قازاقستاندا العاش رەت ءبىر پالاتالى قۇرىلتاي دەپۋتاتتارىنىڭ سايلاۋى ءوتىپ جاتىر. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ داۋىس بەرىپ، بۇل كۇندى ەل ءۇشىن تاريحي وقيعا دەپ اتادى. پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا، بۇگىنگى سايلاۋ – جۇرگىزىلىپ جاتقان اۋقىمدى رەفورمالاردىڭ اياقتالۋى ەمەس، جاڭا كەزەڭنىڭ باستاۋى.

جاڭا ساياسي جۇيە جاعدايىندا قۇرىلتايدىڭ وكىلەتتىگى قانداي بولادى، ونىڭ قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگى قالاي ارتادى جانە جاڭا ينستيتۋت قازاقستاننىڭ ساياسي جاڭعىرۋىنا قانشالىقتى ىقپال ەتەدى؟ وسى جانە وزگە دە ماسەلەلەردى ساياساتتانۋشى ءسۇيىنباي سۇيىندىكوۆ تالدادى.

- ءبىر پالاتالى قۇرىلتاي قازاقستاننىڭ ساياسي جۇيەسىنە قاندايناقتى وزگەرىستەر اكەلەدى?

- مەنىڭشە, ەڭ باستى وزگەرىس — قازاقستاننىڭ زاڭ شىعارۋ جۇيەسىنىڭ ەكىدەڭگەيلى پارلامەنتتىك مودەلدەن ءبىر پالاتالى مودەلگە ءوتۋى. بۇعان دەيىن سەنات پەن ءماجىلىس اراسىندا بولىنگەن زاڭ شىعارۋ پروتسەسى ەندىءبىر ورگاننىڭ ىشىندە شوعىرلانادى. بۇل شەشىم قابىلداۋپروتسەدۋرالارىن ىقشامداپ, زاڭ قابىلداۋ ۋاقىتىن قىسقارتۋعامۇمكىندىك بەرەدى. جاڭا كونستيتۋتسيا بويىنشا قۇرىلتاي 145 دەپۋتاتتان تۇرادى جانە ولاردىڭ وكىلەتتىك مەرزىمى بەس جىل.  قۇرىلتايدىڭ شىنايى تيىمدىلىگى ونىڭ زاڭ شىعارۋ ساپاسىنا, اتقارۋشىبيلىكتى باقىلاۋ قابىلەتىنە جانە قوعام مۇددەسىن قانشالىقتىبىلدىرەتىنىنە بايلانىستى بولادى. سوندىقتان جاڭا جۇيەنىڭ باستىولشەمى دەپۋتاتتار سانى نەمەسە پالاتالار سانى ەمەس, بيلىكينستيتۋتتارىنىڭ تەپە-تەڭدىگى مەن جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ كۇشەيۋى بولۋى ءتيىس.

- قۇرىلتاي دەپۋتاتتارىنىڭ وكىلەتتىگى مەن جاۋاپكەرشىلىگىبۇرىنعى پارلامەنتپەن سالىستىرعاندا نەسىمەن ەرەكشەلەنەدى?

- قۇرىلتاي دەپۋتاتتارىنىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىگى — ولاردىڭ جۇمىس ىستەيتىن ينستيتۋتسيونالدىق ورتاسىنىڭ وزگەرۋىندە. بۇرىن زاڭ جوبالارى سەنات پەن ءماجىلىستىڭ ەكى دەڭگەيلى تالقىلاۋىنان وتسە, ەندىزاڭ شىعارۋ پروتسەسى ءبىر پالاتانىڭ اياسىندا جۇزەگە اسادى. بۇل دەپۋتاتتاردىڭ ارقايسىسىنا تۇسەتىن ساياسي جانە كاسىبي جاۋاپكەرشىلىكتىارتتىرادى.

سونىمەن قاتار جاڭا مودەلدە دەپۋتاتتاردىڭ قوعاممەن بايلانىسىەرەكشە ماڭىزدى بولادى. سەبەبى ءبىر پالاتالى جۇيەدە زاڭ جوبالارىنتالقىلاۋدىڭ ساپاسى, ساراپتامالىق سۇزگى جانە قوعامدىق پىكىردى ەسكەرۋمەحانيزمدەرى قۇرىلتايدىڭ ءوز ىشىندە بارىنشا ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋىكەرەك.

حالىقتىڭ قۇرىلتايدان كۇتەر ەڭ باستى ءۇمىتى — حالىقتىڭ ناقتى ماسەلەسىن زاڭنامالىق شەشىمگە اينالدىرا الاتىن, كاسىبي ءارى جاۋاپتىوكىلدىك ينستيتۋتتىڭ قالىپتاسۋى. ياعني دەپۋتاتتىڭ باستى مىندەتى تەك زاڭ قابىلداۋ ەمەس, قوعام مەن مەملەكەتتىك اپپارات اراسىنداعى ءتيىمدىساياسي بايلانىستى قامتاماسىز ەتۋ بولۋى كەرەك.

- قۇرىلتاي الدىندا تۇرعان ەڭ ماڭىزدى مىندەتتەر قانداي?

- مەن ولاردى بىرنەشە نەگىزگى باعىتقا بولۋگە بولادى دەپ سانايمىن.

بىرىنشىدەن — قۇقىقتىق رەفورمالاردى ىسكە اسىرۋ. جاڭا كونستيتۋتسيا بەكىتكەن نورمالاردى ناقتى زاڭدار مەن ءتيىمدى مەملەكەتتىكمەحانيزمدەرگە اينالدىرۋ قۇرىلتايدىڭ العاشقى ءارى ماڭىزدىمىندەتتەرىنىڭ ءبىرى بولادى.  

ەكىنشىدەن — ەكونوميكالىق زاڭنامانى جاڭارتۋ. ينۆەستيتسيالىق احۋال, كاسىپكەرلىكتى قورعاۋ، باسەكەلەستىك, سالىق ساياساتى جانە وڭىرلەردىڭەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋ ماسەلەلەرى ماڭىزدى ورىنالادى.

ۇشىنشىدەن — الەۋمەتتىك ساياسات. ءبىلىم, عىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ, جۇمىسپەن قامتۋ جانە الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىك ماسەلەلەرى زاڭ شىعارۋكۇن ءتارتىبىنىڭ ماڭىزدى بولىگى بولۋى ءتيىس.

تورتىنشىدەن — تسيفرلىق ترانسفورماتسيا مەن جاساندى ينتەللەكت داۋىرىنە بەيىمدەلۋ. جاڭا كونستيتۋتسيادا تسيفرلىق قۇقىقتار مەن دەرەكتەردى قورعاۋعا قاتىستى نورمالاردىڭ بەكىتىلۋى بۇل باعىتتىڭستراتەگيالىق ماڭىزىن كورسەتەدى.  

بەسىنشىدەن — قوعامدىق سەنىمدى كۇشەيتۋ. قۇرىلتايدىڭ تاريحيلەگيتيمدىلىگى ونىڭ العاشقى جىلدارداعى ناقتى ناتيجەلەرىمەنولشەنەدى. حالىق «قانشا زاڭ قابىلداندى?» دەگەننەن گورى, «سول زاڭدار مەن شەشىمدەر مەنىڭ ومىرىمە قانداي وزگەرىس اكەلدى?» دەگەنسۇراققا جاۋاپ ىزدەيدى.

- بۇگىنگى سايلاۋ قوعامنىڭ ساياسي جاڭعىرۋىنا قانشالىقتى ىقپال ەتەدى?

- بۇگىنگى سايلاۋدى قازاقستاننىڭ ساياسي جۇيەسىن ينستيتۋتسيونالدىقجاڭعىرتۋدىڭ ماڭىزدى كەزەڭى دەپ باعالاۋعا بولادى. سەبەبى بۇل جايعانا دەپۋتاتتاردى سايلاۋ ەمەس, جاڭا كونستيتۋتسيالىق مودەلدەگىءبىرىنشى قۇرىلتايدى قالىپتاستىرۋ پروتسەسى.

بىراق ساياسي جاڭعىرۋدى تەك سايلاۋ وتكىزۋمەن ولشەۋ دۇرىس ەمەس. سايلاۋ — جاڭعىرۋدىڭ باستاۋى, ال ونىڭ ناتيجەسى قۇرىلتايدىڭكەيىنگى قىزمەتىنە بايلانىستى بولادى.

مەنىڭشە, ساياسي جاڭعىرۋدىڭ ءۇش نەگىزگى كورسەتكىشى بار: ازاماتتاردىڭساياسي قاتىسۋىنىڭ ارتۋى, مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ ەسەپتىلىگىنىڭكۇشەيۋى جانە قوعامدىق پىكىردىڭ ساياسي شەشىمدەرگە ناقتى ىقپالىنىڭارتۋى.

سوندىقتان بۇگىنگى تاريحي كەزەڭنىڭ باستى سۇراعى — جاڭا قۇرىلتايدىڭقانشالىقتى تەز قۇرىلعانى ەمەس, ونىڭ قوعامنىڭ سەنىمىن قانشالىقتىاقتاي الاتىنى. ەگەر جاڭا ينستيتۋت ازاماتتاردىڭ ۇسىنىسىنزاڭنامالىق شەشىمگە اينالدىرىپ, بيلىك پەن قوعام اراسىنداعىديالوگتى كۇشەيتە السا, وندا بۇل سايلاۋ قازاقستاننىڭ ساياسيجاڭعىرۋىنداعى شىنايى بەتبۇرىستىڭ باستاۋى بولماق.

Abai.kz