ءومىر تۋرالى ءۇش ءورىم 

ۇلى ابايدىڭ زامان مەن زامانداس تۋرالى كوزقاراسىن اقىننىڭ اسىل مۇراسى پاش ەتەدى. قورشاعان ورتا مەن اينالاسى جايىندا وي تولعاعان حاكىم ءوز ءومىرىن دە ولەڭمەن ورەدى. البەتتە، «دۇنيە ەسىگىن اشقان سوڭ» كورىپ، بىلگەن جانە كوڭىلگە تۇيگەن العاشقى اسەرلەرىنىڭ ءسۇيىنىشى مول. بىراق، «ەرتە ويانىپ، ەتەكباستىنى كوپ كورىپ»، تىرلىكتىڭ قىر-سىرىن  تانىعان سايىن «نەگە بۇلاي؟» دەپ، ساناسىن سارسىلتقان سان ساۋالعا جاۋاپ ىزدەيدى. ادام بالاسىنىڭ قاراما-قايشىلىققا تولى «مىنەزىنە» تاڭىرقاي كەلە جانى كۇيىنىپ، ءتىپتى، «جالعاننان» تۇڭىلگەندەي كۇي كەشەدى. جۋان اتانىڭ دارىندى ۇرپاعىنىڭ  قاراڭعىلىق قاپاسىنداعى ەلىنىڭ اۋىر تاعدىرىنان  قابىرعاسى قايىسىپ، قاباعىن مۇڭ باسادى.

«قايران ەلى – قازاعىنىڭ» ۇيقىلى-وياۋ تىرشىلىگىنە كوڭىلى تولماي، ونىڭ  كەلەشەگىنە الاڭداعان حاكىم وركەنيەت «جارىعىنا» تالماي جول ىزدەپ،  وز ماقساتىنا دا جەتەدى. ەرىنبەي ەڭبەك ەتۋدى، بىلىمگە قۇمارلىق پەن ۇيرەنۋگە تويماۋدى، ياعني «تالاپ، ەڭبەك، تەرەڭ وي، قاناعات، راقىم» سەكىلدى بەس اسىلدى ۇلگى تۇتادى. بۇعان قوسا قانداستارىن بەس دۇشپان – «وسەك، وتىرىك، ماقتانشاق، ەرىنشەك، بەكەر مال شاشپاقتان» ساقتاندىرادى. شىنىندا دا، ءومىر – «بەس كۇندىك ەر سىنارلىق ءبىر مايدان» عانا: «ادامزات – بۇگىن ادام، ەرتەڭ توپىراق، بۇگىنگى ءومىر جارقىلداپ الدار بىراق، ەرتەڭ ءوزىڭ قايداسىڭ، بىلەمىسىڭ، ولمەك ءۇشىن تۋعانسىڭ، ويلان شىراق».

كەمەڭگەر اقىننىڭ شىعارمالارىن زەردەلەي كەلگەندە، ونىڭ اسىل مۇراعا «تۇندىرعان» اۋەلگى وي-تولعامدارىنىڭ كەيىنگى تۋىندىلارىندا،  ونىڭ ىشىندە قارا سوزدەرىندە دە مەيلىنشە ورىستەپ، شىڭدالا تۇسكەنىن  كورەمىز. سونىڭ ءبىرى – الپىس جاستىڭ اسۋىنىڭ «ەتەگىنە» تىزە بۇگىپ، ياكي باقيلىق بولارىنان ەكى جىل بۇرىن – 1902 جىلى جازعان «توتى قۇس ءتۇستى كوبەلەك» اتتى شاعىن ولەڭى. اتالمىش ءۇش شۋماق شىعارما عۇلامانىڭ وسىعان دەيىن  تالاي ايتقان وسيەت سوزدەرىنىڭ وزىندىك ءۇش ءورىمى دەۋگە لايىق.  مۇندا ول ادامنىڭ «جارقىلداعان» ءسان-سالتاناتتى مالدانباي،  «زامان بيلەگەن» ءومىر ساپارىن ءماندى اياقتاۋى تۋرالى تەرەڭ تاعىلىم تۇيەدى.

«توتى قۇس ءتۇستى كوبەلەك...»

نەمەسە ءبىرىنشى ءورىم  

قولىمىزداعى ولەڭدى وقي باستاعاننان-اق، تىرلىكتىڭ قىزىعىنىڭ دا، شىجىعىنىڭ دا وتپەلى ەكەنىن، ءتۇبى «تاۋسىلاتىنىن» تاعى ءبىر تۇيسىنەمىز. اللانىڭ ادامعا عاجايىپ سىيى – ءومىر «جاز سايلاردا گۋلەگەن توتىقۇس ءتۇستى كوبەلەك» سەكىلدى كوزدى الداپ، كوڭىلدى اربايدى. بۇعان ەلتىپ، ەسىلە شالىقتامايتىن جان سيرەك. اسىرەسە، «كوكىرەك زور، ۋايىم جوق» بوزبالا شاقتىڭ دۋ-دۋمانىنىڭ جەتەگىندە كەتپەۋ ەكىتالاي. اباي جازعانداي، «ولەڭ ايتىپ، ءان سالىپ، بىرەۋدى قالجىڭ قىلىپ، قىزدى اۋىلدى جاعالاۋدىڭ» جاستىققا ءتان تابيعي سەزىم ەكەنى دە راس.  بۇدان، بىراق دەر كەزىندە اياق تارتىپ، «اۋەلى ونەر ىزدەپ، قىزدىڭ ءبىرىن عانا تاڭداپ ءسۇيىپ، ەڭبەكپەن مال تاپقاننىڭ» سىباعاسى دا تولىمدى.

حاكىم، اسىرەسە جاستارعا «قارتايماستاي كورمەلىك، ويلانالىق... كۇلكى باققان ءبىر كورەر بەيشارالىق... ۋايىم  – ەر قورعانى، ەسى بارلىق... بۇل بەس كۇندىك ءبىر مايدان ەر سىنارلىق... اسەم سالدىق ولگەنشە كىم قىلارلىق»، - دەگەن وسيەت ايتىپ، مۇنى ۇقپاساڭ، جان يەسىن الدان توسقان «شوشىنارلىق ۋايىم كوپ» ەكەنىن ەسكەرتەدى. الايدا، جاس ادامنىڭ تىرلىك ساپارىندا جولدى دۇرىس تاڭداپ، ادام دەگەن اتقا ساي ءومىر ءسۇرۋى تۋعان وتباسى مەن وسكەن ورتاسىنا تاۋەلدى. «باسىندا اكە ايتپاسا اقىل جارلىق، - دەپ، تاعىلىم تۇيەدى اقىن، - اعايىن تابىلماسا وي سالارلىق، قالجىڭداسىپ وتكىزگەن قايران داۋرەن، تۇبىندە تارتقىزباي ما ول ءبىر زارلىق؟..».

اباي، سونداي-اق ءاربىر جاستىڭ شىڭدالىپ، ازامات رەتىندە قالىپتاسۋىندا ماڭىزدى ورىن الاتىن قوعامدىق ورتانىڭ تەرىس اسەرىن دە   جاسىرمايدى: «وكىنىشتى كوپ ءومىر كەتكەن ءوتىپ، وتكىزدىك ءبىر نارسەگە بولماي جەتىك، - دەپ، قىنجىلادى ول. - ويشىلدىڭ مەن دە ساندى ءبىرىمىن دەپ، تالاپ، ويسىز، ماقتاندى قالدىم كۇتىپ... ۇلگىسىز جۇرتتى ۇيرەتىپ، قالدىق كەيىن، كوپ ناداندار وزىنە تارتار بەيىم».  ءىنىسى شاكارىم قۇدايبەردىۇلى دا «جاستارعا» اتتى ولەڭىندە «مىناۋ اباي – ءبىر عالىم جول شىعارلىق، زامانداسى بولمادى ءسوزدى ۇعارلىق»، - دەي كەلە اقىن اعاسىنىڭ وكىنىشىن ءبولىسىپ، «قاراڭعى»، كەرتارتپا قوعامدى  جازعىرا كەلىپ.

دەگەنمەن، حاكىم اينالاسىندا «ءسوزدى ۇعارلىق بوزبالا جوق» ەكەن دەپ، قارىنداستارىن وقۋ-ءبىلىم مەن ەڭبەككە، ادالدىق پەن ادىلدىككە ۇندەگەن ماقساتىنان باس تارتپاق ەمەس. سەبەبى، «جاسىندا عىلىم بار دەپ ەسكەرمەۋدىڭ، پايداسىن كورە تۇرا تەكسەرمەۋدىڭ» سالدارىن ول جاقسى بىلەدى. بۇعان دا كىنانى «قولىمدى ءدوپ سەرمەسەم، وستەر مە ەدىم» دەپ، باستاپقىدا  ءوز باسىنان ىزدەيدى. ەندەشە، اقىننىڭ ۇرپاعىن وقىتۋعا كۇش سالۋى دا وتكەندەگى وكىنىشىنىڭ قارىمتاسى ەدى.  بالالارىن  «مەدرەسەگە بەرۋدەگى»  بار ماقساتى دا ولاردىڭ «قىزمەت قىلىپ، شەن الۋى» ەمەس، ءبىلىمدى ازاماتتار بولىپ، ەلىنە پايداسىن تيگىزۋىنە كەلىپ سايادى.

قىرىق جاسىندا «قارتايدىق، قايعى ويلادىق، ۇيقى سەرگەك» نەمەسە «قارتايدىق، قايرات قايتتى، ۇلعايدى ارمان» دەپ، اقىننىڭ «اشۋىنىڭ اشىعان ۋ، ويىنىڭ كەرمەك» تاتۋىنىڭ دا باستى سەبەبىن  «ساندالمامەن كۇن كەشكەن» توڭىرەگىنەن، «مۇڭداسارعا ءسوزدى ۇعارلىق» كىسى تاپپاعان وكىنىشىنەن  ىزدەگەن ءجون. «ءومىردىڭ ءمانى نەدە؟»، - دەگەن ساۋالدىڭ دا جاۋابىن  اقىن  ەرتەرەك تابادى: «بايشەشەكتىڭ سولىپ، كوبەلەكتىڭ ولمەگى» سەكىلدى «وتكەن ءومىر قايتا كەلمەك تاعدىر جوق» ەكەن: «... باسقان ءىز، كورگەن قىزىق ارتتا قالماق، ءبىر قۇدايدان باسقانىڭ ءبارى وزگەرمەك. ەر ءىسى اقىلعا ەرمەك، بويدى جەڭبەك، ونەرسىزدىڭ قىلىعى – ولە كورمەك...».

ولاي بولسا، ادام بالاسىنا «ىستىق قايرات، نۇرلى اقىل، جىلى جۇرەكتىڭ» باسشى بولعانى ابزال. ابايدىڭ اسىل مۇراسى تىرشىلىكتىڭ كوپ زامانداس ەلەپ، ەسكەرە بەرمەيتىن ازدى-كوپتى، ءتىپتى ءبىر ساتتىك قۋانىشىن دا باعالاي ءبىلۋدى مەڭزەيدى.  ءوزى سۇيىنە وتىرىپ جىرعا قوسقان تۋعان جەردىڭ تابيعاتى مەن ادام مىنەزىن  شەندەستىرە سۋرەتتەۋى دە سودان. اقىن بىردە، كۇزدىڭ ىزعارى، قىستىڭ ايازى ارقىلى كەيبىر كىسىنىڭ قاتال «تابيعاتىن» ەلەستەتىپ، جانىمىزدى مۇزداتسا، ەندى بىردە زامانداستىڭ كوكتەم مەن جازدىڭ جايماشۋاق «مىنەزىنە»  ۇقساس بولمىسىمەن جادىراتادى. ءومىردىڭ ءمانىن ولەڭ سوزدەن، ءبىلىم مەن ەڭبەكتەن تاۋىپ، اللاعا، ادام مەن ادىلەتكە دەگەن ماحابباتتى، ءۇش ءسۇيۋدى امانات ەتەدى.

«ادامزاتقا نە كەرەك...»

نەمەسە ەكىنشى ءورىم

ادام بالاسى، جاڭا ايتقانداي، ومىرگە «قوناق» كورىنەدى: «جاس قارتايماق، جوق تۋماق، تۋعان ولمەك...». دەمەك، مىناۋ «ەر سىنارلىق بەس كۇندىك مايداننىڭ» قاتال سىنىنان لايىقتى وتە ءبىلۋ عانيبەت. «ادامزاتقا نە كەرەك: سۇيمەك، سەزبەك، كەيىمەك، - دەپ، تولعانادى اباي، - قارەكەت قىلماق، جۇگىرمەك، اقىلمەن ويلاپ سويلەمەك». ادامعا ەڭ كەرەگى – سۇيىسپەنشىلىك ەكەن. «اللانىڭ ءوزى دە راس، ءسوزى دە راس» ولەڭىندە ول  «ماحابباتپەن جاراتقان ادامزاتتى، سەن دە ءسۇي ول اللانى جاننان ءتاتتى. ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي باۋىرىم دەپ، جانە ءسۇي حاق جولى وسى دەپ ادىلەتتى...»، - دەي كەلىپ، «ءبىرىڭدى، قازاق، ءبىرىڭ دوس / كورمەسەڭ – ءىستىڭ ءبارى بوس» دەگەن امانات قالدىرادى.

سوندا، ەڭ الدىمەن، جۇرەگىمىزدىڭ تورىندە ىستىق مەيىرىمىنە بولەگەن اتا-انامىز تۇرادى. اباي دا اكەسى قۇنانباي قاجىنى ەرەكشە ماقتان ەتىپ، ۇلگى تۇتادى. بۇعان اقىننىڭ پەرزەنتى ءابدىراحماننىڭ قازاسىنا ارنالعان «ارعى اتاسى قاجى ەدى...» دەگەن ءبىر عانا ولەڭىن ايتساق تا جەتكىلىكتى. مۇحتار اۋەزوۆ تە «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسىندا ۇلى دالانىڭ سالت-ءداستۇرى مەن جول-جورالعىسىنىڭ «قالت كەتپەس» قورعانى – قۇنانباي تۇلعاسىن تاريحي شىندىققا سايكەس سومدايدى. اقىننىڭ زەرە اجەسى مەن ۇلجان اناسىنا جانە عاشىعى توعجان مەن تالاپتى ۇرپاعىنا دەگەن ماحابباتى دا ادامعا  سۇيىسپەنشىلىكتىڭ جارقىن كورىنىسى.

حاكىمنىڭ «جاراتۋشى يەمىزدى، بارشا ادام بالاسى مەن ادىلەتتى» ءسۇيۋ تۋرالى وسيەتىن ءتۇسىنىپ، وسى اقيقاتقا مويىنسۇنعاندا عانا يمانىڭ بەرىك، ىزگىلىكتى جان بولعانىڭ. ءومىردىڭ بار ءمانى دە اللا تاعالاعا، بۇكىل  زامانداسقا جانە ادىلەتكە دەگەن اينىماس ماحابباتتا ەكەنى اقيقات. اقىن 45-ءشى  قارا سوزىندە دە «ادامشىلىقتىڭ الدى – ماحاببات، ادىلەت» ەكەنىن قاداي-قاداي اتاپ كورسەتەدى. سەبەبى، «ماحاببات – ءومىر كوركى... ماحابباتسىز – دۇنيە دوس...» ەكەنىن ۇققان جان ءۇشىن «جۇرەكتىڭ كوزى اشىلسا» كەرەك.  اقيقاتتى دا، ادىلەتتى دە سوندا تانيمىز، «زۇلىمدىقتىڭ بەتىن اشاتىن دا ادىلەت».

ادالدىق پەن ادىلدىكتىڭ تىرلىككە ارقاتىرەك بولىپ، ونى جارقىن ەتە تۇسەتىنى كامىل. ابايدىڭ ءادىل بولىس ءارى ءادىل بي بولعانىنا كوكباي اقىن باستاتقان زامانداستارىنىڭ ەستەلىكتەرى كۋالىك ەتەدى. «شىندىققا، دۇرىستىققا قۇمارلىعىن، جولداعى ەلدەن ەرەكشە مىنەزدەرىنىڭ بارلىعىن بيلىكتە انىق كورسەتىپ ءجۇردى، - دەپ جازادى ول. - بيلىككە كەلگەندە ابايداي ءادىل تازا، دۇرىستىعى كۇشتى ءبيدى توبىقتى ءىشى بۇرىنعى، سوڭعى زاماننىڭ قايسىسى بولسا دا كورگەن جوق دەپ ايتا الامىن. ابايدىڭ بيلىگىنە، اباي تەرگەۋىنە ارقاشان ەل ىشىندە شيەلەنىسىپ، ۇستاسىپ جۇرگەن جاۋلارى قۇمار بولاتىن» («اباي تۋرالى ەستەلىكتەر»، «قالامگەر» باسپاسى، 208-ب).

ۇلى اقىننىڭ اللا مەن ادامدى سۇيۋدەن كەيىنگى وسيەت ەتكەن اقيقات دا – ادىلەت: «دوسىڭا دوستىق – قارىز ءىس، دۇشپانىڭا ءادىل بول...»، - دەگەن ۇلاعات قالدىرادى حاكىم.  شىنايى دوستىقتىڭ ادامدار اراسىنداعى ادىلەتتى قارىم-قاتىناستىڭ وزىندىك ايناسى ەكەنى دە داۋسىز. مۇنى اباي «ادامدىق قارىزى»، ياكي اسىل قاسيەت رەتىندە دارىپتەيدى: «دوس-اسىقتىڭ بولمايدى بوتەندىگى، قوسىلعان بوساسپايدى جۇرەك جىگى... قۇداي بەرگەن بۇل دوستىق – كاننىڭ ءبىرى، مۇڭداسقاندا قالمايدى كوڭىل كىرى». بىراق، ول  ساتقىندىقتىڭ  دا اششى ءدامىن از تاتپاي، جانىنا «سايا» ىزدەپ، جابىعادى. ادال كوڭىلىن «يتمۇرىنداي جىرتقان ناداندىقتان» كۇڭىرەنىپ، دوستىقتى «جوقتايدى».

جاۋ جاعادان العاندا دوسپىن دەپ جۇرگەن «كوپتەن تاتۋ قيماسىڭ بۇزىلىپ، دۇسپاندىعىن وزدىرسا»، نە شارا؟! قۇدايدان قورىقپايتىن انتۇرعان «باسىڭا جۇمىس تۇسكەن كۇن / تاتۋلىقتى بۇرىنعى / نە قىلىپ ول ويلاسىن؟ اشىپ بەرەر جاۋىڭا / ءوزى كورگەن قويماسىن...». الگىندەي، «كۇن جاۋعاندا قوينىڭدا، كۇن اشىقتا موينىڭدا» جۇرگەنىن ۇمىتاتىن، «جامان دوستىڭ «كولەڭكەدەن» ايىرماسى جوق. حاكىم 37-ءشى سوزىندە   جازعانداي، ونداي زىميانداردان «باسىڭدى كۇن شالسا، قاشىپ قۇتىلا المايسىڭ; باسىڭدى بۇلت السا، ىزدەپ تابا المايسىڭ». ەندەشە، «دوسى جوقپەن سىرلاسىپ، دوسى كوپپەن سىيلاسقان» تاتۋلىق بارىنەن قىمبات.

«زاماندى قاي جان بيلەمەك..»

نەمەسە ءۇشىنشى ءورىم

سونىمەن اباي «توتى قۇس ءتۇستى كوبەلەك» ولەڭىنىڭ العاشقى ەكى ورىمىندە اللانىڭ عاجايىپ سىيى ءومىردىڭ وتكىنشىلىگىن، ونىڭ ءماندى بولۋى  – «سۇيمەك، قارەكەت قىلماق جانە اقىلمەن ويلاپ سويلەمەك» ەكەنىن ساناعا قۇيادى. ال، ءومىردىڭ عاجايىپ سىي عانا ەمەس، اللانىڭ عالامات سىنى دا ەكەنىن وسى شىعارمانىڭ ءۇشىنشى شۋماعىندا پايىمدايمىز: «اركىمدى زامان سۇيرەمەك، زاماندى قاي جان بيلەمەك؟». مۇنى دا بارشامىز كۇندەلىكتى  كورىپ تە، سەزىنىپ تە جۇرسەك كەرەك. زامان اعىمىنا قارسى «ءجۇزۋدىڭ» قيامەت ەكەنى بەلگىلى. دەمەك، ونىڭ ىرقىنا كونىپ، ىعىنان پانا ىزدەيتىنىمىز دە، ءومىر بازارىندا «اركىمنىڭ ءوز ىزدەگەن نارسەسى بارى» دا شىندىق.

ءبىزدىڭ ارقايسىمىزدىڭ، سونداي-اق باقىت تۋرالى ۇعىمىمىز دا، ۇستاناتىن باعىت-باعدارىمىز دا ءارتۇرلى. اباي وسى جولدا «اقىل، قايرات، جۇرەكتى بىردەي ۇستاعاندا» عانا ادام بالاسىنىڭ «تولىق ادام» بولاتىنىنا، ياكي كەمەلدىككە جەتەتىنىنە وقىرمانىن ۇيىتادى. الايدا، «كۇللى ادام بالاسىن قور قىلاتىن ءۇش نارسە بار، - دەپ جازادى ول ءوزىنىڭ 38-ءشى قارا سوزىندە. - سونان قاشپاق كەرەك: اۋەلى – ناداندىق، ەكىنشىسى – ەرىنشەكتىك، ءۇشىنشىسى – زالىمدىق دەپ بىلەسىڭ». وسى ءۇش كەسەلدىڭ سالدارىنان «ارامدىقتى ەپ كورىپ، توقتاۋ ايتقان كىسىنى شەت كورىپ، يت قورلىقپەن كۇن كەشەتىن» ەكىجۇزدى، سۇيىق جانداردى اعا بۋىن ءبىرشاما بىلەمىز.

حاكىم دە الگىندەي پەندەلەردىڭ تۇرلاۋسىز مىنەزىنەن ەرىكسىز كۇيىنەدى. ءتىپتى، كوڭىلى ابدەن سۋىنا كەلە، بۇ دۇنيەدە جاپادان جالعىز قالعانداي قۇلازيدى: «كوڭىلىم قايتتى دوستان دا، دۇشپاننان دا،  الداماعان كىم قالدى ءتىرى جاندا؟ الىس-جاقىن قازاقتىڭ ءبارىن كوردىم، جالعىز-جارىم بولماسا اندا-ساندا». باس پايداسى ءۇشىن جولداس بولعانسىپ، جالپ-جۇلپ قۇراق ۇشىپ، «باستان جىعا قيسايعاندا مۇنان مەنىڭ قاي جەرىم اياۋلى دەپ، مايداندا بىرگە تۇرىپ قالاتىن جان» ازداۋ.  پەندەڭنىڭ وسى السىزدىگىنە قانشا كەشىرىممەن قاراۋعا تىرىسساق تا، «جاۋ جاعادان العاندا وعان قوسىلا تاقىمدايتىن» سوعىندىدان ساقتاسىن دەڭىز.            

امال قايسى، باقيعا جاستاي وزباساڭ، وندايدى دا كورەسىڭ.  «ءىشىم ولگەن، سىرتى ساۋ، كورىنگەنگە دەيمىن-اۋ. بۇگىنگى دوس – ەرتەڭ جاۋ، مەن نە قىلدىم، ياپىرىم-اۋ»، - دەپ، جابىققان حاكىممەن بىرگە ءبىزدىڭ دە جۇرەگىمىز شانشيدى. جالپى، قوعامدا «ادامسىپ بوسقا تالتاڭداعان تاتىمسىز» جان  از ەمەس. اباي الگىلەردىڭ بەتپەردەسىن سىپىرىپ، سىباعاسىن بەرەدى: «اقىل جوق، قايعى جوق وندا، ءىسى جوق – تەرىس پە، وڭ با؟ تىلەنىپ، تەلمىرىپ ىزدەنەر، تيىن با، ياكي سوم با؟». ول «جاسىنان ۇلگىسىز، ەشكى كوزدەنگەن» الاياقتاردى ءسوز «سويىلمەن» شاڭعا اۋناتىپ، سىلەسىن قاتىرادى: «جايى ءمالىم شوشقانىڭ، تۇرتكەنىنەن جاسقانبا... ءۇيتىپ اسقان جولىعار / كەشىكپەي-اق توسقانعا».

كەيبىرەۋدى جاقىن بىلە تۇسكەن سايىن اقىننىڭ «كۇڭگىرت كوڭىلى سۇرعىلت تارتقان بەيۋاقپەن» سىرلاسىپ، «قورلىقپەن وتكەن قۋ زامانعا» قاباعى تۇيىلەدى: «ءبىر كىسى مىڭعا، ءجون كىسى سۇمعا، ءالى جەتەر زامان جوق. قادىرلى باسىم، قايراتتى جاسىم / ايعايمەن كەتتى، امال جوق». كەمشىلىكسىز، ارينە كىسى جوق: ەرىنشەكتىك، وزىمشىلدىك، قىزعانىش پەن باقتالاستىق اركىمنىڭ-اق بويىنان تابىلادى. بىراق، ءادىل ادامنىڭ سول كەمشىلىگىن  تىيا ءبىلىپ، ادالعا تىلەۋلەس بولۋ قولىنان، ابدەن كەلەدى. ايتەۋىر، قاساقانا الداپ، قۋلىق-سۇمدىعىن اسىراتىندارعا، جولىقتىرا كورمەسىن. جولداس بولعانسىپ، قيىندىقتا جالت بەرگەن وپاسىزدار «ۇرلاعان» التىن ۋاقىت وبال.

ءبىزدىڭ زامانداستارىمىزدىڭ اراسىندا دا اللاعا شىن يلانعان، ويى كوركەم، نيەتى تازا مۇميندەرمەن قاتار ەكى ءجۇزدى مۇنافىقتار دا بارشىلىق. ولاردىڭ سىرتى مۇسىلمان كورىنگەنىمەن، سوزىندە ءباتۋا جوق، ءىسى – بايانسىز  ەكەنىن كەشتەۋ ءبىلىپ جاتامىز. ەكىجۇزدى كەيبىرەۋ وتپەلى بولعانى ءۇشىن عانا «جالعان» اتانعان ءومىردى وتىرىكپەن «جورمەپ»، بىلعاپ باعادى.  ونداي سۇيىق، الاياق جاننىڭ از ەكەنى عانا كوڭىلگە تايانىش. ويتپەسە، الاياقتار بىردە جىلماڭ قاعىپ، مومىندى الداپ سوقسا، ەندى بىردە اقشا ءۇشىن «شوشقا ساۋدان» دا تايىنبايدى. جاقسىلىققا جاقسىلىق جاسامايتىن، كۇنكورىسى ءۇشىن ار-ۇياتتى ۇمىتىپ، قىزعانىشىن كۇشپەن جاسىراتىن دا سولار.

ونداي زىمياننىڭ «قۇرىعىنا تۇسكەنىمىزدى» كوپشىلىگىمىز كەش تە بولسا، ۇعىپ جاتامىز. بىراق، اتا-اجەلەرىمىز ايتقان ەرتەگىلەردەگى دوستىق پەن ادالدىقتى ۇلگى تۇتىپ وسكەندىكتەن، الاياقتاردىڭ وتىرىگى مەن لاس ارەكەتىن بايقاساق تا، كوپكە شەيىن سەنبەيتىنىمىز وكىنىشتى. كوڭىلدە جىلت ەتكەن كۇماندى «سۇيىق پەن جىلتىردىڭ» الدىڭدا قۇرداي جورعالاپ، «ءلاپباي» قاققان «بەيكۇنا» ءجۇزى جۋىپ-شايىپ جىبەرەدى. ال، ونىڭ شىن بەينەسىن كورگەندە ۇندەمەي دە قالۋ دا مۇمكىن ەمەس. اباي ايتقان «زامانعا كۇيلەيتىن جامانداردىڭ» تۇك بولماعانداي، دانەمە كورمەگەندەي، اينالاسىن   الداپ-سۋلاپ، تالتاڭ قاعۋى قوعامنىڭ كەمباعال دارەجەسىن كورسەتەدى.

وسى الاياقتىق عالىمدار «سۇيىق زامان» دەپ ايدار تاققان قازىرگى كەزەڭدە بۇرىنعىدان بەتەر ۋشىعا تۇسۋدە. بۇل زاماننىڭ «سۇيىق» اتالۋى قوعامنىڭ تۇراقسىزدىعىمەن، جالپىادامزاتتىق، ونىڭ ىشىندە وتباسىلىق   قۇندىلىقتاردىڭ «ارزانداپ»، ادامنىڭ  قۇبىلمالى، ياكي جاڭا جاعدايلارعا  «كۇيلەگىش» بولۋىمەن تۇسىندىرىلەدى. ايتالىق، كەيبىر جان ساياحاتشى سەكىلدى مەكەن-جايىن، جۇمىس ورنىن ءجيى وزگەرتەدى. سونداي-اق، جۇبايىنا، ءداستۇرلى قارىم-قاتىناستارعا نەمكەتتى قاراۋ مەن ساياسي جانە جىنىستىق  باعدارىن وزگەرتۋ قالىپتى جاعدايعا اينالادى ەكەن. وسىنداي ەكىجۇزدى «سۇيىقتار» تەحنيكا مەن تەحنولوگيا جەتىستىكتەرىنە دە «الاقاندارىن» ىسقىلايدى.

سونىڭ سالدارىنان عىلىم مەن تەحنيكانىڭ شاپشاڭ دامىپ، عالامتوردىڭ كەڭ ورىستەۋىنىڭ جاعىمدى جانە تەرىس اسەرلەرىنىڭ جارىسا ەتەك جايۋىنىڭ كۋاسىمىز. وسىنى الاياقتار ارام ماقساتىنا جاراتىپ، مىڭداعان شاقىرىم جەردەن-اق، تالاي جاندى زار قاقتىرۋدا. ۋاقىتشا بولسا دا «ايدارلارىنان» جەل ەسكەن الاياقتاردى اۋىزدىقتاۋدىڭ قيىندىعى دا سوندا، ارام پيعىلدىلار قىلمىستارىن الىستا وتىرىپ، كورىنبەي   جۇزەگە اسىرادى.  الايدا، كەشەگى كەڭەستىك قوعامدا ءومىر سۇرگەن سىزدەر مەن بىزدەر دە جالعان تىرلىككە تۇرمىس جاعدايىن سەبەپ قىلعان ارام مەن قۋدى دا  كوردىك.  «مىڭمەن جالعىز الىسقان»  اباي زامانىندا دا الگىلەر از بولماپتى.

بۇعان حالقىمىزدىڭ «جارلى بولساڭ، ارلى بولما» سەكىلدى ەسكىرگەن، قاساڭ ماقالدارى دا دالەل بولادى. مۇنىڭ، بۇرا سويلەگەنگە بولماسا، ماعىناسى ۇياتتان جۇرداي: «اردان كەتكەن سوڭ، ءتىرى بولىپ جۇرگەنى قۇرىسىن. ەگەر ونىسى جالعا جۇرگەنىڭدە جانىڭدى قيناپ ەڭبەكپەنەن مال تاپ دەگەن ءسوز بولسا، ول – ار كەتەتۇعىن ءىس ەمەس»، - دەپ، حاكىم تۇسىنىستىك  تانىتقانداي دا بولادى. راس، «تىنىش جاتىپ، كوزىن ساتىپ، بىرەۋدەن تىلەنبەي، جانىن قارمانىپ، ادال ەڭبەكپەن مال ىزدەمەك – ول ارلى ادامنىڭ ءىسى». الايدا، ەكىۇشتى ماقالدىڭ استارىنا ۇڭىلگەن اقىن  كەيبىر باي مەن جارلى، بي مەن بولىستىڭ، «ءجۇز قاراعا ەكى ءجۇز الارماننىڭ» ءتۇر-سيقىنان ەرىكسىز تۇڭىلەدى.

وسى «سىرقاتتىڭ» نارىق كەزىندە بۇرىنعىدان بەتەر اسقىنعانى ءمالىم. تەگىندە، «قۇدايدىڭ ءوز بەرگەنىن جەپ كورەم دەپ»، ەڭبەكپەن تاپقانىن قاناعات تۇتقانعا نە جەتسىن! جەڭ ۇشىنان جالعاسىپ، اقشاعا اربالعان كەيبىرەۋ، ءتىپتى قاسيەتتى مەككەگە ساپارلاۋدان قىسىلماي، قايتا ورالعان سوڭ دا، اراندارىن تىيمايدى. ونداي «سۇيىق» كىساپىرلەر جاعدايعا تەز بەيىمدەلىپ، جاڭا تانىستارىنىڭ ىعىنا دا تەز جىعىلا كەتەدى. جالپى، «سۇيىق» زاتتاردىڭ قۇيعان ىدىستىڭ ءپىشىنىن بىردەن قابىلدايتىنى سەكىلدى ولار دا ءيىلىپ، بۇگىلۋگە قۇمبىل. «سۇيىق»  بىردە كەدەرگىنىڭ ەرنەۋىنەن اسىپ توگىلسە، ەندى بىرىنەن  «ساڭىلاۋ» تاۋىپ، ءتىپتى كەيبىرىن «ەزىپ» بەرەكەنى الادى.

الاياقتار دا سۇيىق زات سەكىلدى شاپشاڭ «قۇبىلۋى مەن وزگەرۋىنىڭ» ارقاسىندا زامانداستى جانىن «ەرىتىپ، ەلجىرەتىپ» ءجۇرىپ، سازعا وتىرعىزادى. وندايلار ارقاشان ءوز پايداسىن كۇيتتەيدى،  ۇستالىپ قالسا، ءوزىن  – جازىقسىز «قۇربان»، سەنى كىنالى ەتىپ كورسەتۋگە دايىن. جاقسىلىقتى تەز ۇمىتىپ، كەشەگى كوكەسىنىڭ ەسىمىن جاڭا باستىعىنىڭ  ميىنا قۇيىپ الا قويعان نىسپىسىمەن قالاي شاتاستىرعانىن دا بايقامايدى.  بىراق، الاياققا نە داۋا؟! تەگىندە، جاڭاعىداي «يلەنگەندەر مەن كۇيلەگەندەر» بولماسا، زاماندى بيلەۋ  ەش مۇمكىن ەمەس.  سوندىقتان   ادامدى الداماق تۇگىلى، ۇلى اقىن مۇقاعالي ايتپاقشى، زامانداسقا «كولەڭكەڭدى» دە تۇسىرمەۋ عانيبەت!

بۇگىن ءبىز دە زامان مەن زامانداس تۋرالى قالام تەربەسەك بۇل، ۇلى اباي جازىپ قالدىرعانداي، «ادىلەتسىز، اقىلسىز، ارسىزداردى، كورگەندە «كوڭىلدە تىنىشتىق تۇرماستىڭ»، «سۇيىق» زاماندا ەلدى ىشىنەن ىرىتەتىن «قانى سۇيىق»  جىلپوس پەن الاياقتان، تىم قۇرىسا ساقتاندىرۋ ەدى. «ءوزىم كۇيدىم، باسقالاردىڭ مەنەن نەسى اۋليە» دەپ قول قۋسىرماي، جاقسىعا – جاناشىر بولىپ، جاماندى جالعاننىڭ جارىعىنا شىعارعانعا نە جەتسىن! ادامنىڭ زاماندى بيلەي المايتىنى، اريەنە داۋسىز. بىراق «زامانعا جاماننىڭ عانا كۇيلەپ، زامانا ونى يلەيتىنى»   ايتپاق ويدىڭ ءتۇيىنى، الاياق پەن ەكىجۇزدىگە شىعارعان ۇكىم دەسەك، بۇعان ءسىز دە كەلىسسەڭىز كەرەك.

بولات جۇنىسبەكوۆ، جازۋشى

Abai.kz