حالىقتىق تۇلعالارعا قۇرمەت ەلىمىزدە ەرەكشە ساقتالعان ءداستۇر. بيىل «ۇلى دالا گومەرى» اتانعان – جامبىل جاباەۆتىڭ 180 جىلدىعى وبلىس ورتالىقتارى مەن شالعاي ەلدى-مەكەندەردە كەڭىنەن اتالىپ وتۋدە.

جامبىل – كوزىنىڭ تىرىسىندە حالىقتىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەنگەن، داڭقى جەر الەمگە جايىلعان ۇلى اقىن. ەپيك اقىن.

جامبىلدىڭ باتىرلار تۋرالى داستانى، ەڭبەكقور ەل قامىن جەپ شىعارعان ولەڭدەرى، اسىرەسە، ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ تۇسىندا مايدانعا اتتانعان ەرلەرگە رۋح بەرىپ تولعانعان جىرلارى زامانىندا 40-تان استام تىلگە اۋدارىلىپتى.

قيان-كەسكى مايدان جالعاسىپ، جان الىسىپ-جان بەرىسىپ جاتقان 1940 جىلداردىڭ ورتاسىندا جامبىلدىڭ ءۇنى جاۋ قورشاۋىندا قالعان لەنينگراد قالاسىنا جەتتى. وق جاۋىپ، وتقا ورانعان قالانىڭ كۇنى باتۋعا اينالعان كەز ەدى ول. قالا تۇرعىندارى تەمىرقۇرساۋ جاۋدىڭ الدىندا تىزە بۇگۋگە شاق قالعان. سونداي قىسىلتاياڭ شاقتا كارى ابىز بۋىرقانىپ: «لەنينگرادتتىق، ورەنىم // ماقتانىشىم سەن ەدىڭ»،  – دەپ كۇركىرەدى.

لەنينگرادتىڭ وق ىسقىرىپ، اق تۇتەك بوران جۇگىرگەن كوشەلەرىندە قاسقايىپ جامبىلدىڭ سۋرەتتەرى تۇردى. بۋرىل قاباق، شۇڭىرەك كوز قارت جىراۋ دومبىراسىن قولعا الىپ سوندا بىلاي تولعاندى:

«... بۇگىپ جامبىل تىڭداسا،
ەستيدى جاۋ كەلگەنىن;
ەسىگىڭە تالاسىپ،
سوزىپتى وبىر وڭمەڭىن;
ەستەرىنەن اداسىپ،
جولىنا ءۇيىپ ولگەنىن،
جەتى باستى جالماۋىز
جايىپتى قان شەڭگەلىن...
دەگەنىنە جەتپەس ول،
قاقپا الدىندا قانسىرار،
كەلگەن شىعار ايداپ سور،
جىلان باسى جانشىلار...»

قاھارلى لەنينگرادتا قارت جامبىل  جاۋعا قارسى اتوي سالىپ تۇردى. سوعىس اتاۋلىعا قارسى قىران داۋىسى ساڭقىلداپ تۇردى ونىڭ. قارت جىراۋدىڭ لەنينگرادتىق ورەندەرى سەرپىلىپ، جاۋدىڭ جاعاسىنان الدى. ءسويتىپ، عيماراتتارى اسەم  قالانى ەزگىدەن، قيراپ، بۇلىنۋدەن امان الىپ قالدى.

1980 جىلداردىڭ ورتاسىنان باستالعان قايتا قۇرۋ مەن دەموكراتيالىق جاڭعىرۋلاردان كەيىن لەنينگراد اتاۋى ءوزىنىڭ تاريحي اتاۋىنا قايتا ورالىپ، سانكت-پەتەربۋرگ اتالدى.

سانكت-پەتەربۋرگ – ءبىزدىڭ بابالارىمىز بۇل قالانى بۇرىن – پەتەربور اتاعان، ءيا، سول پەتەربور قالاسىندا وسى كۇندەرى جامبىلدىڭ الىپ ەسكەرتكىشى تۇر. كونەدەن جەلى تارتقان مادەني مۇرالاردىڭ استاناسى دەۋگە لايىق – پەتەربورداعى جامبىل ەسكەرتكىشى جاي عانا ەسكەرتكىش ەمەس، ول قازاق حالقىنىڭ دوستىققا قول سوزعان سيمۆولدىق بەينەسى. ول تىلەكتەس، مۇراتتاس، مۇڭداس ەلدىڭ باسىنا كۇن تۋعاندا قاسىنان تابىلاتىن، قامقور بولا الاتىن دوستىڭ تۇلعاسى، دوستىقتىڭ شىن كەلبەتى.

وتكەن كۇندەردىڭ شىندىعىن بۇرمالاي بەرگەننەن ەشتەڭە ونبەيدى. سونوۋ ءبىر قيىن-قىستاۋ كۇندەردە ءبىزدىڭ «لەنينگرادتىق ورەندەرمەن» تىلەكتەس، جاقتاس، مۇڭداس بولعانىمىز راس قوي؟ سولاي ەكەن، ەندەشە، پەتەربورلىق تۇرعىندىرامەن قاتار ءبىز دە الىستاعى جامبىل ەسكەرتكىشىنە قۇرمەتپەن قاراپ، ونى ماقتان تۇتساق، ءسىرا، ابىرويسىز بولماسپىز.

ال، پيتەرلىكتەر شە؟ ولار قارت جامبىلدى ۇمىتىپ قالعان جوق پا ەكەن؟ بۇگىنگى جاس پيتەرلىكتەر: «مىنا ازيالىق قىسىق كوز شال ساقالىن ساپسيتىپ ءبىزدىڭ قالامىزعا قاشان، قاي ۋاقىتتا كىرىپ العان؟» – دەپ جۇرگەن جوق پا؟

جوق ولاي ەمەس ەكەن. جامبىل جاباەۆتىڭ 180 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي سانكت-پەتەربۋرگكە ساپارلاپ قايتقاندار مىنانى ايتادى: 

«لەنينگرادتى جاۋدان ازات ەتىپ ەرلىك كورسەتكەن قازاق ۇلدارىنىڭ رۋحىنا پيتەرلىكتەر باس يەدى ەكەن. ۇمىتپاپتى. سول ءبىر الاساپىران كۇندەردە قازاقتىڭ حالىق اقىنى جامبىل جاباەۆتىڭ «لەنينگرادتىق ورەنىم» جىرىن جازىپ، ەرجۇرەك جاۋىنگەرلەرگە دەم بەرگەنىن قالا تاريحىن ناسيحاتتاۋشىلار تەبىرىنە ەسكە الادى. وقۋشىلار، جاستار، قاراپايىم قالا تۇرعىندارى، اعا بۋىن وكىلدەرى شەتىنەن اعىلىپ كەلىپ، اقىن ەسكەرتكىشىنە گۇل شوقتارىن قويىپ جاتىر.

«راسۋل گامزاتوۆتىڭ «تىرنالارى» سوعىس قاسىرەتىن سەزىندىرسە، جامبىلدىڭ «لەنينگرادتىق ورەنىم» دەپ باستالاتىن جىرى ەرلىكتىڭ ءانۇرانى بولىپ ءالى كۇنگە شىرقالىپ تۇر» دەيدى ەكەن ولار».

رەسەيدە قازاقتىڭ حالىق اقىنىنا دەگەن قۇرمەت ەرەكشە ساقتالعان. جامبىل جاباەۆ اتىنداعى كوشەلەر رف-نىڭ يجەۆسك، ۆولگوگراد، يركۋتسك، كەمەروۆو، كۋرگان، نوۆوسيبيرسك، حاباروۆسك،  كراسنويارسك قالالارىندا بار.

ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىك، بيىل ەلىمىزدە ۇلى ۇستاز، دالا قوڭىراۋى – ىبىراي ءالتىنساريننىڭ 185 جىلدىعى، ۇلت كوسەمى ءاليحان بوكەيحاننىڭ 160 جىلدىعى، اقيىق اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ 95 جىلدىعى، قازاقتىڭ كلاسسيك جازۋشىسى سايىن مۇراتبەكوۆتىڭ 90 جىلدىعى اتالىپ ءوتىپ جاتىر.

ناريمان تۇراربەك

Abai.kz