(اسەت نايمانبايۇلىنىڭ عاسىر جاڭالانعان سايىن جاڭالانىپ، ەسكىرمەيتىن پوەزياسى)

اسەت ءسوز جوق ارقا بەتىنىڭ ماعجانمەن قاتار تۇراتىن ەڭ ۇلى ەكى اقىنىنىڭ ءبىرى. ونىڭ انشىلىگى، سازگەرلىگى ەل جۇرەگىن قىدىرا داڭققا بولەنىپ، ايتىسكەرلىگى قۇپتالىپ، جازبا اقىندىعى زەرتتەلمەي قالعان.

اقىندىق، انشىلىك سازگەرلىك دەگەن ءۇش ۇلى جولعا قاتار شاپقان زامان ساڭلاعىنىڭ وسى ۇلتتىڭ ىشىندە ءومىر ءسۇرۋى تاڭدانارلىق قۇبىلىس، جاراتۋشىنىڭ بىزگە بەرگەن مەيىرىم-ىقىلاسىنىڭ ءبىر ءتۇرى بولدى.

اسەت نايمانبايۇلىنىڭ عاسىر جاڭالانعان سايىن جاڭالانىپ ەسكىرمەيتىن پوەزياسى بار. كەي اقىن ۋاقىت وتكەن سايىن ەسكىرىپ، كونە ادەبيەتكە اينالىپ، ارامىزدان بىرتىندەپ ىعىسىپ وتىرسا، اسەت اقىننىڭ پوەزياسى وزىنەن كەيىنگى ۇرپاقتىڭ وقىپ ءلاززات الۋى مەن اقىنداردىڭ ونىڭ پوەزيالىق ومىرشەڭ تۇستارىن ۇيرەنىپ، ءوز پوەزياسىن جەتىلدىرۋىنە كۇش بەرۋىمەن دە عۇمىر جاسىن جالعاستىرا بەرمەك.

اسەت اقىننىڭ قاراكەسەك سوزدەرىن ءار جىلداردا توككەن پوەزياسىنان بولەكتەپ الىپ، وعان تاڭدانىسپەن قاراپ وتىرىپ، ءسىزدىڭ دە وسى قاراكەسەك سوزدەردەن ءدام تاتۋىڭىزدى قالادىق. اننەن، سوزدەن ارقاشان حالقىنا ءدام تاتىرىپ، سۋسىنىن قاندىرىپ 55 جىل عۇمىر كەشكەن اسەت اقىن قىزىلاراي جوتاسىندا تۋىپ ارقانىڭ الىبىنا اينالعانىمەن، سوڭعى 6 جىلى قىتاي اسىپ ەرەنقابىرعا بوكتەرى مەن ىلەنىڭ جۇمساق توپىراعىندا وتكەندىكتەن، ونى التاي-تارباعاتاي، جەتىسۋ ءان مەكتەپتەرىنىڭ وكىلى رەتىندە قاراستىرۋعا بولادى.

اقىننىڭ لىقسىعان تولقىن سوزدەرى كەي ولەڭىندە بۋىرقانىپ ءبىر بۇيىردەن سوققىلاپ تۇرسا، ەندى ءبىر ولەڭدەرىندە مارجان سوزدەرى سيرەپ، ءار جەردە جىلتىلداپ كوز جاۋىن الادى. سوندىقتان، ءبىز ءىنجۋى سيرەگەن ولەڭدەرىنەن سول از ءىنجۋدى تەرىپ الىپ، تولقىنى توقسان ۋىقتى ءۇيدى تەڭسەلتكەن، تولاعاي ءسوزى توپىرلاي قالعان ولەڭدەرىن بارىنشا تۇتاسىمەن قامتۋعا تىرىسىپ، اقىن ولەڭدەرىنىڭ قاراكەسەك سوزدەرىن قاراتاۋدىڭ باسىنا اپارىپ جيىپ قويىپ، ءماديدىڭ قازاق ءان ونەرىندەگى ەڭ شوقتىقتى ءاننىڭ ءبىرى بولعان «قاراكەسەك» انىمەن وسى ۇلى ولەڭدەردىڭ توقتاماي تاعى نەشە عاسىر عۇمىر جالعاستىرۋى ءۇشىن، اقىن ولەڭدەرىنە سول انمەن دۇعا وقىپ، قاراپ وتىرساق عانيبەت بولار ەدى.

اقىن ەڭ سوڭعى ومىرمەن قوشتاسۋ ولەڭىندە «ايحايعا قايران داۋىسىم ەرىنبەگەن» دەگەن ارقاشان ايحاي تۋرالى ايتقىمىز كەلەتىن ايتۋلى ءسوزدى ايتىپ بەرىپ كەتەدى. «اساۋ ءان جەتەگىڭە جۇرمەگەن سوڭ» دەپ ايتىلعانىنداي، ادامزات بىتكەن ءوزى سۇيسىنگەن اساۋ اندەردى جەتەگىنە جۇرگىزە الماي، ىشتەن قوڭىرسىپ تىنىپ جاتپاۋشى ما ەدى؟!

«وسى ولەڭ اداستىردى-اۋ اقىر سوڭدا» دەپ «دەرتكە — دارمەن، كوڭىلىنىڭ گۇلى» بولىپ كەلگەن جان-جولداسى ولەڭىن قيارىن بىلمەي، وعان ۇرسارىن بىلمەي وتىرىپ قالعان اقىن اجال الدىندا شامدانىپ ونى دا ءسوز ەتپەي وتپەيدى. «وسى ولەڭ اداستىردى-اۋ اقىر سوڭدا» دەپ اجالسىز-اق، ءار تۇمانعا شالىنعان بۇگىنگىنىڭ اقىندارى دا ايتاتىن ءسوز، ەسكىرگىسى كەلمەيتىن ءسوز.

اقىننىڭ «قىسىمەت» ءانى رەتىندە بەلگىلى بولعان ولەڭىندەگى سونى سوقپاقتار ۋاقىت التىنىمەن جىلتىراي تۇسەدى. «بۇلبۇلمىن داۋىسىم كوكتە دامىلداعان» دەگەن ءسوزى بۇلبۇلدى دا، اۋەندى دە ءبىر ۋاقىتتا قالقىتىپ، كوركەمدىك توقتاي باستاعاندا، كوزدىڭ تۇسىنا قاراي اكەلىپ قويعان ەڭ عاجاپ جولداردىڭ ءبىرى. ىلە-شالا ايتىلاتىن «كومەكەي كوك قاۋىزىن انمەن اشسا» دەگەن ءسوزى ءوزىنىڭ كومەيىن دە، اسپاننىڭ كومەيىن دە ءبىر ۋاقىتتا انمەن اشقان اياۋلى تاڭدى الدىڭا اكەلمەي مە؟! قانداي عالامات سوزدەر ەدى.

«كومەكەي كوك قاۋىزىن انمەن اشسا، توگىلىپ مەرۋەرت-مارجان ساۋىلداعان» دەگەن يشاراسى كومەكەيىنىڭ قاۋىزىن اشىپ توگىلگەن مەرۋەرت-مارجان اۋەننىڭ ءبىر ۋاقىتتا اسپان تاڭىنان توگىلىپ، كوك مونشاق نۇرلاردىڭ الەمگە ساۋىلداۋىن دا ەلەستەتپەي مە؟!

قازاق دۇنيە تانىمىندا «جەل يەسى — مايدا» دەگەن ميفتىك ۇعىم بار. اقىن ءوزىنىڭ ءان مەن ولەڭدەگى جورعالاي باسىپ جورتقانىن، مامىرلاپ مايدا جەلىسپەن جەلگەنىن، قالاۋىنشا ەركەلەپ، ونەردە بۇلعاڭداي باسقانىن «جورعامىن، جۇرتتان وزعان جورتارمانمىن، مايدامىن، مايدا جەلىس مامىرلاعان» دەپ اشەكەيلەيدى. «جەلقابىز، سول ورتانىڭ زار جاعىمىن» دەپ تاعى دە جەل مىنەزگە سالىپ سۋىرىلا سويلەيدى.

«جەلقابىز، سول ورتانىڭ زار جاعىمىن،

تولقىتىپ، توقسان بۋناق انگە سالعان»: توقسان بۋناق ءاندى تولقىتىپ تۇرعان ىشتەگى كۇشتىڭ وزىنە عانا ءتان جەل ەكەنىن ايپارا ايتىپ، سول دۋ-دۋ جەلىمەن كوتەرىلە ەكپىندەيدى. سول كەزدە بيىك اسقاردى تەربەپ، اسپانعا ورلەپ، سارى دالانى كۇڭىرەنتكەن ءبىر اۋەن شىعادى. مۇنى قىراننىڭ شاڭقىلى دەۋ كەرەك پە، جەلدىڭ بيىكتە قانا كەزدەسەتىن گۋلەگەن سازدى كۇشى دەۋ كەرەك پە، مۇنىڭ انىعىن ايتا المايمىز. بىراق، اسەت اقىن بۇل ۇدەگەن ءۇندى، بەلگىسىز كۇشتى «مەنىكى» دەيدى:

«اسقاق ءان اسپانعا ورلەپ، اسقار تەربەپ،

كۇڭىرەنتكەن سارى دالانى كۇندەر جالعان!»

اسەتتىڭ جۇلدىزى جارقىراعاندا بارلىق قۋانىش اۋەلى ايالاپ وسىرگەن اكەسىنە كەلمەي مە؟ اكەسى — نايمانباي شال. سوندا اسەت «اكەمنىڭ ماڭدايى جارقىرادى» دەي سالماي، «نايمان شال — ايى تۋعان ماڭدايشادان» دەپ ءوز ماڭدايىنا ورناعان ايدىڭ اكەسى وتىرعان ءۇيدىڭ ماڭدايشادان جارقىراپ كورىنىپ تۇرعانىن ولەڭگە قالاي قوسادى؟! اسەتتىڭ كوزى بۇل دۇنيەنىڭ ديدارىن مۇلدە باسقا قىرىمەن كورەدى. دالا-كول تابيعاتتارىن «مي دالا، مەڭىرەۋ ءشول، كۇمىس كولدەر» دەپ ادەمى ءبىر جىپكە ءتىزىپ وتەدى. ءورىس-قونىستاردى دا ادەمى ىقشامداپ، وقىرمانعا ورامدى ماعىنا بەرىپ وتەدى: «قۇم — قىستاۋ، ولكە — كوكتەۋ، وزەن — كۇزەۋ، جايلاۋىم — جالپاق دالا، قارلى تاۋدان».

اقىن ءتىل مەن ءاننىڭ قوزعالىسىنا دا «سايرا ءتىل، اڭىرا ءانىم ءىنجۋ-مارجان» دەپ ماعىنا بەرىپ وتە الادى. ءتىلدىڭ سايرايتىنى، ءاننىڭ اڭىرايتىنى وسىندا ايتىلادى.

ءتىلدىڭ سايراۋىن ءبارىمىز بىلەمىز-اۋ! ءاننىڭ اڭىرايتىنىن ايتا بەرمەيدى ەكەنبىز. اسەت اقىننىڭ باسقا ءبىر ولەڭىندە «گارمونى، دومبىراسى سايراپ تۇرسا» دە، ونىڭ سايراۋدى ادام تىلىنەن اسپاپتارعا دا كوشىرىپ ايتىپ تۇرعانىنان ءلاززات الاسىز.

«ءسوز — جاڭبىر، داۋىسىم — داۋىل، ءانىم — ەسكەك» دەپ ءسوزدىڭ توگىلەتىنىن، قۇيىلاتىنىن،  داۋىستىڭ داۋىل بولىپ ۇمتىلاتىنىن، ءاننىڭ ەسكەك بولىپ ەسىلىپ ادام جۇرەگىن قايىقشا سالىپ جولعا شىعاتىنىن، داۋىل-داۋىسقا ءسوز-جاڭبىر قوسىلماي تۇرىپ، «ويناقتاپ باسىلايىن از جەلدەتىپ» دەيدى اسەت. جىگىتتىڭ ءسان-سالتاناتىنا بايلانىستى ءمىنىس اتىنا «سۇلۋ ات» دەگەن سيپاتتامانى دا العاش بەرەتىن اسەت. «سۇلۋ ات، كەلتە كيىم، كەرىم كەربەز» دەپ اتتى سۇلۋ ەتىپ، كيىمنىڭ ناپولەون كيگەندەگىدەي كەلتە ءتۇرىنىڭ ەرگە جيناقى، جاراسىمدىلىعىن، كەربەز قىزدى كەرىم دەپ وراعىتا اينالىپ ءوتىپ جىميۋىن تاماشا تىركەستەرگە بالايمىز. «بولعاندا اقىل — ويدا، سىمبات — بويدا» دەپ ويىندا اقىل، بويىندا سىمبات بولعان جاننىڭ قانداي تارتىمدى ءمۇسىن ەكەنىن كوڭىلگە ۇيالاتىپ قىزىقتىرادى.

اسەت اقىن بارىنە كۇش بەرىپ ءوز ماعىناسىمەن ايتادى. «ءان سالسان، اسەتتەي سال اسەمدەتىپ» دەيدى، ءاندى اسەم قىلىپ سالۋدى اسەتتەن ۇيرەنەيىك. ەكى كوزىن جاڭبىر قىلىپ، قىلىش قاناتتارىمەن قىلاڭ بۇلتتاردى قىرپىپ ءوتىپ، بالاپاندارىن ساعىنىپ كەلە جاتقان سامۇرىقتاي بولىپ «شىرقاتىپ، شىرقاۋ كوككە كوتەرىلىپ، توقتاۋسىز اعىزىپ شىعانداتىپ، قايتادان تەربەلىپ موينىن جازىپ، قاناتىن شالىقتاتىپ، سودان كەيىن ءبىر ۋاقىتتا ءتىپتى شاپشىتىپ، ودان كەيىن اعىل-تەگىل شۇمەكتەتىپ، نوسەرلەتىپ» ماسايۋىن باسقان، الاڭىن اسپانعا قالدىرعان الىپ قۇستىڭ كۇشى نەگە اسەتتىڭ اۋەنىندە ءجۇر؟ ول ءوزى سامۇرىقتىڭ بار كۇشىن اۋەنىمەن جۇتىپ قويمادى ما ەكەن؟ «اسەت ءان سالعاندا داۋىسى قوزىكوش جەردەن ەستىلەدى» دەگەن حالىق اڭىز ەتكەن ءۇننىڭ تارالىمىنا ولەردەي قۇمارتقان اسەت وسى ءۇنىن بوز ۇيلەردىڭ شاڭىراعىنان اق تۇتىندەي تىك ۇشىرىپ شىعارعاندا، وسى اۋەننىڭ وسىدان كەيىن قاي اراعا دەيىن قالقىپ باراتىنىن تولىق بولجاپ بىلگەن-اۋ! وزىنە بەرىلگەن سونشاما كۇشتى، سامۇرىق قاناتىنىڭ سابالانۋىن جۇتىپ قويعان جايىن اۋىز ىرعاقتى تەڭسەلە قوزعاپ، ونى ولەڭىندە «شىرقاتىپ، شىعانداتىپ، شالىقتاتىپ، شاپشىتىپ، شۇمەكتەتىپ، نوسەرلەتىپ» ءان سالساڭ اسەتتەي سال دەمەي مە؟! سودان كەيىن ءانشى جەل ىرعاقتى، قۇس كۇشىن اسپاننان اتتارعا قوندىرىپ، ءبارىن تاستاپ، تۇلپار قيمىلىنا اۋىسادى. ورعىتىپ، وراعىتادى، باسقا ورلەيدى. تالدىرىپ، تالىقسىتادى، تامىلجىتادى ءارى قاراي بۇلبۇلدىعىنا قايتىپ...

«تالدىرىپ، تالىقسىتىپ، تامىلجىتىپ،

ورعىتىپ، وراعىتىپ، باسقا ورلەتىپ»...

ودان كەيىن تۇلپار مەن اققۋ قۇس قيمىلى ارالاسىپ كەتەدى:

«سامعاتىپ، ساڭقىلداتىپ، زار جەلگىزىپ،

ۇرىنتىپ، ورشەلەنتىپ، باسەڭدەتىپ»...

ودان كەيىن قۇماي تازىنىڭ قيمىلى مەن قۇستى ىرعاققا وتىرعىزۋ ساتتەرى دە ىركەس-تىركەس اۋەنگە ۇشىپ، انگە قىزمەت ەتە باستايدى: «سەرپىلتىپ، سۋمانداتىپ، سەكسەن ىرعاپ»... مۇنىڭ الدىنداعى «ۇرىنتۋ، ورشەلەنۋ، باسەڭدەتۋدىڭ» ءوزى دە قۇماي تازىعا قاراتىلىپ كەتەدى، تۇلپارعا قانا ەمەس. ەرەكشەلىكتەر ەكەۋىنىڭ دە ورتاق مەنشىگى، اسەتتىڭ دە ولارعا بەرگەن ءتول سىنى.

«سەرپىلتىپ، سۋماڭداتىپ، سەكسەن ىرعاپ» وتىرۋ كۇيشىنىڭ كۇي تارتىپ وتىرىسىنا ۇقسايدى. وسىدان كەيىن تۇگەلدەي كۇيشى قيمىلىنا قاراتىلعان «قىرىق قارپىپ، توقسان تولعاپ، بەس ورلەتىپ»، «قارقىندى ءۇن قان قايناتىپ، جۇرەك جۇلىپ» جەپ بىتكەن كوكىرەك قىستى جاعدايدان كەيىن «جان جالماپ، كوڭىل تەربەپ، اسەرلەتىپ» اكەتەدى. وسىدان كەيىن ول ءاندى اياۋلىسىنشا قۇشىپ-ءسۇيىپ الپەشتەيدى. ونىڭ ءانى اۋەن شەڭبەرىنەن شىعىپ، بوستاندىق الىپ ادام كەيپىنە ەنەدى. «سۇيە بەر، سۋىرىلتام ءان سۇلۋىن، ءتىلىن بال، سىلەكەيىن شەكەرلەتىپ» دەگەنىنەن-اق سونى ۇعۋعا بولادى.

اسەت ەندى ءبىر ولەڭىندە ونەرگە كەۋدەسى تولىپ وتىرىپ، «جىگىتتىڭ ونەر بولسا كەۋدەسىندە» دەگەن ءسوزدى اۋىزعا الادى. مۇندا «ونەردىڭ ورنى - كەۋدە» ەكەنىن ادەمى ايتادى. دومبىراسىن قامىس باسىنداي بۇلعاقتاتىپ وتىرىپ، ءان مەن جىرعا اۋەستەنگەن ونەرپازداردىڭ بوركىندەگى ۇكى دە سوعان وراي تەربەلىپ بايىز تاپپايدى. جايىنقۇيرىقتانىپ بۇلعاڭداپ قوزعالعان ۇكىلى بورىك، ۇكىلى دەنە، ۇكىلى دومبىرا، ۇكىلى اۋەن وسىنىڭ ءبارى اقىننىڭ «دومبىرا ەكى ىشەكتى قولعا الايىن، جايىنداي سۋدا جاتقان قوزعالايىن» دەپ ونەر ولەڭىن باستاۋىنا الىپ كەلەدى. "كوكىرەگىم مەنى باسقارا بەر، ۇشىمەن قىزىل ءتىلىمنىڭ سورعالايىن" دەگەن ءسوز بۋناقتارى دا وسىندا بۋىلادى. كوكىرەگىنە ءوزىن باسقارتىپ، بۇكىل دەنەسى سۇيىلىپ، ءتىلىنىڭ ۇشىنان قىزىل سۇيىقتىق بولىپ سورعالاپ كەتەتىن بولسا، اسەتتىڭ جانى — ءسوز ەكەن. ءسوز سۋىنان تۇرعان تۇلعاسى قاتىپ دەنەگە اينالادى ەكەن ءارى سۇيىلىپ، ەرىپ، قۇرىپ جوعالا دا الادى ەكەن. سوندىقتان، انمەن اتاعى شىققان الىپتىڭ "اقىن" ەكەنىن، ياعني ءسوز ايداعارى ەكەنىن قايتالاپ ايتىپ، ونىڭ ارۋاعىنا شەكسىز رازىلىق سەزىمىن باعىشتاۋىمىز كەرەك.

«قىزىل ءتىل ەرىك وزىڭدە تۇرعان كۇندە، قويانداي قۇمنان قاشقان بۇلتارايىن». قىزىل ءتىلى اقىننىڭ ايتىسكەرلىگىندە قۇمنان قاشقان قويانداي بۇلتارىپ، ولاي ورىپ ءوتىپ، بۇلاي بۇعىپ جەتىپ، تاپ بەرمەدە تارلان قىلعان ەكەن. ءتىلى دەگەنىڭ — ونىڭ جانىن شىداتپاي، ورنىندا وتىرعىزباي، سەكەمشىل، تىنىمسىز تەنتەك ەتەتىن كۇش ەكەن.

«باسىنا ۇلكەن ماقتاۋ ىلىنەدى، جىگىتتەر بولىپ جۇرسەڭ ءبىر مىنەزدى»... اقىننىڭ اقىلى: "اسىپ-تاسپاي نەمەسە بۇعىپ بۇگەجەڭ قاقپاي، جىلتىراماي، مايپازداماي، اشۋى مەن السىزدىگى بىلىنبەي، بايىپپەن، ادامدارعا ءبىر مىنەزدى بولساڭ، اقىرى جانىڭا ۇيىرسەكتەپ، سەنى ماقتاۋعا ىلىندىرەدى، ورنىڭدى كوتەرەدى" دەمەك. بۇدان كەيىن قازاقتىڭ قۇندى ءتىلىن قۇدىرەتتەندىرگەن قاۋىم «ونەر الدى — قىزىل ءتىل» دەسە، اسەت «جو، جوق» دەپ باسىن شايقايدى. شەشەن سويلەيتىن جاستار تابىلادى، الايدا اقىلى ارتىق بولماسا اقىن دارەجەسىندە قالا بەرمەك دەپ، الاقانىن كوتەرىپ توقتاۋ سالىپ، «ونەر الدى — اقىل» دەگەن قورىتىندى ايتادى. "اقىل — اۋەلى سۇيەۋ جولداسىڭ، اقىرعى تىرەۋىڭ بولادى" دەمەك ويشىلدىقپەن. اقىلدان كەيىنگى ءبىر ونەر دەپ مىلتىق اتۋعا جاقسى جاتىلۋدى ايتادى. "ودان كەيىنگى ونەر" دەپ مىرزالىققا ساي ءساندى كيىنە ءبىلۋدى اتادى. ودان كەيىن — دومبىرا شەرتىپ، ءان ايتۋدى اتاپ، ءوزىنىڭ بويىنداعى ەڭ داڭقتى ونەرىن اقىل مەن مەرگەندىكتەن، مىرزالىقتان دا كەيىندەۋ قويىپتى. ۇستالىق ەتۋدى، زەرگەرلىكتى وسى ونەرىنەن كەيىن قويادى. «ونەردىڭ ەڭ جامانى — ەتىك تىككەن» دەپ كىرپياز اسەت ەتىكتىڭ كونىن جىبىتەم دەپ سۋ بۇركەتىنىڭ، كونىن تىسپەن تارتاتىنىڭ، مارجان تىسپەن ەتىكتىڭ كەيدە وكشەسىن تارتقان كەزىڭدە بولعان «سەسكەنىپ ۇلى دەنە، پەرىشتە ۇرىككەن» ءساتتى ايتىپ تىجىرىناتىن.

اسەت ادامنىڭ ءبارى بىردەي دەمەيدى. تۋعاندا ءبارىمىز سۋىردىڭ بالپاعىنداي بولساق تا، كەيىن ءوزىمىزدى وزگەرتەمىز نەمەسە ءومىر وزگەرتەدى. «ادامنىڭ بىرەۋى التىن، بىرەۋى جەز» دەگەن اسەت التىنعا — ادامنىڭ جولداس بولۋعا لايىقتى جاقسىسىن جاتقىزسا، جەزگە — باعاڭدى كەتىرەتىن قور مەن ەزدى جاتقىزادى. ارزان ادامنىڭ سيپاتىنا ءدال ماعىنا بەرىپ «جىلپىڭ ءسوز، كۇرەڭ قاباق، سىپ-سىرعاناق» دەپ، ەستى ادام وڭاي بايقايتىن، الايدا ءوزى بايقاتپادىم دەپ ويلايتىن ۇنامسىز بەينەسىن جاي عانا ءسۇرىپ وتەدى. اساۋكەردەي بۇلعاقتاپ جۇرگەنىڭ، يرانباقتاعى قىزىل گۇلدەي كۇندەرىڭ الدا قۇرۋلى تۇرعان تەزگە تۇسپەسىن دەسەڭ، كوز الدىڭنان كوشپەسىن دەسەڭ "قاسىڭداعى جاماننان ءبىر كۇندە بەز" دەيدى . سوندا ءبىزدىڭ باقىتتى كۇندەرىمىزدىڭ اياق استىنان ورتايۋى جانىمىزدا "جاقسىمىز" بولىپ جۇرگەندەردىڭ ەزدىگى مەن قورلىعىنان بولادى ەكەن. اسەت سول قاۋىپتەن ەرتە ساقتاندىرادى. «سۇيكىمسىز مىنەزبەنەن زاڭدانادى» دەپ ءوزىنىڭ سۇيكىمسىز مىنەزىن اكىمشىلىك ادامىنىڭ ايباتى مەن بايىپتىلىعىنا بالاپ العان ادامداردىڭ اقىلسىزدىعىن اشىپ تاستايدى.

«تاسىعان جاس شاعىڭدا سۋداي كوڭىلىڭ»، ءناپسىڭ جەتەكتەپ ار-ۇياتىڭا سالعان قامالىڭدى بۇزباي قويماس. "كوپ جىلداردان كەيىنگى وكىنىشىڭ دە وسىدان بولادى ەكەن" دەپ وي تولعاعان اقىن جاستىقتى سۇلۋ، بايىپتى ەتىپ وتكىزۋگە بولاتىنىن دا كوڭىلىمەن ۇسىنادى. «شارشاما،  شاتاق جۇرمە، شارىقتاما» دەپ اقىل ايتادى. شاتاق ءجۇرۋ دە، شارىقتاپ كەتۋ دە، شارشاپ بارىنەن بوساۋ دا مىنەزدى قوشقىلدايتىن ءتۇتىندى ءومىر ەكەنىن ايتىپ، الدىمىزدى توسىپ ارامنان الشاقتاتادى. «دوس تا كوپ دۇشپانىڭدى ازايتۋشى» دەپ ء"بىر دوسىڭ ارتقان سايىن، ءبىر دۇشپان كەمىپ، ەلگە سىيلى بولاسىڭ" دەمەي مە اسەت اقىن؟!

«اقىلدىنىڭ سوزىندە جۇپارى بار» دەپ سوزگە جۇپار بەرگەن سوڭ وقىرمان بۇل ءسوزدى ۇناتىپ قالادى، ءار اقىلدى سوزىنەن ءتىلىنىڭ استىنا جۇپار سەبىلىپ جاتقانىن بايقايدى. جۇرەگىڭدە ءبىر تالاپ بولعاندىقتان، ءوزىڭ قىزىعاتىن، جاقسى بىلەتىن سالادا ۇستازدىق ەتىپ جۇرگەن كەيبىر ادامداردى سىناپ قاراپ، مەنسىنبەي وتىراتىن كەزدەرىڭ ءجيى بولادى. بۇل سەنىڭ پاڭدىعىڭ ەمەس، كوڭىلىڭ تولماۋشىلىق جانە ىشىڭدە ودان اسىپ، سول سالانى تۇزەيتىن تالابىڭ بولعاندىعى. «ەگەردە جۇرەگىڭدە تالاپ بولسا» دەيدى اسەت سولارمەن تەڭەلمەگەن بويىڭدى تەڭەپ، بيىككە ۇمتىلاتىن كۇنىڭنىڭ كەلىپ قالعانىن ءبىلدىرىپ. «قورعانباي كوككە ۇمتىل، بويدى تەڭەس» دەپ قانشا مىقتى بولساڭ دا باسىلىپ قالعانىڭدى ەسىڭە سالىپ، قورعانباي كوككە ۇمتىلۋىڭدى كۇتەدى.

«عىلىممەن ءتان تازارىپ جاندانادى» دەپ ابايداي كەمەل كەڭەس ايتىپ، شىنىمەن عىلىمعا بەرىلگەن باسىم ءتانىمنىڭ ەرەكشە تازارعانىن، دامىلسىز ىزدەنىستەن قورەك الىپ، مۇنتازداي اعارعان، كىرسىزدەنگەن رۋحىمدى كورەمىن. «ميلىنىڭ كوكەيىندە كوزى جارىق» دەپ ميى جانىپ تۇرعان اق شىراقتاي بولىپ، نۇرى سىرتىنا ءوتىپ، اسپاننان قاراعان ادامعا جەر بەتىندەگى ۇيلەردەن اعارىپ تۇرعان ءبىر شوق ىنجۋدەي بولىپ كورىنەتىن بۇل تارتىمدىلىق ميلى ادامنىڭ بۇكىل الەمنىڭ پايداسىنا تۋعانىن، ونىڭ ىزدەنىس جاساپ وتىرعان كەزىندەگى شۇعىلالى ءساتىنىڭ التىن باسىن اينالىپ تۇرعانى قالاي قىزىقتىرمايدى؟!

ءبىز اقىلدى ادامدى اشۋلانبايتىن ادام رەتىندە قاراپ الامىز. جوق، كەرىسىنشە اقىلدى تەنتەك بولا ءبىلۋ كەرەك. «اقىلدى از اشۋلى، كوپ پىكىرلى» دەپ اشۋدىڭ اقىلدىدا ورنىمەن بولاتىنىن، كوپ پىكىرلى، عيبراتتى جان بولۋعا ۇمتىلىسىن قىسقا قىپ جەتكىزەدى. «ءبىلىمدىنىڭ ازىعى - شيكى نادان» دەپ ءبىلىم قۋعان جان ءوزىنىڭ بۇعان دەيىنگى ناداندىعىن جەپ تاۋىسىپ، تۇگەتىپ، وسى ءبىر زياندى ايماقتاردى كوكىرەگىنەن تازارتادى ەكەن. «ويسىز كوز كورمەك ءۇشىن ۇڭىلمەيدى» دەپ كوزدە وي بولماسا، ونىڭ قۇر دوڭگەلەنگەن بەز ەكەنىن، حايۋاندىق سيپاتقا ارقاشان جاقىن تۇراتىنىمىزدى ايتىپ سەسكەندىرىپ، بوساپ كەتپەۋىمىزدى قاداعالايدى. ءبىر ويانساڭ بولدى عوي، ءارى قاراي ويسىز كوزگە وي كىرسە "بىلسەم، كورسەم" دەپ كوز ءۇڭىلىپ، جاقسىلىق قىز جاساۋىنداي جينالا بەرمەك.

«كۇدىردە كۇنى بويى ۇزاي بەرمە» دەپ كۇدىر، كۇڭگىرت ءوتىپ جاتقان ءومىرىڭنىڭ ءار كۇنىمەن كولەڭكە قۋىپ جۇرە بەرمەي، توقتاپ، ويلانىپ، ارتىڭا قاراپ ءومىرىڭدى دۇرىستاپ ال دەيدى. «اينادان ءوزىن كورىپ، كوزىن كورمەي» دەپ بەلگىلى جامان مىنەزگە يە ادامدى قانا ەمەس، ادام بىتكەننىڭ وزىنەن كورى، كوزىنە ءۇڭىلىپ، عۇمىر جايلى وزىنە سۇراق قويىپ، ءوز جان دۇنيەسىنىڭ سۇراقتارىنان قاشقان ادامنىڭ وزىنە جاۋاپ بەرىپ، ءومىرىن بايىپپەن رەتتەي الاتىنىنا سەنىمىن بىلدىرەدى.

باسىمىزعا باقىت قونعانىن قالايمىز، «ءبارى دە اياق استىنان بولسا عوي» دەپ. ول باقىتتىڭ باسىڭىزعا قونباي قويمايتىن سۇيىكتى ەرەكشەلىگى جايلى اسەت اقىن مىناداي قۇپيا جولىن ايتادى:

«بيلىگىڭ بەرەكەلى بولسا كوركەم،

باسىڭا تۇرا المايدى باقىت قونباي». بۇل ەر مەن ايەل دەمەي، ادام بالاسىنىڭ سۇيىسپەنشىلىك، ماحاببات، وتباسى ۇستانىمدارى مەن باسقا ورىندارداعى ۇستانىمى، ءجۇرىس-تۇرىسىن ادامنىڭ ءوزى قاداعالاۋىن «وزىنە بيلىك جۇرگىزۋ» دەپ باعالايدى اسەت اقىن. ءبىز الدى-ارتىمىزعا قاراماي، باسىمىز اۋعان جاققا بەت الۋدى «ءوز بيلىگىم — ءوز قولىمدا» دەپ اداسامىز. اقىن كەرىسىنشە «وزىڭە بەرەكەلى بيلىك ەتۋدىڭ» جولىن نۇسقاپ، باقىتتى باسىڭا قالاي قوندىرۋ جايلى اقىلىن ايتادى.

اسەت اقىن ادامنىڭ ساۋلەلى عۇمىرىن قاراپ كورىپ، ءار ساۋلەگە شومىلعان كەزەڭدەرىنىڭ قادىرى بىلىنبەي وتكەنىن، ونىڭ قانداي جارىق قۇشتارلىققا يە كەزەڭدەر ەكەنىن ەسىڭە سالىپ ويلاندىرادى. اسىل ۋاقىتتارىن وتكىزىپ العان ويلى جاندار وپىق جەسە، سول كەزەڭدەردىڭ اۋزىنا كەلىپ قالعان ءبىز سياقتى جاستارعا اۋىر سالماق سالىپ، ءومىردى قاي باعىتپەن الىپ ءجۇرۋ كەرەگى تۋرالى جاڭا شەشىمدەر قابىلداۋىمىزعا مۇرىندىق بولادى. «كوزدىڭ نۇرى، كوڭىلدىڭ بۋىنداي» دەپ 5~6 جاسار بالدىرعان شاعىمىزدىڭ قۇندىلىعىن، شابىتتىڭ وزىندەي اياۋلى ءمىنسىز قالپىن كورسەتكەندە قوزعالاقتاپ، جۇرەگىمىز ءبىر لوبىلىپ قالادى. بارلىق اعالار «قايران جيىرما بەس» دەپ جانىپ تۇرعان وت شاعىن قاستەرلەپ ەسكە الادى. الايدا، سول 25 جاسىن ءومىرىنىڭ باسقى تۇسىنا ءۇنسىز مولاداي قالدىرىپ كەتىپ جاتقان ادام كوپ. اسەت اقىن سول 25 جاستىڭ وزىندە جاي ادام بولساڭ جاستىعىڭدى جاڭالىعى از كۇيىندە سولعىن وتكىزەتىنىڭدى، اسىل بوپ تۋعان بولساڭ ءوز ورتاڭنىڭ، ەلدىڭ تۋى، بايراعى بولاتىنىڭدى بولجايدى. سول كەزدە وزىڭە وسى سۇراق كەلەدى. سەن ءوز ورتاڭنىڭ تۋى بولدىڭ با؟ جوق، 25 جاسىڭدى جاي قانا قۇر دۇرمەكپەن وتكىزىپ الدىڭ با؟ قالاي بولعاندا دا ءوز ورتاڭنىڭ تۋى بولۋىڭ كەرەك:

«قانجارداي قايراپ العان جيىرما بەس،

ايت پەن تويدىڭ اسىل بولساڭ تۋىندايسىڭ».

كۇندە قىلىش سۋىراتىن بايىپسىز شاعىمىزدىڭ كۋاسى بولىپ ءجۇرمىز. الايدا، قىرىق جاستىڭ بايىپتىلىعىن ءدال سۋرەتتەي الماي كەلەمىز. پايعامبار جاسى 63 جاس ەمەس، 40 جاس. پايعامبارلاردىڭ باسىم كوبىنە پايعامبارلىق مىنەز-قۇلىق ەڭ ورنىققان، ساناسى ساۋلەلەنىپ، اقىلى ارتقان 40 جاسىندا قونعان. اسەت اقىن پايعامبار جاسى بولعان 40 جاستىڭ وسى تولعامدى تىنىشتىعىن «قىرقىڭدا كۇندە قىلىش سۋىرمايسىڭ» دەپ قىسقا قايىرادى.

اسىل ءسوزىڭ بولسادا ، اقىن بولىپ تۋعانىڭمەن سەنى مەنسىنبەيتىن ادامدار كىمدەر ەكەن؟ «اقىلسىز اسىل سوزگە ىڭكار بولماس» دەپ اسەت الىپ بۇل ادامدار تۋرالى «اقىلسىزدار» دەگەن قىسقا قورىتىندى ايتادى. اقىندىعى اسقان ادام الىپ تا جىعادى، شالىپ تا جىعادى. فيلوسوفيالىق وي ايتاتىن دانىشپاندىق تا اقىننان تابىلادى، ونىڭ بويىنان ءوسىپ-وركەندەپ، ءوز الدىنا شىنارعا اينالادى.

"اقىسىز ادامدار" ولەڭسىز-اق، مانەرلى ءسوزسىز-اق، سەنىڭ باي قيالعا تولى كىرپياز جۇرەگىڭسىز-اق ءبىراز شارۋانى تىندىرىپ، ماقسات ەتكەن ىستەرىنە جەتىپ جاتقانىمەن، مۇنى اقىن ۇلكەن شارۋا تىندىردىعا سانامايدى. اقىن ولاردى كەكەتىپ «جاپالاق ءجۇنى قىزىل بولعانىمەن، قاز ىلەر ايدىن كولدەن سۇڭقار بولماس» دەپ، ءجۇنى قىزىل جاپالاقتاردىڭ نە ىلەتىنى بەلگىلى ەكەنىن ايتىپ مىسقىلدايدى. سوندىقتان، ولارعا شامدانبا، رەنجىمە. اقىن اپتىعىڭدى باسىپ، ايالاپ كەلىپ، وسى سوزدەردى كيىمىڭە مەرۋەرت قىلىپ شەگىپ، جايلى سىرماعىڭا وتىرعىزدى ەمەس پە؟!

"ول كۇلىمدەدى", "ول كۇلىمسىرەدى "دەپ سويلەيتىن بىزگە اقىن ادەبي قاعيدانى ۇيرەتىپ، "كۇلىمدەپ تۇرعان ول ەمەس، بەتى دە ەمەس، كۇلىمدەگەن ونىڭ جانى" دەپ سويلەۋدى تەرەڭىنەن ۇيرەتەدى. «تولقيدى جۇرەك نەگە، جان كۇلىمدەپ؟»... اۋەلى جۇرەك تولقيدى ەكەن، سودان كەيىن بارىپ جان كۇلىمدەيدى.

الىپ اسەتتىڭ ءوزىن كىم دەپ اتاعانى ءبىزدى قىزىقتىرا تۇسەدى. ءوزىن اقىن دەدى مە، ءانشى دەدى مە؟! اسەت ءتىپتى كەڭقۇلاشتانىپ، ءوزىن "سال" دەپ اتاپتى. ياعني، ءبىر بويىندا كوپ ونەر توعىسقان ونەر يەسىنىڭ اتاۋى بۇل. سالدىڭ ەڭ باستى ەرەكشەلىگى — مىرزالىق. ءور-التايدا مىرزالىعىمەن اتى شىققان بوستەك، ءمۇيىزباي، قۇرىم سالداردى ەسىمىزگە ورالتامىز. ءوزىن كىم دەپ ەسەپتەيتىنى تۋرالى اقىن «ءان سالدىم جاس كۇنىمنەن سال بولعان سوڭ» دەپ، بويىندا بوزبالالىق بار كۇننەن باستاپ سالدىقپەن اتىن شىعارىپ، قاراكوز قىز قاسىنان اينالاقتاپ شىعا الماي، قوناق كوپ بولىپ ءۇيدىڭ ءىشى تارايعان ونەرلى كۇندەرىن ەسىنە الىپ، مۇرتى مايلانىپ، سىلاڭداپ قاراپ جىميادى. سول بوزبالا شاقتىڭ قۇشاعىنداعى اسەت جۇرەگىن تولقىتىپ بارىپ، جانىن كۇلىمدەتىپ بىزگە قارايدى.

«كوز جانار سۇلۋلىقتان نۇر وبەدى» دەپ كوزدى تويدىراتىن اۋا ەمەس، اس ەمەس، ادامنىڭ سۇلۋلىعى. ارامىزداعى سۇلۋ ادامدار ءۇشىن ونى تاپقان اناسىنا العىس ايتۋىمىز كەرەك، ولار ءبىزدىڭ كوزدى نۇرعا تويعىزىپ، جانىمىزدى تىنىشتاندىرۋشىلار. سۇلۋلىقتان نۇرعا تويعان جاناردان كەيىن، «كوڭىلگە سۇلۋلىقتان گۇل ونەدى» ەكەن. سۇلۋ ادامدارعا تويعان كوزىمىز ۇرپاعىمىزدىڭ ادەمى بولۋىنا ءوز ساۋلەسىن بولەدى. الما المادان رەڭ الىپ، ادام ادامنان ءوڭ الىپ، جاپپاي سۇلۋ، جىگەرلى قاۋىمعا اينالا تۇسەمىز.

«قالامقاس، ويماق اۋىز، بۇراڭ بەل» دەپ،

قازاقتىڭ باستالادى نەگە ولەڭى؟

قازاقتىڭ ءسوزىنىڭ ءوزى سۇلۋلىقتان باستالىپ، سيىقسىزدىقتان كوڭىلىڭ قالىپ، كوزىڭ شارشايدى. كوڭىلىڭە ازىق بولاتىن، كوزىڭە قۋات بولىپ قۇيىلىپ، كوزىڭدى قۇزعىن كوزىندەي قۋاتتى ەتەتىن دە — كوركەمدىك. بويىڭدى جازىپ، كوڭىلىڭدى كەڭىتەتىن سۇلۋلىقتىڭ ءبىرى — ادامنىڭ كوركەم جازۋى. شەبەر قولمەن شەگىلگەن كەستەدەي بولىپ تۇسەدى عوي قاراقات كوزدى جازۋلار. سول كەزدە حاتكەردىڭ سۇلۋ حاتىنا جانىڭ تۇنىپ، جازۋشىعا ءدىلىڭ ەرىپ، ءىشىڭ جىلىر. ءسوزدىڭ ەڭ اسىل جاۋھارلارىن تەرىپ، ونى قاعازعا ءتۇسىرىپ بەزەندىرىپ، جۇپارىن اڭقىتىپ جازساڭ، ودان ارتىق ءلاززات بار ما جازۋ كيەسىنە جاقىن ادامعا؟! اسەتتىڭ قاراكەسەك سوزدەرىن كىم ءوز داپتەرىنە كوشىرىپ جازسا دا، جازۋى سۇيكەك پە، الدە كوركەم بە — ءبارىبىر، ونىڭ شەبەر ءسوز ورنەگى ءاردايىم قىمبات، ءاردايىم باعالى.

كوز شارشار سيىقسىزدان كوڭىل قاجىپ،

كوركەمدىك — كوزگە قۋات، كوڭىلگە ازىق.

شەگىلگەن شەبەر قولمەن كەستەدەي بوپ،

جىبەرمەك اسەم جازۋ بويدى جازىپ.

قۇشتارمىن سۇلۋ حاتقا جانىم ءتونىپ،

حاتكەرگە ءىشىم جىلىر، ءدىلىم ەرىپ.

داريعا-اي، سودان ارتىق ءلاززات بار ما،

حوش حاتپەن جازساڭ سوزدەن گاۋھار تەرىپ؟!

كوكبورى مۇباراك

Abai.kz