الداعى 23 تامىزدا قازاقستاندا قۇرىلتاي سايلاۋى وتەدى. ساياسي دوداعا جەتى پارتيا قاتىسىپ، جاڭا ساياسي ينستيتۋتتىڭ قۇرامى جاساقتالماق. وسىعان وراي سايلاۋدىڭ اشىق ءارى زاڭ تالاپتارىنا ساي ءوتۋى، ازاماتتاردىڭ ساياسي پروتسەسكە بەلسەندى ارالاسۋى جانە قوعامدىق باقىلاۋدىڭ ءرولى قايتادان كۇن تارتىبىنە شىقتى.

بۇگىن «حالىق ءۇنى» تاۋەلسىز باقىلاۋشىلار ۇيىمى ءباسپاسوز كونفەرەنتسياسىن وتكىزىپ، الداعى سايلاۋعا قاتىستى جوسپارلارى مەن نەگىزگى ماقساتتارىن تانىستىردى. جيىنعا جۋرناليستەر، ساياساتتانۋشىلار مەن قوعام وكىلدەرى قاتىستى. ولاردىڭ قاتارىندا نۇرگەلدى ابدىعاني، ەرمۇرات باپي، دوس كوشىم، بەكنۇر كيسيكوۆ، باقىتجان بۇقارباي جانە نۇربولات نىشانباي بار.

سۋرەت: ءباسپاسوز ماسليحاتىنان الىندى.

ءباسپاسوز كونفەرەنتسياسى بارىسىندا تاۋەلسىز باقىلاۋشىلاردىڭ سايلاۋ ناتيجەسىنە ىقپالى، ولاردىڭ ناقتى قانداي جۇمىس اتقاراتىنى جانە ازاماتتىق باقىلاۋدىڭ نە ءۇشىن قاجەت ەكەنى ءسوز بولدى.

وسى ورايدا ءبىز دە تاۋەلسىز باقىلاۋشىلارعا بىرنەشە سۇراق قويىپ، ولاردىڭ سايلاۋ ناتيجەسىنە قانشالىقتى اسەر ەتە الاتىنىن جانە باقىلاۋدىڭ ناقتى تيىمدىلىگى نەدە ەكەنىن سۇرادىق. سپيكەرلەردىڭ جاۋابى ءبىر نارسەگە كەلىپ توعىستى: باقىلاۋشىنىڭ مىندەتى – سايلاۋدىڭ ناتيجەسىن وزگەرتۋ ەمەس، سول ناتيجەگە جەتكىزەتىن جولدىڭ قانشالىقتى تازا ءارى ءادىل وتكەنىن باقىلاۋ.

دوس كوشىم، ساياساتكەر:

– ءوز تاجىريبەمە سۇيەنىپ ايتار بولسام، العاشقى باقىلاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن كەزدە تاۋەلسىز باقىلاۋشىلاردىڭ وزىندە 2400-گە جۋىق باقىلاۋشى جۇمىس ىستەدى. سول كەزەڭنەن بەرى باقىلاۋشىلاردىڭ جۇمىسى دا، سايلاۋ پروتسەسىنە قاتىستى تالاپتار دا بىرتىندەپ وزگەرىپ كەلەدى.

باقىلاۋشىلارعا ارنالعان قۇقىقتار مەن مۇمكىندىكتەردى كەڭەيتۋ باعىتىندا دا جۇمىس ىستەدىك. مىسالى، باقىلاۋشىنىڭ فوتو جانە ۆيدەو تۇسىرۋىنە، اۋديو جازبا جۇرگىزۋىنە مۇمكىندىك بەرەتىن نورمالار ەنگىزىلدى. ۇيدە داۋىس بەرۋ كەزىندە دە باقىلاۋشىنىڭ قاتىسۋى قاجەت دەگەن تالاپ قالىپتاستى.

قىسقاسى، مۇنىڭ ءبارى بىردەن وزگەرگەن جوق.

جىل سايىن ۇسىنىستار بەرىپ، ولاردى دالەلدەپ، سايلاۋ پروتسەسىنە وزگەرىستەر ەنگىزۋگە مۇمكىندىك جاساپ كەلەمىز.

شىنىن ايتۋ كەرەك، ەگەر باقىلاۋشىلار بولماسا، سايلاۋ ۋچاسكەسىنىڭ ىشىندە وتىرعان ادامدار ءوز ويلارىنا كەلگەنىن ىستەۋى مۇمكىن. سوندىقتان كاسىبي ءارى دايىندالعان باقىلاۋشىلاردىڭ بولۋى وتە ماڭىزدى.

مەن امەريكادا، يزرايلدە جانە باسقا دا كوپتەگەن ەلدەردە حالىقارالىق باقىلاۋشى رەتىندە جۇمىس ىستەدىم. كەيبىر مەملەكەتتەردە باقىلاۋشىلار مۇلدە جوق نەمەسە ولاردى سايلاۋ پروتسەسىنە شاقىرمايدى. ال قازاقستاندا ازاماتتىق قوعام وكىلدەرىنىڭ باقىلاۋىنا مۇمكىندىك بەرىلىپ وتىر. سەبەبى ازاماتتىق قوعام باقىلاۋ جاساماسا، سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندەگى پروتسەستەردىڭ قالاي وتەتىنىن كىم قاداعالايدى دەگەن سۇراق تۋىندايدى.

باقىلاۋشىلاردىڭ جۇمىسى سايلاۋ پروتسەسىنە بىرتىندەپ وزگەرىستەر ەنگىزۋگە مۇمكىندىك بەرىپ كەلەدى. مىسالى، سوڭعى سايلاۋلاردىڭ وزىندە بيۋللەتەندى سۋرەتكە تۇسىرۋگە قاتىستى تالاپتار كۇشەيتىلدى.

ال جۋرناليست ەرمۇرات ءباپيدىڭ ايتۋىنشا، تاۋەلسىز باقىلاۋدىڭ ءمانى تەك سايلاۋ ناتيجەسىنە ىقپال ەتۋمەن ولشەنبەۋى كەرەك. ونىڭ باستى قۇندىلىعى – ازاماتتاردىڭ ساياسي پروتسەسكە ارالاسۋى مەن قوعامدا باقىلاۋ مادەنيەتىنىڭ قالىپتاسۋىندا.

ەرمۇرات باپي، جۋرناليست:

– تۇپكىلىكتى ناتيجەگە باقىلاۋشى اسەر ەتپەيدى. باقىلاۋشى ناتيجەگە جەتەتىن جولدى، پروتسەستىڭ تازالىعىن باقىلايدى. ناتيجەگە جەتكىزەتىن داۋىس بەرۋ، بيۋللەتەن سالۋ پروتسەسىنىڭ تازالىعى مەن اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتەدى. ال ناتيجە، ارينە، ۋرناعا تازا تۇسكەن بيۋللەتەندەردىڭ قورىتىندىسى بولۋى كەرەك.

سايلاۋدى باقىلاۋ ارقىلى ءبىز سايلاۋ زاڭىن جاقسارتۋعا، سايلاۋدىڭ ءادىل وتۋىنە مىندەتتى تۇردە اسەر ەتە الامىز. وسىنى ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. سەبەبى باقىلاۋشىلاردىڭ جىلدار بويى ايتىپ كەلە جاتقان ۇسىنىستارىنىڭ ءوزى سايلاۋ پروتسەسىنە بىرتىندەپ وزگەرىستەر ەنگىزۋگە ىقپال ەتەدى.

باقىلاۋشىلىق ماسەلەسى وتە ماڭىزدى. دوس كوشىم ءوز سوزىندە ايتقانداي، باقىلاۋشىلىق مەكتەبىنەن وتكەن ازامات ەرتەڭگى كۇنى قوعامنىڭ سانالى، بەلسەندى توبىنا اينالا الادى.

نۇربولات نىشانباي، ساياساتتانۋشى:

– باقىلاۋشىلاردىڭ جۇمىسى تەك سايلاۋ كۇنىمەن شەكتەلمەيدى. ءبىز ءوز تاجىريبەمىزگە سۇيەنە وتىرىپ، باقىلاۋ بارىسىندا انىقتالعان ماسەلەلەردى ايتىپ، سايلاۋ پروتسەسىن جەتىلدىرۋگە قاتىستى ۇسىنىستارىمىزدى بەرەمىز. جىل سايىن وسىنداي جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە سايلاۋ وتكىزۋ تارتىبىنە بەلگىلى ءبىر وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ كەلەدى. سوندىقتان تاۋەلسىز باقىلاۋدىڭ ماڭىزى – سايلاۋدىڭ قالاي ءوتىپ جاتقانىن عانا كورۋ ەمەس، كەيىنگى وزگەرىستەرگە دە ىقپال ەتۋىندە.

وسىلايشا، سپيكەرلەردىڭ پىكىرىنشە، تاۋەلسىز باقىلاۋشى سايلاۋدىڭ قورىتىندىسىن بەلگىلەيتىن تاراپ ەمەس. ونىڭ مىندەتى – داۋىس بەرۋ بارىسىنداعى زاڭدىلىقتى، اشىقتىقتى جانە بيۋللەتەندەردىڭ ەسەپتەلۋ پروتسەسىن باقىلاۋ. ال بۇل جۇمىستىڭ ناتيجەسى ءبىر كۇندە كورىنبەۋى مۇمكىن. دەگەنمەن جىلدار بويى جاسالعان باقىلاۋ مەن ۇسىنىستار سايلاۋ مادەنيەتىنىڭ قالىپتاسۋىنا جانە سايلاۋ پروتسەسىنىڭ بىرتىندەپ جەتىلۋىنە ىقپال ەتىپ كەلەدى.

الداعى قۇرىلتاي سايلاۋىندا تاۋەلسىز باقىلاۋشىلاردىڭ جۇمىسى دا وسى باعىتتا جالعاسپاق. ۇيىم وكىلدەرى ەلىمىزدىڭ بىرنەشە قالاسىندا كاسىبي باقىلاۋشىلار جۇمىس ىستەپ، سايلاۋ پروتسەسىنىڭ ءوتۋ بارىسىن باقىلاۋعا نيەتتى ەكەنىن مالىمدەدى.

توميريس ماراتقىزى

Abai.kz