Шетелдік тарихнама

Кейбір Ресейлік және Отандық тарихшылар Алаш автономиясы мен Қоқан (Түркістан) автономиясы басшылары Әлихан Бөкейхан мен Мұстафа Шоқайды саяси қарсыластар ретінде көрсеткісі келеді.

1917 жылғы Ресей империясының күйреуі нәтижесінде құрылған Алаш автономиясы мен Қоқан (Түркістан) автономиясы шетелдік тарихнамада Орталық Азия халықтарының ұлттық мемлекеттілікке ұмтылған алғашқы демократиялық саяси жобалары ретінде қарастырылады.

Батыс, түрік, жапон және эмиграциялық зерттеулерде бұл екі автономия бір-біріне қарсы емес, бір тарихи үдерістің өзара байланысты көріністері ретінде бағаланады.

Richard Pipes (АҚШ)

Америкалық тарихшы Ричард Пайпс (The Formation of the Soviet Union, 1917–1923) Алаш пен Түркістан автономияларын Ресей империясының ыдырауы кезінде пайда болған ұлттық қозғалыстардың құрамдас бөлігі ретінде қарастырады.

Оның пікірінше:

Алаш қайраткерлері конституциялық және федеративтік мемлекетті жақтады;

Түркістан автономиясы өлкелік өзін-өзі басқаруды көздеді;

большевиктердің орталықтандыру саясаты бұл жобалардың өмір сүруіне мүмкіндік бермеді.

Martha Brill Olcott (АҚШ)

Америкалық зерттеуші Марта Брилл Олкотт (The Kazakhs) Алаш қозғалысын қазақ ұлттық интеллигенциясының қалыптасуының ең жоғары кезеңі деп бағалайды.

Оның еңбектерінде:

Алаш ұлттық мемлекеттіліктің негізін қалады;

білім беру, жер реформасы және құқықтық мемлекет идеялары басты орын алды;

Әлихан Бөкейхан бастаған зиялылар Ресей құрамындағы демократиялық федерация үлгісін қолдады.

Adeeb Khalid (АҚШ)

Орталық Азия тарихының белгілі маманы Адиб Халид (Making Uzbekistan, Central Asia) Қоқан және Алаш автономияларын жәдиттік реформалардың саяси жалғасы деп есептейді.

Ол:

екі автономияның да зайырлы басқаруды қолдағанын;

парламенттік жүйе мен азаматтық құқықтарды қорғауға ұмтылғанын;

олардың күйреуі азамат соғысы мен большевиктердің әскери күшімен байланысты болғанын көрсетеді.

Edward Allworth (АҚШ)

Колумбия университетінің профессоры Эдвард Оллворт Түркістан автономиясының талқандалуы кейінгі қарулы қарсылық қозғалыстарының күшеюіне ықпал еткенін жазады.

Ол Қоқан автономиясын:

Түркістан халықтарының алғашқы демократиялық үкіметі;

көпұлтты саяси тәжірибе ретінде бағалайды.

Alexandre Bennigsen және Chantal Lemercier-Quelquejay (Франция)

Француз зерттеушілері Түркістандағы мұсылман саяси қозғалыстарын зерттей отырып:

Алашты қазақтың ұлттық модернизациясының көрінісі;

Қоқан автономиясын жәдиттік реформаторлардың аймақтық саяси жобасы ретінде сипаттайды.

Baymirza Hayit (Германия–Түркия)

Түркістандық эмигрант тарихшы Баймырза Хайит Алаш пен Қоқан автономияларының ынтымақтастығына ерекше назар аударды.

Оның еңбектерінде:

Қоқан автономиясы қазақ қайраткерлерімен тығыз байланыс орнатуға ұмтылғаны;

Түркістан халықтарының ортақ саяси кеңістігін қалыптастыру идеясы болғаны көрсетіледі.

Tomohiko Uyama және Ryosuke Ono (Жапония)

Жапон тарихшылары бұрын ғылыми айналымға түспеген дипломатиялық құжаттарды зерттеді.

Олардың еңбектерінен белгілі болғаны:

Алаш Орда Жапония және Антанта елдерімен байланыс орнатуға әрекет жасаған;

Райымжан Мәрсековтің Владивостоктағы келіссөздері;

Алаш үкіметінің халықаралық қолдау іздегені.

Бұл зерттеулер Алаштың сыртқы саясаты туралы жаңа мәліметтер енгізді.

Мұстафа Шоқайдың эмиграциялық еңбектері

Парижде жарық көрген «Яш Түркістан» журналы мен Мұстафа Шоқайдың еңбектері Батыстағы негізгі дереккөздердің біріне айналды.

Онда:

Қоқан автономиясының құрылуы;

большевиктердің Қоқанды күшпен жоюы;

Алаш пен Түркістан қайраткерлерінің өзара байланысы жан-жақты баяндалады.

Шетелдік тарихнаманың ортақ қорытындысы

Көпшілік шетелдік зерттеушілер мына мәселелерде ортақ пікірге келеді:

Алаш автономиясы — қазақ ұлттық мемлекеттілігінің алғашқы демократиялық жобасы.

Қоқан автономиясы — Түркістан халықтарының көпұлтты автономиялық мемлекет құру әрекеті.

Екі автономия да Ресейден толық бөлінуді емес, федеративтік автономияны мақсат етті.

Екеуі де ұлттық парламент, заң үстемдігі және азаматтық құқықтарды қорғау қағидаларын ұстанды.

Олардың күйреуі, негізінен, азамат соғысы жағдайы мен большевиктік әскери-саяси үстемдіктің орнауымен байланысты болды.

Негізгі шетелдік әдебиеттер:

Richard Pipes — The Formation of the Soviet Union: Communism and Nationalism, 1917–1923.

Martha Brill Olcott — The Kazakhs.

Adeeb Khalid — Making Uzbekistan; Central Asia: A New History from the Imperial Conquests to the Present.

Edward Allworth (ред.) — Central Asia: 130 Years of Russian Dominance.

Alexandre Bennigsen & Chantal Lemercier-Quelquejay — Islam in the Soviet Union және Түркістан жөніндегі еңбектері.

Baymirza Hayit — Turkestan Between Russia and China.

Tomohiko Uyama — Алаш қозғалысы мен жапон архивтері бойынша мақалалар.

Ryosuke Ono — Алаш Орданың халықаралық дипломатиясына арналған архивтік зерттеулер.

Осындай салыстырмалы талдаулардың негізінде қазіргі халықаралық тарихнама Алаш автономиясы мен Қоқан автономиясын ХХ ғасыр басындағы Орталық Азиядағы ұлттық мемлекеттілік пен демократиялық жаңғырудың өзара сабақтас екі жобасы ретінде бағалайды.

Әлихан Бөкейхан мен Мұстафа Шоқай туралы бөлек жазатын боламын.

Өмір Шыныбекұлы

Abai.kz