەسەتىن الەم اعاشى تۋرالى تۇسىنىكپەن ساباقتاس. الەم اعاشى جەر استى، جەر ءۇستى جانە كوك الەمىن بايلانىستىراتىن عارىشتىق دىڭگەك رەتىندە تانىلعان.

كيەلى تەرەك تۋرالى تۇسىنىك قازاق حالقىنىڭ كەيىنگى مادەنيەتىندە دە ساقتالدى. بايتەرەك بەينەسى حالىق اۋىز ادەبيەتىندە، جىرلار مەن اڭىزداردا ءجيى كەزدەسەدى. ول ءومىردىڭ، ءوسىپ-ءونۋدىڭ جانە ماڭگىلىكتىڭ سيمۆولى رەتىندە قابىلدانعان. دەمەك، بۇگىنگى ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدەگى كوپتەگەن نىشانداردىڭ ءتۇپ-تامىرى كونە ميفولوگيالىق تۇسىنىكتەرگە بارىپ تىرەلەدى.

قازاق ميفولوگياسىندا ايەل-انانىڭ ورنى ەرەكشە. ۇماي انا تۋرالى اڭىزدار سونىڭ ايقىن دالەلى. ۇماي – ۇرپاقتىڭ، وتباسىنىڭ، انالاردىڭ قامقورشىسى. اڭىزداردا ول قيىن ساتتە جاردەم بەرەتىن مەيىرىمدى رۋح رەتىندە كورىنەدى. تولعاتىپ جاتقان ايەلدەرگە كومەكتەسۋى نەمەسە نارەستەلەردى قورعاۋى حالىقتىڭ انا قۇدىرەتىنە دەگەن ەرەكشە قۇرمەتىن اڭعارتادى. بۇل تۇسىنىكتەر كەيىن حالىقتىق سالت-داستۇرلەرگە دە ءسىڭىپ كەتكەن.

تابيعات قۇبىلىستارىنىڭ شىعۋ تەگىن تۇسىندىرەتىن ميفتەر دە ەرەكشە قىزىقتى. نايزاعاي تۋرالى اڭىزداردا اجاعاي كوك ءتاڭىرىنىڭ قاھارلى باتىرى رەتىندە سۋرەتتەلەدى. ول جىن-شايتان مەن الباستىلاردى قۋىپ، وتتى نايزاسىن كوكتەن لاقتىرادى دەپ ەسەپتەلگەن. كۇن كۇركىرەگەن كەزدە حالىقتىڭ ارنايى ىرىمدار جاساۋى، وت تۇتاتۋى نەمەسە دۇعا ايتۋى وسى كونە نانىمداردىڭ جالعاسى بولاتىن.

نىعىمەت ءمىڭجانيدىڭ كوزقاراسىنشا، قازاق ميفتەرىنىڭ اسا ايقىن ەرەكشەلىگى مەن مىنەز-قۇلىق، ءىس-ارەكەتتەرىن تابيعات الەمىنە تەلىنگەندىگىندە. بۇل ءجايت وتە-موتە قازاقتىڭ استرونوميالىق اڭىزدارىندا مەنمۇندالاپ تۇرادى، بۇل اڭىزداردا كوشپەلى قازاق ءومىرى اسپان الەمىنە كوشىرىلگەن، اسپانداعى جارىق دەنەلەر جەر بەتىندەگى قازاق ءومىرىنىڭ ايناسى رەتىندە قارالعان. قازاق تىلىندەگى جۇلدىز اتتارى: «تەمىرقازىق»، «اقبوز ات»، «كوكبوز ات»، «جەتى قاراقشى»، «ۇركەر»، «ءۇش اسقار»، «تارازى»، «شىدەر جۇلدىز»، «ەسەكقىرعان»، «قۇس جولى»، «كەمپىرقوساق»، ت.ب. وسى ۇعىمدارعا بايلانىستى ايتىلعان.

بۇل اڭىزداردىڭ استارىندا تابيعات قۇبىلىستارىن تۇسىندىرۋگە دەگەن تالپىنىس جاتىر. عىلىمي ءبىلىم بولماعان كەزەڭدە نايزاعايدىڭ پايدا بولۋىن ادامدار وسىنداي ميفولوگيالىق بەينەلەر ارقىلى ۇعىنعان. سوندىقتان ميفتەردى زەرتتەۋ ارقىلى ءبىز ەجەلگى ادامنىڭ ويلاۋ جۇيەسىن، دۇنيەنى قابىلداۋ ەرەكشەلىگىن دە تانىپ بىلەمىز. قازاق ميفولوگياسىنداعى ەڭ تانىمال بەينەلەردىڭ ءبىرى – قىدىر اتا. ول حالىق تۇسىنىگىندە باق پەن بەرەكەنىڭ، قۇت پەن ىرىستىڭ يەسى رەتىندە بەلگىلى. ەل ىشىندە قىدىردىڭ ءارتۇرلى كەيىپتە كورىنىپ، جاقسى ادامدارعا باتا بەرەتىنى تۋرالى اڭىزدار كوپ تارالعان. «قىرىقتىڭ ءبىرى – قىدىر» دەگەن ماتەل دە وسى سەنىمنەن تۋعان. مۇنداي تۇسىنىكتەر حالىقتىڭ جاقسىلىققا، ادالدىققا جانە مەيىرىمگە دەگەن ۇمتىلىسىن بەينەلەيدى.

عالىم نىعىمەت مىڭجاني قىدىر تۋرالى تۇسىنىكتەردىڭ يسلامعا دەيىنگى تۇركىلىك دۇنيەتانىمنان باستاۋ الاتىنىن كورسەتەدى. كەيىن يسلام ءدىنى تاراعان سوڭ بۇل بەينە قىزىر پايعامبار تۋرالى ءدىني اڭىزدارمەن ارالاسىپ كەتكەن. مۇنداي قۇبىلىس قازاق مادەنيەتىنىڭ ءتۇرلى تاريحي كەزەڭدەردەگى رۋحاني ىقپالداردى بويىنا سىڭىرە وتىرىپ دامىعانىن كورسەتەدى.

قازاق ميفتەرىندە سۋعا قاتىستى نانىم-سەنىمدەر دە كەڭ تارالعان. سۋ يەسى تۋرالى اڭىزدار حالىقتىڭ تابيعاتتى ەرەكشە قۇرمەتتەگەنىن اڭعارتادى. وزەن مەن كولدىڭ، بۇلاقتىڭ ءوز كيەسى بار دەپ ەسەپتەلگەن. سوندىقتان سۋدى بىلعاۋ نەمەسە وعان قۇرمەتسىزدىك كورسەتۋ ۇلكەن كۇنا سانالعان. بۇل تۇسىنىكتەر ەكولوگيالىق مادەنيەتتىڭ دە كونە باستاۋلارىنىڭ ءبىرى دەۋگە بولادى.

قازاق ميفتەرىنىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى قىرى – ولاردىڭ ءتىل مەن مادەنيەتتە ساقتالۋى. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن قولدانىلاتىن كوپتەگەن تۇراقتى تىركەستەردىڭ ءتۇپ-توركىنى ميفولوگيالىق تۇسىنىكتەرگە بايلانىستى. ماسەلەن، «جەردەن جەتى قويان تاپقانداي قۋانۋ»، «باق قۇسى قونۋ»، «قۇتى قاشۋ»، «قىدىر دارىسىن» سياقتى ءسوز تىركەستەرى كونە اڭىزداردىڭ ەل جادىندا ساقتالعان جۇرناقتارى بولىپ تابىلادى. بۇل حالىقتىڭ تاريحي جادىنىڭ ءتىل ارقىلى ۇرپاقتان ۇرپاققا جەتىپ وتىرعانىن كورسەتەدى.

ميفتەردى زەرتتەۋ تەك فولكلورتانۋ ءۇشىن عانا ەمەس، تاريح، ەتنوگرافيا، مادەنيەتتانۋ جانە ءدىنتانۋ عىلىمدارى ءۇشىن دە ماڭىزدى. ويتكەنى ولار حالىقتىڭ كونە داۋىرلەردەگى دۇنيەتانىمى مەن رۋحاني ءومىرى تۋرالى قۇندى مالىمەت بەرەدى. كوپتەگەن سالت-داستۇرلەردىڭ، ىرىم-جورالعىلاردىڭ، نانىم-سەنىمدەردىڭ تۇپكى ءمانىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن ميفولوگيالىق مۇرانى ءبىلۋ قاجەت.

قازىرگى ۋاقىتتا الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرى وزدەرىنىڭ ميفولوگيالىق مۇراسىن ۇلتتىق برەند رەتىندە پايدالانىپ وتىر. ەجەلگى گرەك ميفولوگياسى ەۋروپا مادەنيەتىنىڭ نەگىزدەرىنىڭ ءبىرى سانالادى. سكانديناۆيا حالىقتارىنىڭ ميفتەرى ادەبيەت پەن كينەماتوگرافيادا كەڭىنەن قولدانىلۋدا. سول سياقتى قازاق ميفتەرى دە ۇلتتىق مادەنيەتتى جاڭعىرتۋدا، ادەبيەت پەن ونەردە، بالالار ادەبيەتى مەن انيماتسيادا كەڭىنەن پايدالانۋعا لايىق مول قازىنا بولىپ تابىلادى.

سوندىقتان قازاق ميفتەرىن جيناۋ، زەرتتەۋ، جاريالاۋ جانە جاس ۇرپاققا تانىتۋ – ۋاقىت تالابىنان تۋىنداعان ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ ءبىرى. نىعىمەت مىڭجانيدىڭ ەڭبەگى وسى باعىتتاعى قۇندى عىلىمي ىزدەنىستەردىڭ قاتارىنان ورىن الادى. ونىڭ زەرتتەۋلەرى قازاق ميفولوگياسىنىڭ باي ءارى تەرەڭ دۇنيەسىن تانىتىپ قانا قويماي، حالقىمىزدىڭ رۋحاني تامىرىن تەرەڭىرەك تۇسىنۋگە جول اشادى.

قازاق ميفتەرى – وتكەننىڭ كومەسكى ەلەسى ەمەس. ولار ۇلتتىڭ تاريحي جادىن، رۋحاني تاجىريبەسىن جانە دۇنيەتانىمدىق بولمىسىن ساقتاپ تۇرعان اسىل مۇرا. وسى مۇرانى تانۋ ارقىلى ءبىز ءوزىمىزدى، ءوز مادەنيەتىمىزدى جانە اتا-بابالارىمىزدىڭ الەمدى قالاي تۇسىنگەنىن تەرەڭىرەك ۇعىنا الامىز. سوندىقتان ميفتىك اڭىزداردى زەرتتەۋ – وتكەنگە ءۇڭىلۋ عانا ەمەس، ۇلتتىق سانانى نىعايتۋدىڭ دا ماڭىزدى جولى.

ارزىگۇل قايىڭبەك

ماگيستر

Abai.kz

قازاق حالقىنىڭ رۋحاني مۇراسى عاسىرلار قويناۋىنان جەتكەن سان الۋان قازىنادان تۇرادى. سولاردىڭ ىشىندە حالىقتىڭ ەڭ كونە دۇنيەتانىمىن، تابيعات تۋرالى تۇسىنىگىن جانە رۋحاني بولمىسىن ساقتاپ قالعان ەرەكشە قابات – ميفتىك اڭىزدار. بەلگىلى فولكلورتانۋشى عالىم نىعىمەت مىڭجانيدىڭ «قازاقتىڭ ميفتىك اڭىزدارى» اتتى ەڭبەگى وسى مۇرانىڭ ءمان-ماڭىزىن اشىپ كورسەتەتىن قۇندى زەرتتەۋلەردىڭ ءبىرى سانالادى.

ميف – ادامزات ساناسىنىڭ ەڭ العاشقى شىعارماشىلىق جەمىسى. ول عىلىم مەن فيلوسوفيا قالىپتاسپاي تۇرعان كەزەڭدە دۇنيەنىڭ قالاي پايدا بولعانىن، تابيعات قۇبىلىستارىنىڭ سىرىن، ادام ءومىرىنىڭ ءمانىن تۇسىندىرۋگە تالپىنىستان تۋعان. سوندىقتان ميفتەردى جاي عانا قيال-عاجايىپ اڭگىمەلەر دەپ قاراۋعا بولمايدى. ولار – ەجەلگى ادامداردىڭ الەم تۋرالى تۇسىنىگىنىڭ، دۇنيەنى تانۋ ءتاسىلىنىڭ كورىنىسى.

نىعىمەت مىڭجانيدىڭ پايىمداۋىنشا، قازاق ميفتەرىنىڭ تۇپكى تابيعاتى الەم حالىقتارىنىڭ كونە ميفتەرىمەن ورتاق. قازاق اڭىزدارىندا دا الەمنىڭ جاراتىلۋى، العاشقى ادامنىڭ پايدا بولۋى، كۇن مەن ايدىڭ شىعۋى، اڭ-قۇستاردىڭ ەرەكشەلىكتەرى، تابيعات قۇبىلىستارىنىڭ سەبەپتەرى جونىندەگى تۇسىنىكتەر كەزدەسەدى. بۇل تۇرعىدان العاندا قازاق ميفولوگياسى ادامزات وركەنيەتىنىڭ ورتاق رۋحاني تاجىريبەسىنىڭ ءبىر بولىگى بولىپ تابىلادى.

«ءوندىرىستىڭ وركەندەۋى مەن قوعامنىڭ دامۋىنا بايلانىستى ادامداردىڭ وي-ءورىسى كەڭەيگەن سايىن العاشقى اڭىزدارداعى كيەلىلىك (ميفتىك) قاسيەت بىرتە-بىرتە السىرەپ، كوركەمدىك (ەستەتيكالىق) قاسيەت كۇشەيە بەردى. قوعام دامۋىنىڭ كەيىنگى ساتىلارىندا كەيبىر حالىقتاردىڭ ميفتەرى قايتا وڭدەلىپ، قۇل يەلەنۋشى مەملەكەتتىك وزگەشەلىكتەرىن وزىنە تەلىپ، جۇيەلەنگەن كوركەم ميفولوگياعا اينالدى. كەيبىر حالىقتاردىڭ ميفتەرى فولكلوردىڭ باسقا جانرلارىنا: حيكايا، راۋايات، اڭىز، ەرتەگىلەرگە تارالدى. الەۋمەتتىك دامۋدا ارتتا قالىپ، العاشقى قاۋىمدىق قۇرىلىس فورماسىن ساقتاپ كەلگەن كەيبىر تايپالاردىڭ ميفتەرى نەگىزىنەن ءوزىنىڭ اۋەلگى كەيىپ-كەسپىرىن ساقتاپ كەلدى. مۇنىڭ ءبارى ءار حالىقتىڭ وزىنە ءتان تاريحي، ەكونوميكالىق، الەۋمەتتىك دامۋىمەن تىعىز بايلانىستى بولدى»، دەپ جازادى عالىم كىتابىنىڭ العىسوزىندە.

الايدا قازاق ميفتەرىنىڭ وزىندىك بولمىسى دا بار. عالىم اتاپ كورسەتكەندەي، قازاق قوعامى ەجەلگى گرەكيا نەمەسە ريم سياقتى قۇل يەلەنۋشىلىك مەملەكەت دەڭگەيىنە جەتىپ، ميفتەرىن ارنايى جۇيەلەپ ۇلگەرمەگەن. سوندىقتان قازاق ميفتەرى حالىق جادىندا اۋىزشا ساقتالىپ، ءوزىنىڭ باستاپقى قاراپايىم قالپىن كوبىرەك ساقتاپ قالعان. بۇل ولاردىڭ كوركەمدىك دەڭگەيىن تومەندەتپەيدى، كەرىسىنشە كونە دۇنيەتانىمنىڭ تابيعي قالپىن تانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

قازاق ميفتەرىنىڭ ماڭىزدى ەرەكشەلىگى – ولاردىڭ تابيعاتپەن ەتەنە بايلانىستىلىعى. كوشپەلى ءومىر سالتىن ۇستانعان قازاق حالقى ءۇشىن اسپان، جەر، سۋ، تاۋ، جەل سياقتى تابيعات قۇبىلىستارى ءومىردىڭ اجىراماس بولىگى بولدى. سوندىقتان ميفتەردە تابيعاتتىڭ ءاربىر بولشەگى جاندى، كيەلى ءارى قۇدىرەتتى كۇش رەتىندە قابىلدانادى. كوك ءتاڭىرى، جەر-سۋ رۋحتارى، ۇماي انا، قىدىر اتا سياقتى كەيىپكەرلەر وسى تۇسىنىكتەردىڭ نەگىزىندە قالىپتاسقان.

الەمنىڭ جاراتىلۋى تۋرالى ميفتەر قازاق دۇنيەتانىمىنىڭ ەڭ كونە قاباتىن كورسەتەدى. اڭىز بويىنشا، اۋەلدە بۇكىل الەم شەكسىز قاراڭعىلىق پەن لاي سۋدان تۇرعان. كەيىن جاساعان جەر مەن كوكتى جاراتىپ، ولاردىڭ اراسىنا كۇن مەن ايدى ورنالاستىرادى. سودان كەيىن جەر بەتىندە كيەلى تەرەك ءوسىپ شىعىپ، بۇكىل تىرشىلىكتىڭ باستاۋىنا اينالادى. بۇل بەينە كوپتەگەن تۇركى حالىقتارىنىڭ ميفولوگياسىندا كەزدەسەتىن الەم اعاشى تۋرالى تۇسىنىكپەن ساباقتاس. الەم اعاشى جەر استى، جەر ءۇستى جانە كوك الەمىن بايلانىستىراتىن عارىشتىق دىڭگەك رەتىندە تانىلعان.

كيەلى تەرەك تۋرالى تۇسىنىك قازاق حالقىنىڭ كەيىنگى مادەنيەتىندە دە ساقتالدى. بايتەرەك بەينەسى حالىق اۋىز ادەبيەتىندە، جىرلار مەن اڭىزداردا ءجيى كەزدەسەدى. ول ءومىردىڭ، ءوسىپ-ءونۋدىڭ جانە ماڭگىلىكتىڭ سيمۆولى رەتىندە قابىلدانعان. دەمەك، بۇگىنگى ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدەگى كوپتەگەن نىشانداردىڭ ءتۇپ-تامىرى كونە ميفولوگيالىق تۇسىنىكتەرگە بارىپ تىرەلەدى.

قازاق ميفولوگياسىندا ايەل-انانىڭ ورنى ەرەكشە. ۇماي انا تۋرالى اڭىزدار سونىڭ ايقىن دالەلى. ۇماي – ۇرپاقتىڭ، وتباسىنىڭ، انالاردىڭ قامقورشىسى. اڭىزداردا ول قيىن ساتتە جاردەم بەرەتىن مەيىرىمدى رۋح رەتىندە كورىنەدى. تولعاتىپ جاتقان ايەلدەرگە كومەكتەسۋى نەمەسە نارەستەلەردى قورعاۋى حالىقتىڭ انا قۇدىرەتىنە دەگەن ەرەكشە قۇرمەتىن اڭعارتادى. بۇل تۇسىنىكتەر كەيىن حالىقتىق سالت-داستۇرلەرگە دە ءسىڭىپ كەتكەن.

تابيعات قۇبىلىستارىنىڭ شىعۋ تەگىن تۇسىندىرەتىن ميفتەر دە ەرەكشە قىزىقتى. نايزاعاي تۋرالى اڭىزداردا اجاعاي كوك ءتاڭىرىنىڭ قاھارلى باتىرى رەتىندە سۋرەتتەلەدى. ول جىن-شايتان مەن الباستىلاردى قۋىپ، وتتى نايزاسىن كوكتەن لاقتىرادى دەپ ەسەپتەلگەن. كۇن كۇركىرەگەن كەزدە حالىقتىڭ ارنايى ىرىمدار جاساۋى، وت تۇتاتۋى نەمەسە دۇعا ايتۋى وسى كونە نانىمداردىڭ جالعاسى بولاتىن.

نىعىمەت ءمىڭجانيدىڭ كوزقاراسىنشا، قازاق ميفتەرىنىڭ اسا ايقىن ەرەكشەلىگى مەن مىنەز-قۇلىق، ءىس-ارەكەتتەرىن تابيعات الەمىنە تەلىنگەندىگىندە. بۇل ءجايت وتە-موتە قازاقتىڭ استرونوميالىق اڭىزدارىندا مەنمۇندالاپ تۇرادى، بۇل اڭىزداردا كوشپەلى قازاق ءومىرى اسپان الەمىنە كوشىرىلگەن، اسپانداعى جارىق دەنەلەر جەر بەتىندەگى قازاق ءومىرىنىڭ ايناسى رەتىندە قارالعان. قازاق تىلىندەگى جۇلدىز اتتارى: «تەمىرقازىق»، «اقبوز ات»، «كوكبوز ات»، «جەتى قاراقشى»، «ۇركەر»، «ءۇش اسقار»، «تارازى»، «شىدەر جۇلدىز»، «ەسەكقىرعان»، «قۇس جولى»، «كەمپىرقوساق»، ت.ب. وسى ۇعىمدارعا بايلانىستى ايتىلعان.

بۇل اڭىزداردىڭ استارىندا تابيعات قۇبىلىستارىن تۇسىندىرۋگە دەگەن تالپىنىس جاتىر. عىلىمي ءبىلىم بولماعان كەزەڭدە نايزاعايدىڭ پايدا بولۋىن ادامدار وسىنداي ميفولوگيالىق بەينەلەر ارقىلى ۇعىنعان. سوندىقتان ميفتەردى زەرتتەۋ ارقىلى ءبىز ەجەلگى ادامنىڭ ويلاۋ جۇيەسىن، دۇنيەنى قابىلداۋ ەرەكشەلىگىن دە تانىپ بىلەمىز. قازاق ميفولوگياسىنداعى ەڭ تانىمال بەينەلەردىڭ ءبىرى – قىدىر اتا. ول حالىق تۇسىنىگىندە باق پەن بەرەكەنىڭ، قۇت پەن ىرىستىڭ يەسى رەتىندە بەلگىلى. ەل ىشىندە قىدىردىڭ ءارتۇرلى كەيىپتە كورىنىپ، جاقسى ادامدارعا باتا بەرەتىنى تۋرالى اڭىزدار كوپ تارالعان. «قىرىقتىڭ ءبىرى – قىدىر» دەگەن ماتەل دە وسى سەنىمنەن تۋعان. مۇنداي تۇسىنىكتەر حالىقتىڭ جاقسىلىققا، ادالدىققا جانە مەيىرىمگە دەگەن ۇمتىلىسىن بەينەلەيدى.

عالىم نىعىمەت مىڭجاني قىدىر تۋرالى تۇسىنىكتەردىڭ يسلامعا دەيىنگى تۇركىلىك دۇنيەتانىمنان باستاۋ الاتىنىن كورسەتەدى. كەيىن يسلام ءدىنى تاراعان سوڭ بۇل بەينە قىزىر پايعامبار تۋرالى ءدىني اڭىزدارمەن ارالاسىپ كەتكەن. مۇنداي قۇبىلىس قازاق مادەنيەتىنىڭ ءتۇرلى تاريحي كەزەڭدەردەگى رۋحاني ىقپالداردى بويىنا سىڭىرە وتىرىپ دامىعانىن كورسەتەدى.

قازاق ميفتەرىندە سۋعا قاتىستى نانىم-سەنىمدەر دە كەڭ تارالعان. سۋ يەسى تۋرالى اڭىزدار حالىقتىڭ تابيعاتتى ەرەكشە قۇرمەتتەگەنىن اڭعارتادى. وزەن مەن كولدىڭ، بۇلاقتىڭ ءوز كيەسى بار دەپ ەسەپتەلگەن. سوندىقتان سۋدى بىلعاۋ نەمەسە وعان قۇرمەتسىزدىك كورسەتۋ ۇلكەن كۇنا سانالعان. بۇل تۇسىنىكتەر ەكولوگيالىق مادەنيەتتىڭ دە كونە باستاۋلارىنىڭ ءبىرى دەۋگە بولادى.

قازاق ميفتەرىنىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى قىرى – ولاردىڭ ءتىل مەن مادەنيەتتە ساقتالۋى. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن قولدانىلاتىن كوپتەگەن تۇراقتى تىركەستەردىڭ ءتۇپ-توركىنى ميفولوگيالىق تۇسىنىكتەرگە بايلانىستى. ماسەلەن، «جەردەن جەتى قويان تاپقانداي قۋانۋ»، «باق قۇسى قونۋ»، «قۇتى قاشۋ»، «قىدىر دارىسىن» سياقتى ءسوز تىركەستەرى كونە اڭىزداردىڭ ەل جادىندا ساقتالعان جۇرناقتارى بولىپ تابىلادى. بۇل حالىقتىڭ تاريحي جادىنىڭ ءتىل ارقىلى ۇرپاقتان ۇرپاققا جەتىپ وتىرعانىن كورسەتەدى.

ميفتەردى زەرتتەۋ تەك فولكلورتانۋ ءۇشىن عانا ەمەس، تاريح، ەتنوگرافيا، مادەنيەتتانۋ جانە ءدىنتانۋ عىلىمدارى ءۇشىن دە ماڭىزدى. ويتكەنى ولار حالىقتىڭ كونە داۋىرلەردەگى دۇنيەتانىمى مەن رۋحاني ءومىرى تۋرالى قۇندى مالىمەت بەرەدى. كوپتەگەن سالت-داستۇرلەردىڭ، ىرىم-جورالعىلاردىڭ، نانىم-سەنىمدەردىڭ تۇپكى ءمانىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن ميفولوگيالىق مۇرانى ءبىلۋ قاجەت.

قازىرگى ۋاقىتتا الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرى وزدەرىنىڭ ميفولوگيالىق مۇراسىن ۇلتتىق برەند رەتىندە پايدالانىپ وتىر. ەجەلگى گرەك ميفولوگياسى ەۋروپا مادەنيەتىنىڭ نەگىزدەرىنىڭ ءبىرى سانالادى. سكانديناۆيا حالىقتارىنىڭ ميفتەرى ادەبيەت پەن كينەماتوگرافيادا كەڭىنەن قولدانىلۋدا. سول سياقتى قازاق ميفتەرى دە ۇلتتىق مادەنيەتتى جاڭعىرتۋدا، ادەبيەت پەن ونەردە، بالالار ادەبيەتى مەن انيماتسيادا كەڭىنەن پايدالانۋعا لايىق مول قازىنا بولىپ تابىلادى.

سوندىقتان قازاق ميفتەرىن جيناۋ، زەرتتەۋ، جاريالاۋ جانە جاس ۇرپاققا تانىتۋ – ۋاقىت تالابىنان تۋىنداعان ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ ءبىرى. نىعىمەت مىڭجانيدىڭ ەڭبەگى وسى باعىتتاعى قۇندى عىلىمي ىزدەنىستەردىڭ قاتارىنان ورىن الادى. ونىڭ زەرتتەۋلەرى قازاق ميفولوگياسىنىڭ باي ءارى تەرەڭ دۇنيەسىن تانىتىپ قانا قويماي، حالقىمىزدىڭ رۋحاني تامىرىن تەرەڭىرەك تۇسىنۋگە جول اشادى.

قازاق ميفتەرى – وتكەننىڭ كومەسكى ەلەسى ەمەس. ولار ۇلتتىڭ تاريحي جادىن، رۋحاني تاجىريبەسىن جانە دۇنيەتانىمدىق بولمىسىن ساقتاپ تۇرعان اسىل مۇرا. وسى مۇرانى تانۋ ارقىلى ءبىز ءوزىمىزدى، ءوز مادەنيەتىمىزدى جانە اتا-بابالارىمىزدىڭ الەمدى قالاي تۇسىنگەنىن تەرەڭىرەك ۇعىنا الامىز. سوندىقتان ميفتىك اڭىزداردى زەرتتەۋ – وتكەنگە ءۇڭىلۋ عانا ەمەس، ۇلتتىق سانانى نىعايتۋدىڭ دا ماڭىزدى جولى.

ارزىگۇل قايىڭبەك

ماگيستر

Abai.kz