قوڭىر مۇڭنان ۇلتتىق رۋحقا دەيىن...
قاسىمحان بەگمانوۆ پوەزياسىنىڭ كونتسەپتۋالدىق الەمى
ق.بەگمانوۆتىڭ «قۇلانيەك، قۇبا تاڭ» اتتى جىر كىتابى ۇلتتىق جاد، تاريحي سانا، تۋعان جەر جانە ادام بولمىسى ماسەلەلەرىن تەرەڭ تولعايتىن كوركەم جيناق. ليريكالىق كەيىپكەردىڭ رۋحاني ىزدەنىسى، ەل تاعدىرىنا الاڭداۋىنان حالىقتىڭ مۇڭ-مۇراتىن جەتكىزەتىن ازاماتتىق ءۇن ايقىن كورىنەدى.
«ءبىزدىڭ اۋىل» ولەڭى – اقىن شىعارماشىلىعىنداعى اۋىل تاقىرىبى مەن ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى توعىستىرعان، تاريحي جادى مەن كەڭىستىك (حرونوتوپ) كاتەگوريالارىن تەڭ ۇستاعان كوركەم تۋىندى.
ولەڭدە اۋىل جاي عانا گەوگرافيالىق مەكەن ەمەس، ول – تاريحي جانە ۇلتتىق جادىنىڭ رۋحاني كەڭىستىگى رەتىندە الىنعان. اقىن اۋىلدى «انا وزەككە جوعالادى ساي بارىپ» دەپ سۋرەتتەي وتىرىپ، ونى تابيعاتپەن جانە تاريحپەن ءبىرتۇتاس اعزا رەتىندە بەينەلەيدى.
«ءياساۋيدىڭ كوك كۇمبەزى كورىنگەن» دەگەن جولدار اۋىلدىڭ رۋحاني شەكاراسىن تۇركىستانمەن، تۇركى الەمىنىڭ رۋحاني ورتالىعىمەن بايلانىستىرىپ، وعان كيەلى ساكرالدى گەوگرافيالىق كەڭىستىك مارتەبەسىن بەرەدى.
اۆتورلىق تانىمدا تۇركىستان قالاسى مەن قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى – بۇكىل تۇركى الەمىنىڭ رۋحاني ورتالىعى. سوندىقتان بۇل بەينە اۋىلدىڭ رۋحاني شەكاراسىن كەڭەيتىپ، ونى ۇلى دالا تاريحىمەن تىكەلەي بايلانىستىرادى. تۇركىستان – «ساكرالدى جەر» جانە «ۆيرتۋالدى وبراز» رەتىندە الىنىپ، ۇلتتىق رۋحتىڭ تىرەگى رەتىندە سيپاتتالادى. ولەڭدەگى اۋىل كەڭىستىگى (حرونوتوپ) ياساۋي كۇمبەزى ارقىلى بيىكتەپ، «اتا-بابا كەزەڭى» مەن تاريحي جادىنىڭ سيمۆولىنا اينالادى.
اۋىل مەن تۇركىستاننىڭ اراسىنداعى كورىنبەيتىن رۋحاني كوپىر اقىن ءۇشىن «قاسيەتتى اسىل سەزىمنىڭ» باستاۋى بولىپ تابىلادى. ياساۋي كۇمبەزى بۇل اۋىل ءۇشىن ۇلتتىق كودتىڭ ساقتاۋشىسى ءارى تاريحي ساباقتاستىق قىزمەتىن اتقارادى.
اقىن پوەزياسىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى – تاريحي شىندىقتى سەزىممەن استاستىرىپ، گەوگرافيالىق اتاۋلارعا (توپونيمدەرگە) رۋحاني ءمان بەرۋى كەڭىستىكتىڭ كيەلىلىگىمەن بايلانىستىرادى.
اۋىل اقىن ساناسىندا جاي عانا تۋعان جەر ەمەس، تۇركىستانمەن تامىرلاس، «التىن ايماق» قاسيەتتى قونىس بولىپ دارىپتەلەدى. بابايقورعان مەن مايدامتال سەكىلدى اتاۋلار – اقىن ءۇشىن «اتا-بابا كەزەڭىن» ساقتاپ تۇرعان توپونيمدىك سيمۆولداردىڭ تاريحي دەتالدارى.
ق.بەگمانوۆ پوەزياسىنا ءتان «ساعىنىش سارىنى» مۇندا تاريحي قاسىرەتپەن استارلاسادى. «بايلىعى ءۇشىن كىسەندەلىپ، ايدالىپ، مىرزالارى يتجەككەنگە قۇرىعان» دەگەن جولداردا حح عاسىرداعى قازاق زيالىلارى مەن اۋقاتتىلارىنىڭ (بايلار مەن مىرزالاردىڭ) باسىنان وتكەن تاۋقىمەتى، رەپرەسسيا قۇرباندارى - «يتجەككەن» (ايداۋ) ءموتيۆى ارقىلى بەرىلگەن.
«يتجەككەننەن كەلگەن حاتتار ساقتالدى» دەگەن دەتال – اۋىلدىڭ تەك قاسىرەت مەكەنى ەمەس، سول قاسىرەتتى ۇمىتپاي ساقتاعان تاريحي مۇراعاتى مەن جادىگەر – جادى تىرەگى ەكەنىنىڭ دالەلى.
اقىن اۋىل ادامدارىنىڭ ىشكى مادەنيەتىن، ۇلتتىق مىنەز-قۇلقىن ەرەكشە دارىپتەيدى: «ءبىر-بىرىنە عايبات سوزدەر ايتپاعان» دەگەن جول ارقىلى اۆتور اۋىلدى رۋحاني تازالىقتىڭ، بەرەكە مەن بىرلىكتىڭ سيمۆولى رەتىندە كورسەتەدى. «قاسيەتتى اسىل سەزىم باۋىر بۇل» دەگەن تىركەس ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ نەگىزى – تۋىستىق پەن شىنايى سىيلاستىقتا جاتقانىن مەڭزەيدى.
شىعارما تۇيىنىندە «التىن ايماق» كونتسەپتسياسى اۋىلدىڭ اقىن ساناسىنداعى «التىن بەسىك» جانە «قازىنا» ۇعىمدارىمەن ۇندەس.
«قاسىرەتتى اۋىل» مەن «التىن ايماق» اراسىنداعى ادەبي كونتراست قولدانىسى اۋىل تاعدىرىنىڭ قاتپارلىلىعىن اشادى. اۋىل – ءبىر جاعىنان مۇڭلى ءان مەن جىردىڭ مەكەنى، ەكىنشى جاعىنان ۇرپاقتار ساباقتاستىعى ۇزىلمەيتىن ماڭگىلىك قونىس. بۇل ولەڭدە اۋىل – قازاق حالقىنىڭ حح عاسىرداعى تاريحي تراگەدياسىنىڭ كۋاگەرى جانە ۇلتتىق كودتىڭ ساقتاۋشىسى رەتىندەگى فيلوسوفيالىق-ەتيكالىق نىسان بولىپ تابىلادى.
اقىن «قايران اۋىل، كوشىپ اپتى-اۋ ءتۇپ-تۇگەل» دەپ سۋرەتتەگەندە، تىرىلەر اۋىلىنىڭ ولىلەر مەكەنىنە (قورىمعا) اينالۋ پروتسەسىن، ياعني كەڭىستىكتىڭ مەتامورفوزاسىن كورسەتەدى.
بابايقورعان باۋرايىنداعى زيرات – اقىن ءۇشىن ۇلتتىق جادى مەن بابالار اماناتىنىڭ شوعىرلانعان نۇكتەسى (لوكۋسى). مۇنداعى «پارىز» ۇعىمى – ۇلتتىق حاراكتەردەگى پەرزەنتتىك قارىز بەن رۋحاني ساباقتاستىقتىڭ ەتيكالىق يدەالى بولىپ تابىلادى.
اقىن مۇڭى مەن كەڭىستىكتى بايلانىستىرىپ تۇرعان نەگىزگى كوركەمدىك دەتالدار – «قارا جول» مەن «تومپەشىك».
قارا جول – تىرىلەر مەن ولىلەر الەمىن بايلانىستىراتىن مەديتاتيۆتىك كوپىر. اقىن پوەزياسىنداعى جول ءموتيۆى – تاعدىر، ساعىنىش جانە وتكەنگە ورالۋدىڭ سيمۆولى. جولعا «كوزىن تىككەن بەل» وبرازى ارقىلى اۆتور تابيعاتتى انتروپومورفيزاتسيالاپ (كەيىپتەۋ), وعان ادامي مۇڭ مەن كۇتۋ سەزىمىن دارىتادى.
زيراتتاعى «تومپەشىك» – اقىننىڭ ىشكى قاسىرەتىنىڭ ۆيزۋالدى پروەكتسياسى. ول جاي عانا توپىراق ءۇيىندىسى ەمەس، جۇرەككە «سالماق» سالاتىن، «شىرت ۇيقىدان وياتاتىن» پسيحولوگيالىق شتريح قىزمەتىن اتقارادى.
ولەڭنىڭ سوڭعى شۋماقتارىنداعى انا مولاسىنا كەلۋ ءساتى – ۆيرتۋالدى وبراز بەن شىنايى ساعىنىش سەزىمنىڭ توعىسۋى.
«كۇندىز ەستەن شىقپايتىن، تۇندە تۇستەن» دەگەن جولدار كوركەم ۋاقىتتىڭ شەكاراسىن جويىپ، اقىننىڭ ىشكى ءتۇس پەن ءوڭ الەمىندەگى ساعىنىش سارىنىن ء(موتيۆىن) شەگىنە جەتكىزەدى.
اعا، ءىنى، انا بەينەلەرى ارقىلى اۋىل كەڭىستىگى تۋىستىق قاتىناستاردىڭ ۇزىلمەيتىن ءتىنى رەتىندە بەرىلىپ، ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ (باۋىرمالدىق، قۇرمەت) بەسىگى رەتىندە دارىپتەلەدى.
بۇل ۇزىندىدەگى اۋىل – تىرىلەردىڭ عانا ەمەس، رۋحتاردىڭ دا مەكەنى رەتىندەگى فيلوسوفيالىق-ەللەگيالىق كەڭىستىك. قارا جول مەن تومپەشىك سيمۆولدارى ارقىلى اقىن تۋعان جەردىڭ قاسىرەتى مەن قاسيەتىن ءبىر ارناعا توعىستىرىپ، ۇلتتىق كودتىڭ ساقتالۋىن «پارىز» كونتەكسىندە اشادى.
ق.بەگمانوۆتىڭ بۇل ولەڭ جولدارى اقىن شىعارماشىلىعىنداعى انا بەينەسى، تاعدىر جانە جالعىزدىق موتيۆتەرىن كوركەمدىك جيناقتاۋدىڭ بيىك دەڭگەيىندە كورسەتەدى.
اقىن ءوزىنىڭ ىشكى جان دۇنيەسىن تابيعات قۇبىلىستارىمەن پاراللەلدى تۇردە بەينەلەيدى. اۆتور «شۋلاپ جاتقان ورماندى» ءوزىنىڭ جاستىق شاعىنا، تولىسقان كەزىنە بالاسا، اناسىن سول ورماندى جەل مەن داۋىلدان قورعايتىن «پانا قورعانعا» تەڭەيدى. بۇل – قازاق پوەزياسىنا ءتان انتروپومورفيزم ءتاسىلى، مۇندا انا بەينەسى تەك ادام ەمەس، بۇكىل تىرشىلىكتىڭ تىرەگى رەتىندەگى كيەلى نىسان دەڭگەيىنە كوتەرىلگەن.
«تاعدىر دەپ مۇڭىن شاقتى جاڭبىر وعان» دەگەن جولداردا جاڭبىر اقىننىڭ ىشكى كوز جاسىنىڭ ۆيزۋالدى پروەكتسياسى قىزمەتىن اتقارادى. بۇل – ليريكالىق كەيىپكەردىڭ تابيعاتپەن مەديتاتيۆتىك بايلانىسىن كورسەتەتىن پسيحولوگيالىق شتريح. «قاراشا ءۇي اشىلماعان تۇڭدىگىم-اي» دەگەن دەتال – شاڭىراقتىڭ قۇلازىعانىن، يەسىز قالعانىن بىلدىرەتىن ەتنوگرافيالىق سيمۆول. اشىلماعان تۇندىك – ءومىردىڭ توقتاعانىن، جارىقتىڭ (رۋحتىڭ) سونگەنىن مەڭزەيتىن كوركەمدىك دەتال.
«ۇرلاعان جىلدى جىل-اي، كۇندى كۇن-اي» دەگەن قولدانىس ۋاقىتتىڭ (حرونوس) ادام ەركىنەن تىس ءجۇرىپ، باعالى قازىنانى (انانى) الىپ كەتكەنىن بەينەلەيتىن فيلوسوفيالىق كونتسەپت.
«انانىڭ اماناتىن ەستىمەگەن» دەگەن جولدار ارقىلى اقىن ۇلتتىق كودتىڭ بۇزىلۋىن، ياعني انا ءسوزىن، بابالار وسيەتىن ۇمىتقان ۇرپاقتىڭ تراگەدياسىن («سورماڭدايلار») العا تارتادى. بۇل – اقىننىڭ قوعامدىق-مورالدىق ۇستانىمىن بىلدىرەتىن ديداكتيكالىق سارىن.
اكەيدىڭ قۇران وقۋى مەن «كۇيبەڭ قاققان» جايى – اۋىل كەڭىستىگىندەگى ءدىني-رۋحاني ءداستۇردىڭ ساقتالۋىن، ءولىم الدىنداعى تاعزىم مەن ەتيكالىق يدەالدى كورسەتەدى.
بۇل ۇزىندىدە قالامگەر «ورمان»، «تۇندىك»، «جاڭبىر» سياقتى سيمۆولدىق دەتالدار ارقىلى ادام تاعدىرىنىڭ قاسىرەتىن كەڭىستىك كاتەگورياسىمەن تۇتاستىرا العان. اقىننىڭ «سورماڭداي» بولۋى – ونىڭ سىرتقى باقىتى مەن ىشكى «قان جىلاعان» جۇرەگى اراسىنداعى ادەبي كونتراستتىڭ ناتيجەسى. بۇل – تەك جەكە مۇڭ ەمەس، ۇلتتىق تامىردان اجىراپ بارا جاتقان ورتاعا ايتىلعان فيلوسوفيالىق تولعاۋ.
«بابايقورعان مۇلگيدى اقسۇر بەيىت» دەگەن جولدار ارقىلى اقىن تىرىلەر الەمى مەن رۋحتار مەكەنىنىڭ اراسىنداعى كەڭىستىك مەتامورفوزاسىن كورسەتەدى. مۇنداعى «كوكتاس» پەن «بەيىت» – تاريحي جادىنىڭ شوعىرلانعان نۇكتەسى بولىپ تابىلادى.
انا بەينەسىنىڭ «كوكتاسقا ويىپ جازىلۋى» – پەرزەنتتىك پارىز بەن ۇلتتىق حاراكتەردەگى اناعا دەگەن قۇرمەتتىڭ ەتيكالىق يدەالىن ايشىقتايدى.
اۆتور قازاق حالقىنىڭ وتكەندەگى ايبىندى بەينەسى مەن بۇگىنگى رۋحاني حال-كۇيىن ادەبي كونتراست ءتاسىلى ارقىلى اشادى. «الپامىستاي ايباتتى ەك، قوبلاندىداي قايراتتى ەك» دەگەن جولداردا حالىقتىڭ ارحەتيپتىك تۇلعالارى مەن باتىرلىق رۋحى دارىپتەلەدى.
«ءتىلسىز، ءدىلسىز كوپ ماڭگۇرت» وبرازى ارقىلى اۆتور ۇلتتىق بىرەگەيلىكتەن ايىرىلۋ تراگەدياسىن، ماڭگۇرتتەنۋىن سىنايدى. بۇل – اقىن پوەزياسىنداعى الەۋمەتتىك-فيلوسوفيالىق سارىننىڭ كورىنىسى.
ولەڭدەگى ءاربىر دەتال ۇلتتىق رۋحانياتتىڭ سيمۆولى رەتىندە قىزمەت ەتەدى.
«قاراشا ءۇيدىڭ تۇندىگى مەن ۇزدىگى»، «قارا شاڭىراق»، «كيەلى تابالدىرىق» – بۇل جاي عانا زاتتار ەمەس، بۇلار ۇلتتىق كودتىڭ تاسىمالداۋشىلارى.
شەنەۋنىكتەردىڭ «سالت-ءداستۇردى بالاباقشادا ۇمىتۋى» مەن «باسپالداقتى سۇرىپتان ءوتۋى» – ءداستۇرلى قۇندىلىقتاردىڭ زاماناۋي مانساپقورلىققا ايىرباستالۋىن رۋحاني جۇتاڭدىقتى بىلدىرەتىن پسيحولوگيالىق شتريحتار.
كاتونقاراعاي مەن التاي كەڭىستىگى اقىن ءۇشىن «قۇلازىعان كۇزگى كۇندەي» كوڭىل-كۇيدىڭ ساعىنىش سارىنىنىڭ فيلوسوفيالىق-ەللەگيالىق فونى بولىپ تابىلادى.
«ماڭگۇرتتىك» ءموتيۆى مەن «قارا شاڭىراق» سيمۆولى ارقىلى اقىن ۇلتتىق كودتىڭ جوعالۋ قاۋپىن عىلىمي-فيلوسوفيالىق تەرەڭدىكپەن بەينەلەيدى.
جەتىمدەرىن جىلاتپاعان ەل ەدىك.
ۇلتقا قارسى مۇڭسىزدى ۇناتپاعان ەل ەدىك،
كوڭىل تۇسسە كول ەدىك،
حاس دۇشپانعا ءشول ەدىك.
كوكبورىدەي كوپ ەدىك،
ەلدىڭ قامىن جەپ ەدىك.
وتكەن شاقتى قيماي ايتىلىپ تۇرعان ولەڭ جولدارى – ۇلتتىق رۋحتىڭ اسقاقتىعى مەن بۇگىنگى قوعامدىق-الەۋمەتتىك تراگەديانى شەندەستىرە وتىرىپ سۋرەتتەگەن تەرەڭ فيلوسوفيالىق تۋىندى.
اقىن قازاق حالقىنىڭ بولمىسىن تاريحي بيىكتىك تۇرعىسىنان سيپاتتايدى.
ولەڭنىڭ بۇكىل كوركەمدىك قۇرىلىمى ادەبي كونتراست تاسىلىنە نەگىزدەلگەن. ليريكالىق كەيىپكەر «ەل ەدىك» دەگەن وتكەن شاقتاعى ايبىندى ۇلتتىق بولمىستى «نەگە جەتتىك ءبىز بۇگىن» دەگەن بۇگىنگى رۋحاني احۋالمەن قاراما-قارسى قويادى. وتكەن كەزەڭ كوكبورىدەي كوپ، ايباتتى، قايراتتى ءارى مەيىرىمدى حالىقتىڭ تۇتاس بەينەسى ارقىلى كورىنسە، قازىرگى ۋاقىت «قاراشاعا بەرگىسىز قۇلازىعان كۇزگى كۇندەي» رۋحاني جۇدەۋلىككە ۇشىراعان قوعامنىڭ سيمۆولدىق كەلبەتى رەتىندە بەرىلەدى. وسىلايشا وتكەن مەن بۇگىندى قاراما-قارسى سۋرەتتەۋ ارقىلى شىعارمادا ۇلتتىق رۋحتىڭ السىرەۋىنە دەگەن الاڭداۋشىلىق پەن تاريحي ساباقتاستىقتىڭ ءۇزىلۋ قاۋپى تەرەڭ فيلوسوفيالىق مازمۇندا اشىلادى.
ولەڭدەگى «قاراشا ءۇي»، «تۇندىك»، «ۇزدىك»، «قاراشاڭىراق» جانە «كيەلى تابالدىرىق» سياقتى اتاۋلار – جاي عانا تۇرمىستىق دەتالدار ەمەس، ولار ۇلتتىق جادى مەن رۋحانياتتىڭ تاسىمالداۋشىسى بولىپ تابىلاتىن ەتنوگرافيالىق سيمۆولدار. بۇل سيمۆولداردىڭ ۇمىتىلۋى اقىن ساناسىندا ۇلتتىڭ قۇلاۋىمەن تەڭ.
جازۋشى ورالحان بوكەيدىڭ «ساعىنىپ، التايعا ورالعانداي» بولۋى – ولەڭدەگى ۆيرتۋالدى وبراز. اۆتور ومىردەن وتكەن تۇلعانىڭ رۋحىن التاي كەڭىستىگىنە قايتارۋ ارقىلى رۋحاني ساباقتاستىقتى ساقتاپ قالۋعا تىرىسادى. مۇنداعى التاي مەن كاتون – ۇلتتىق رۋحتىڭ ساقتالعان سوڭعى بەكىنىستەرى رەتىندە سيپاتتالادى.
«ەسكى ءۇي» ولەڭىندە ساعىنىش سارىنى مەن فيلوسوفيالىق ليريكا ءوزارا استاسىپ، «ەسكى ءۇي» جاي عانا گەوگرافيالىق مەكەن ەمەس، ليريكالىق كەيىپكەردىڭ رۋحاني تامىرى مەن بالالىق شاعىنىڭ سيمۆولىنا اينالعان حرونوتوپتىق لوكۋس رەتىندە كورىنەدى.
«بۇل ءۇيدى يت عانا كۇزەتكەن» دەگەن جولدار ءۇيدىڭ بوس قالۋىن، ياعني وتكەن ۋاقىتتىڭ (حرونوس) قاتىگەزدىگىن جانە جاقىنداردىڭ (اعانىڭ، انانىڭ) جوقتىعىن بىلدىرەتىن پسيحولوگيالىق شتريح.
«مەنى دە جولدار عوي تۇزەتكەن» دەگەن تارماقتا جول ءموتيۆى ومىرلىك تاجىريبەنىڭ، رۋحاني كەمەلدەنۋدىڭ جانە تاعدىردىڭ ادامدى شىڭدايتىن تۇزەتۋشى كۇشىنىڭ سيمۆولى رەتىندە كورىنەدى. مۇنداعى جول ليريكالىق كەيىپكەردى جاستىق شاقتاعى ءومىردى تولىق تاني قويماعان كەزەڭنەن دانالىق پەن رۋحاني تولىسۋعا جەتەلەيتىن مەديتاتيۆتىك ءارى فيلوسوفيالىق كەڭىستىك قىزمەتىن اتقارادى.
ولەڭدەگى مەتافورالىق بەينەلەۋلەر ليريكالىق كەيىپكەردىڭ ءومىر جولىن فيلوسوفيالىق تۇرعىدان تانىتۋعا قىزمەت ەتەدى. «ول كەزدە جاس ەدىك، ءورت ەدىك» دەگەن تارماقتا جاستىق شاقتىڭ اساۋلىعى مەن جالىندى بولمىسىن بەينەلەيتىن ەكسپرەسسيۆتى مەتافورا قولدانىلىپ، كەيىپكەردىڭ وتكەن ومىرىنە سىن كوزبەن قاراپ، سول كەزەڭدەگى رۋحاني تاجىريبەسىنىڭ كەمشىن بولعانىن («ۇقپاعان بولارمىن») مويىنداۋى كورىنەدى. ال «الىسقا كەتكەنمەن، كوكتەممەن... تاعى دا كەلەم» جولدارىنداعى كوكتەم وبرازى جاڭارۋ، قايتا ورالۋ جانە ءۇمىت يدەيالارىن جيناقتايتىن سيمۆول رەتىندە كورىنىپ، رۋحاني جاڭعىرۋ مەن ومىرشەڭدىكتىڭ كوركەمدىك بەلگىسىنە اينالادى.
«ساتپايتىن سەرىگىم – ولەڭ عوي» دەگەن جولدار اقىننىڭ پوەزياعا دەگەن ادالدىعىن، شىعارماشىلىق مۇراتىنان اينىمايتىن رۋحاني ۇستانىمىن ايقىندايدى. وسىلايشا ولەڭ وبرازى ليريكالىق كەيىپكەردىڭ ومىرلىك سەرىگى، سەنىمدى رۋحاني تىرەگى جانە ادەبي كۋلت دارەجەسىنە كوتەرىلگەن كوركەمدىك كونتسەپت رەتىندە كورىنەدى.
ولەڭدەگى «اپا» بەينەسى – اقىننىڭ ىشكى الەمىندەگى ەڭ جوعارى ەتيكالىق يدەال. ول تەك انا ەمەس، سونىمەن بىرگە اقىننىڭ ۇياتى، ارى جانە ونى ارقاشان كەشىرىپ، كۇتىپ الاتىن كيەلى كۇش رەتىندە سيپاتتالادى.
بۇل شىعارمادا اۆتور «ءۇي»، «جول» جانە «ولەڭ» كاتەگوريالارىن بىرىكتىرە وتىرىپ، ادامنىڭ ءوز بولمىسىنا ورالۋ پروتسەسىن ەللەگيالىق سارىندا بەينەلەگەن. ولەڭنىڭ تەوريالىق نەگىزى – ۋاقىتتىڭ قايتپاس اعىنى مەن رۋحاني قۇندىلىقتاردىڭ ماڭگىلىگى اراسىنداعى انتيتەزاعا قۇرىلعان.
پوەتيكالىق جۇيەدە ءۇي ارحەتيپى كەيدە ماڭگىلىك مەكەن ۇعىمىمەن ساباقتاسىپ، كەڭىستىك مەتامورفوزاسىنا ۇشىرايدى. «بابايقورعان باۋرايىندا قورىم بار... قايران اۋىل، كوشىپ اپتى-اۋ ءتۇپ-تۇگەل» ءتارىزدى جولداردا تىرشىلىك مەكەنى مەن ماڭگىلىك تىنىشتىق كەڭىستىگىنىڭ اراقاتىناسى فيلوسوفيالىق تۇرعىدان بەينەلەنەدى. بۇل جەردە ءۇي مەن قورىم اراسىنداعى شەكارا جويىلىپ، تۋعان جەر كەڭىستىگى ادامنىڭ بۇكىل عۇمىر جولىن قامتيتىن ساكرالدى مەكەنگە اينالادى. وسى ارقىلى «بەسىكتەن بەيىتكە دەيىنگى» ومىرلىك تسيكل يدەياسى كوركەمدىك تۇرعىدان جۇزەگە اسادى.
اتالعان پوەزياداعى «ءۇي» ارحەتيپى جەكە ادامنىڭ مەكەنى عانا ەمەس، رۋحاني تامىردىڭ، ۇلتتىق جادتىڭ، اتا-بابا اماناتىنىڭ جانە ادام بولمىسىنىڭ تۇتاستىعىن ساقتايتىن فيلوسوفيالىق ءارى مادەني كەڭىستىك بولىپ تابىلادى. «ەسكى ءۇي» – جەكە تاعدىر مەن ساعىنىشتىڭ سيمۆولى، «قاراشا ءۇي» – ۇلتتىق كود پەن تاريحي جادتىڭ بەلگىسى، ال «قوڭىر ءۇي» – قازاقى دۇنيەتانىمنىڭ ەتيكالىق-ەستەتيكالىق ۇلگىسى رەتىندە تانىلادى.
ق.بەگمانوۆتىڭ «قوڭىر» ولەڭى – ۇلتتىق دۇنيەتانىمدى، اقىننىڭ پسيحولوگيالىق الەمىن، ەتنومادەني جادىن جانە فيلوسوفيالىق ويلاۋ جۇيەسىن توعىستىرعان تەرەڭ مازمۇندى كوركەم تۋىندى. ولەڭنىڭ پوەتيكالىق قۇرىلىمىندا «قوڭىر» ۇعىمى جاي عانا تۇستىك اتاۋ قىزمەتىن اتقارمايدى، كەرىسىنشە قازاق حالقىنىڭ رۋحاني مادەنيەتىن، دۇنيەتانىمىن، ۇلتتىق بولمىسىن جانە ومىرلىك فيلوسوفياسىن جيناقتايتىن مادەني كونتسەپت, تۇرلىك-تۇستىك كونتسەپت, پسيحولوگيالىق كونتسەپت ءارى كوركەمدىك سيمۆول دارەجەسىنە كوتەرىلەدى. ولەڭنىڭ كونتسەپتۋالدىق جۇيەسى كوگنيتيۆتىك پوەتيكا، ەتنولينگۆيستيكا، مادەني سەمانتيكا جانە كونتسەپتىلىك تالداۋ تۇرعىسىنان قاراستىرۋعا لايىق كۇردەلى كوركەمدىك قۇرىلىم بولىپ تابىلادى.
ولەڭدەگى «قوڭىر» كونتسەپتىسى ەڭ الدىمەن ۇلتتىق دۇنيەتانىم مەن ەتنومادەني كەڭىستىكتىڭ كوركەمدىك كورسەتكىشى رەتىندە تانىلادى. اقىن ءوزىنىڭ بۇكىل ومىرلىك بولمىسىن وسى ۇعىم ارقىلى سيپاتتاپ، ليريكالىق كەيىپكەردىڭ تۇلعالىق قالىپتاسۋىن تۋعان ورتاسىمەن، ۇلتتىق تاربيەمەن جانە قازاقى ءومىر سالتىمەن تىعىز بايلانىستىرادى:
«قوڭىر ۇل ەم، قوڭىر ۇيدە ەرجەتكەن،
قوڭىر ىرعاق جۇرەگىمدى تەربەتكەن.»
بۇل تارماقتارداعى «قوڭىر ۇل», «قوڭىر ءۇي», «قوڭىر ىرعاق» تىركەستەرى جاي عانا ەپيتەتتىك قولدانىستار ەمەس، قازاقتىڭ ءداستۇرلى تۇرمىس-تىرشىلىگىن، قاراپايىم ءومىر سالتىن، تابيعاتپەن ۇيلەسىمدى تىرشىلىگىن جانە ۇلتتىق تاربيەسىن بىلدىرەتىن ەتنومادەني سيمۆولدار بولىپ تابىلادى. مۇنداعى «قوڭىر ءۇي» – وتباسىنىڭ جىلۋى مەن ۇلتتىق تاربيەنىڭ بەسىگى بولسا، «قوڭىر ۇل» – قاراپايىمدىلىقتى، كىشىپەيىلدىكتى، بايىپتىلىقتى جانە قازاقى مىنەزدى بويىنا سىڭىرگەن تۇلعانىڭ كوركەم بەينەسى. ال «قوڭىر ىرعاق» – حالىق اندەرى مەن كۇيلەرىنىڭ، ءداستۇرلى ونەردىڭ جانە ۇلتتىق رۋحتىڭ پوەتيكالىق كورىنىسى رەتىندە تانىلىپ، اقىننىڭ دۇنيەتانىمىنىڭ قالىپتاسۋىنا نەگىز بولعان رۋحاني ورتانى بەينەلەيدى. «قوڭىر» ءسوزى ۇلتتىق بولمىستىڭ، ەتنيكالىق سانانىڭ جانە مادەني سايكەستىكتىڭ ماڭىزدى كونتسەپتىسىنە اينالادى.
«قىراتىندا گۇل تەرەتىن قوڭىر قىز،
قالدى ارتىمدا قوڭىر اۋىل، قوڭىر كۇز.»
بۇل جولداردا «قوڭىر قىز», «قوڭىر اۋىل», «قوڭىر كۇز» وبرازدارى ءبىر-بىرىمەن ءوزارا ماعىنالىق بايلانىس قۇرىپ، تۇتاس پسيحولوگيالىق كەڭىستىك جاسايدى. «قوڭىر قىز» – جاستىق شاقتىڭ، العاشقى ماحابباتتىڭ جانە ءمولدىر سەزىمدەردىڭ سيمۆولى بولسا، «قوڭىر اۋىل» – تۋعان جەرگە، بالالىق شاققا جانە ۇلتتىق تامىرعا دەگەن ساعىنىشتى بىلدىرەدى. ال «قوڭىر كۇز» – ۋاقىتتىڭ وتكىنشىلىگىن، ءومىردىڭ ەسەيگەن كەزەڭىن، كوڭىلدەگى مۇڭ مەن ساعىنىشتى تانىتاتىن مەتافورالىق وبراز.
ولەڭدە ەكزيستەنتسيالدىق-فيلوسوفيالىق سارىن دا ايقىن بايقالادى. اقىن ادامنىڭ ءومىر جولىن، رۋحاني ىزدەنىستەرىن جانە تاعدىر الدىنداعى تولعانىسىن «قوڭىر» كونتسەپتىسى ارقىلى بەينەلەيدى:
«قوڭىر جولدار الىپ كەتتى جىراققا،
جاۋاپ بەرمەي مۇڭلى قوڭىر سۇراققا».
بۇل تارماقتارداعى «قوڭىر جول» – ادامنىڭ ومىرلىك ساپارىنىڭ، تاعدىر جولىنىڭ جانە رۋحاني ىزدەنىسىنىڭ سيمۆولى. ال «مۇڭلى قوڭىر سۇراق» – ءومىردىڭ ءمانى، ادامنىڭ بولمىسى، ۋاقىت پەن تاعدىر تۋرالى جاۋاپسىز قالعان ەكزيستەنتسيالدىق ساۋالداردىڭ كوركەم كورىنىسى. مۇنداعى «قوڭىر» ەپيتەتى فيلوسوفيالىق ويدىڭ ەموتسيونالدىق رەڭكىن كۇشەيتىپ، اقىننىڭ ىشكى رۋحاني كۇيزەلىسىن، ءومىردىڭ ءمانىن ىزدەۋدەن تۋعان تولعانىسىن بىلدىرەدى. سونىمەن بىرگە شىعارماداعى «اققان قوڭىر بۇلاق», «قوڭىر كەش» سياقتى وبرازدار ادامنىڭ جالعىزدىعىن، ۋاقىتتىڭ توقتاۋسىز اعىسىن جانە ءومىردىڭ وتكىنشىلىگىن بەينەلەيتىن سيمۆولدىق مانگە يە. بۇل بەينەلەردىڭ بارلىعى ليريكالىق كەيىپكەردىڭ ىشكى الەمىندەگى مۇڭ مەن تولعانىستى تەرەڭدەتىپ، شىعارمانىڭ فيلوسوفيالىق مازمۇنىن بايىتا تۇسەدى.
ولەڭنىڭ ماڭىزدى ەرەكشەلىكتەرىنىڭ ءبىرى – «قوڭىر» كونتسەپتىسىنىڭ مادەني-سەمانتيكالىق ءورىسىنىڭ كەڭدىگى. اقىن ءماتىن بويىندا قوڭىر ولەڭ, قوڭىر ءان, قوڭىر بالا, قوڭىر دالا, قوڭىر تاۋ, قوڭىر قالا, قوڭىر كۇبى, قوڭىر كۇپى, قوڭىر كەمپىر, قوڭىر شال, قوڭىر قوي, قوڭىر مولا سياقتى كوپتەگەن ءسوز تىركەستەرىن قولدانا وتىرىپ، ءبىرتۇتاس ۇلتتىق سەمانتيكالىق كەڭىستىك قالىپتاستىرادى. بۇل كونتسەپتىلەردىڭ بارلىعى قازاق حالقىنىڭ كوشپەلى ءومىر سالتىمەن، تۇرمىس-تىرشىلىگىمەن، تابيعاتپەن ەتەنە جاقىندىعىمەن جانە ۇلتتىق مادەنيەتىمەن ساباقتاسىپ جاتىر. اسىرەسە تۇرمىستىق زاتتاردىڭ (كۇبى, كۇپى), تابيعات نىساندارىنىڭ (دالا, تاۋ) جانە ادام بەينەلەرىنىڭ (كەمپىر, شال, بالا) «قوڭىر» ۇعىمىمەن قاتار بەرىلۋى ۇلتتىق دۇنيەتانىمنىڭ تۇتاستىعىن تانىتادى. وسى ارقىلى اقىن «قوڭىر» ءسوزىنىڭ لەكسيكالىق ماعىناسىن كەڭەيتىپ، ونى ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ امبەباپ كوركەمدىك كودى دارەجەسىنە كوتەرەدى.
بۇل مادەني-تانىمدىق جۇيە اقىننىڭ اناعا، اتا-بابا رۋحىنا جانە تاريحي جادىنا قاتىستى ولەڭ جولدارىندا ەرەكشە تەرەڭدىككە يە بولادى:
«قايران شەشەم جاتقان قوڭىر مولاعا،
قاراي ءجۇرسىن ايتشى، قوڭىر بالاعا»
بۇل ۇزىندىدەگى «قوڭىر مولا» وبرازى تەك جەرلەۋ ورنىن عانا بىلدىرمەيدى. ول – ۇرپاقتار ساباقتاستىعىنىڭ، اتا-بابا رۋحىنا تاعزىم ەتۋدىڭ، ۇلتتىق تاريحي جادتىڭ جانە رۋحاني تامىردىڭ سيمۆولى. ال «قوڭىر بالا» – سول رۋحاني مۇرانى جالعاستىرۋشى كەيىنگى بۋىننىڭ كوركەم بەينەسى.
ولەڭنىڭ كونتسەپتۋالدىق قۇرىلىمىندا «مۇڭ» كونتسەپتىسى دە ەرەكشە ورىن الادى. قازاق دۇنيەتانىمىندا قوڭىر ءۇن, قوڭىر كۇي, قوڭىر داۋىس ۇعىمدارى تەرەڭ سەزىمدى، سابىرلى كۇيزەلىستى، ىشكى تولعانىستى بىلدىرەتىنى بەلگىلى. وسى ۇلتتىق تانىم اقىن پوەزياسىندا جاڭا كوركەمدىك سيپاتقا يە بولادى. اۆتوردىڭ:
«جىرعا قوستى قوڭىر مۇڭدار سۇيەپ كەپ»
دەگەن جولدارى «قوڭىر» ۇعىمىنىڭ جاي عانا تۇستىك بەلگى ەمەس، پسيحولوگيالىق كاتەگورياعا اينالعانىن كورسەتەدى.
قازاق دۇنيەتانىمىندا «قوڭىر» ۇعىمى تەك سابىرلىلىق پەن قاراپايىمدىلىقتىڭ بەلگىسى ەمەس، سونىمەن بىرگە تەرەڭ رۋحاني مازمۇنعا يە ەموتسيونالدىق كاتەگوريا رەتىندە تانىلادى. ۇلتتىق مادەني ساناداعى «قوڭىر ءۇن»، «قوڭىر كۇي»، «قوڭىر داۋىس» ۇعىمدارى سىرتقى بايسالدىلىقتىڭ استارىنداعى تەرەڭ سەزىمدى، ىشكى تولعانىستى جانە سابىرلى مۇڭدى بىلدىرەدى. وسى ەرەكشەلىك شىعارماشىلىق جۇيەدە دە كورىنىس تاۋىپ، «قوڭىر» ءتۇس ۆيزۋالدى سيپاتتان گورى پسيحولوگيالىق جانە فيلوسوفيالىق مانگە يە بولادى.
اقىننىڭ پوەتيكالىق الەمىندە «مۇڭ» مەن «قوڭىر» كونتسەپتىلەرى پسيحولوگيالىق پاراللەليزم ءتاسىلى ارقىلى ساباقتاسىپ، ادامنىڭ ىشكى جان كۇيىن تابيعات قۇبىلىستارىمەن ۇندەستىرەدى. سىرتقى الەم مەن ليريكالىق تۇلعانىڭ رۋحاني احۋالى اراسىنداعى بۇل بايلانىس شىعارمانىڭ ەموتسيونالدىق تەرەڭدىگىن ارتتىرادى. ماسەلەن، «قوڭىر كۇز» بەينەسى تەك تابيعي مەزگىل كورىنىسى ەمەس، ۋاقىتتىڭ وتكىنشىلىگىن، ءومىردىڭ وزگەرمەلى سيپاتىن، ساعىنىش پەن مۇڭعا تولى كوڭىل كۇيدى بىلدىرەتىن سيمۆولدىق وبراز رەتىندە تانىلادى. ال «مۇڭلى قوڭىر سۇراق» تىركەسى «قوڭىر جولدارمەن» ءجۇرىپ وتكەن ليريكالىق تۇلعانىڭ تاعدىر، ءومىر ءمانى، ادام بولمىسى تۋرالى جاۋاپ ىزدەگەن ەكزيستەنتسيالدىق تولعانىسىن تانىتادى.
«جانىمدى باۋراپ مەنىڭ تۇراتىن مۇڭ... قارشادايدان جىر جازعان قازاعىم دەپ» دەگەن جولداردا مۇڭنىڭ نەگىزگى باستاۋى جەكە باستىڭ ومىرلىك قيىندىقتارىندا ەمەس، تۋعان حالىقتىڭ تاعدىرى مەن ۇلتتىق رۋحانيات الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتە جاتىر. ليريكالىق تۇلعانىڭ «مۇڭلى اقىندىق تاعدىرى» ونىڭ ۇلتتىق بولمىسىمەن، وسكەن ورتاسىمەن جانە رۋحاني تامىرلارىمەن تىعىز بايلانىستى.سونىمەن بىرگە مۇڭ كونتسەپتىسى جەكە باستىڭ كۇيزەلىسى اياسىنان شىعىپ، حالىقتىڭ تاريحي جادىمەن، ۇلتتىق تاعدىرمەن جانە قوعامدىق بولمىسپەن ساباقتاسقان كۇردەلى فيلوسوفيالىق كاتەگوريا دەڭگەيىنە كوتەرىلەدى. بۇل بايلانىستى تاريحي-مادەني جاد تۇرعىسىنان قاراستىرۋعا بولادى.
قاراتاۋ مەن حانتاعى وڭىرلەرىنىڭ تاريحىن سۋرەتتەۋ بارىسىندا ەل باسىنان وتكەن اۋىر كەزەڭدەر، جاۋگەرشىلىك زاماندار، كەنەسارى ءداۋىرىنىڭ تاريحي وقيعالارى جانە حالىقتىڭ مۇڭلى كوشتەرى ەسكە الىنادى. مۇنداي بەينەلەردەگى مۇڭ – جەكە سەزىم ەمەس، ەتنيكالىق جادتىڭ كوركەم كورىنىسى.
«ابادان» وبرازى ارقىلى ۇلتتىق رۋحتىڭ، ەرلىك ءداستۇردىڭ جانە كونە مادەني قۇندىلىقتاردىڭ السىرەۋىنە دەگەن وكىنىش بايقالادى. بۇل بەينە تۋعان جەردەن ايىرىلۋ، اتا-بابا اماناتىنا ادال بولۋ، تاريحي ساباقتاستىقتى ساقتاۋ سياقتى ۇلتتىق ماسەلەلەردى جيناقتايدى.
قازىرگى قوعامدىق ماسەلەلەر شىعارماشىلىق جۇيەدەگى مۇڭ كونتسەپتىسىنىڭ الەۋمەتتىك مازمۇنىن تەرەڭدەتە تۇسەدى. مۇندا مۇڭ الەۋمەتتىك ادىلەتسىزدىككە، حالىقتىڭ تۇرمىس جاعدايىنا جانە بيلىك پەن قوعام اراسىنداعى قارىم-قاتىناسقا قاتىستى ازاماتتىق الاڭداۋشىلىق تۇرىندە كورىنەدى.
«قوڭىر» ءتۇس قازاق دۇنيەتانىمىندا قاراپايىمدىلىقتى، تابيعيلىقتى، سابىرلىلىقتى بىلدىرەتىن ەتنومادەني سيمۆول رەتىندە تانىلادى. وسى تۇرعىدان العاندا، «مومىن» بەينەسى السىزدىكتى ەمەس، ۇلتتىق مىنەزدەگى تەكتىلىك پەن بايسالدىلىقتى بىلدىرەدى. «قوڭىر كيەم، سۇيەگەن مومىنىم-اي» دەگەن جولدار ارقىلى ليريكالىق سۋبەكت ءوزىنىڭ رۋحاني تىرەگى مەن حالىقتىق بولمىسىنىڭ ءوزارا بايلانىسىن كورسەتەدى.
ولەڭدەگى:
«مومىنىمنىڭ قولىندا مىلتىق ەمەس، ايىر تۇر»، دەگەن تارماق الەۋمەتتىك-فيلوسوفيالىق مازمۇنى تەرەڭ كوركەمدىك دەتال رەتىندە تانىلادى. مۇنداعى «ايىر» – ەڭبەك ادامىنىڭ، بەيبىت تىرشىلىكتىڭ جانە ادال ەڭبەكتىڭ سيمۆولى. ونىڭ «مىلتىققا» قاراما-قارسى قويىلۋى انتيتەزالىق قۇرىلىم جاساپ، حالىق تابيعاتىنىڭ زورلىققا ەمەس، ەڭبەككە نەگىزدەلگەنىن كورسەتەدى.
بۇل ولەڭنىڭ الەۋمەتتىك قارسىلىق كونتەكسىندە بەرىلۋى حالىق سابىرىنىڭ شەكسىز ەمەس ەكەنىن اڭعارتادى. «ايىر» وبرازى وسى تۇرعىدا قاراپايىم زاتتىق دەتال شەڭبەرىنەن شىعىپ، الەۋمەتتىك نارازىلىقتىڭ، حالىقتىق رۋحتىڭ جانە ازاماتتىق ۇستانىمنىڭ كوپقاباتتى سيمۆولىنا اينالادى. وسى ارقىلى اۆتور قوعامداعى الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىك ماسەلەسىن كوتەرىپ، قاراپايىم حالىقتىڭ ءۇنىن ەستۋدىڭ ماڭىزىن كوركەمدىك تۇرعىدان جەتكىزەدى.
ق.بەگمانوۆ پوەزياسىنداعى «مۇڭ» كونتسەپتىسى قاڭتار وقيعاسى تۇسىندا ءوزىنىڭ شارىقتاۋ شەگىنە جەتىپ، جەكە اقىندىق تولعانىستان جالپىۇلتتىق تراگەديالىق دەڭگەيگە كوتەرىلەدى. اقىننىڭ «قازاقستان اعىل-تەگىل جىلاپ تۇر، ەي، دۇنيە، مۇڭ-زارىنا قۇلاق ءتۇر» دەگەن جولدارى – حالىقتىڭ جان ايقايىن الەمدىك كەڭىستىككە جاريا ەتكەن ەكزيستەنتسيالدىق مانيفەست ىسپەتتى.
بۇل ۇزىندىدە اقىن ۇلتتىق قاسىرەتتىڭ اۋقىمىن كۇشەيتۋ ماقساتىندا گيپەربولا, كەيىپتەۋ جانە اپوستروفا سياقتى كوركەمدىك تاسىلدەردى ءوزارا ساباقتاستىرا قولدانادى. اقىن قازاقستاندى جانسىز گەوگرافيالىق كەڭىستىك رەتىندە ەمەس، سەزىنەتىن، كۇيزەلەتىن، قايعىراتىن ءتىرى ورگانيزم بەينەسىندە سۋرەتتەيدى. وسى تۇرعىدان العاندا، «اعىل-تەگىل جىلاۋ» بەينەسى – جەكە ادامنىڭ قايعىسىن ەمەس، تۇتاس ۇلتتىڭ شەگىنە جەتكەن رۋحاني كۇيزەلىسىن، قوعامدىق قاسىرەتىن جيناقتايتىن گيپەربولالىق مەتافورا. بۇل كوركەمدىك ءتاسىل تراگەديانىڭ ەموتسيونالدىق قۋاتىن ارتتىرىپ، حالىق باسىنا تۇسكەن اۋىرتپالىقتىڭ اۋقىمىن اسەرلى جەتكىزەدى. سونىمەن قاتار اقىننىڭ «ەي، دۇنيە» دەپ باستالاتىن ۇندەۋى اپوستروفا ءتاسىلىنىڭ كورىنىسى بولىپ تابىلادى. ليريكالىق كەيىپكەردىڭ بۇكىل ادامزاتقا، الەمدىك قاۋىمداستىققا قاراتا ءتىل قاتۋى ۇلتتىق تراگەديانىڭ شەكاراسىن كەڭەيتىپ، ونى جالپىادامزاتتىق گۋمانيستىك ماسەلە دەڭگەيىنە كوتەرەدى. وسى ارقىلى اقىن ءوزىن حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن، جانايقايىن جەتكىزۋشى ازاماتتىق ءۇن يەسى ءارى رۋحاني مەدياتور رەتىندە تانىتادى.
اقىننىڭ «اپپاق قارى قىپ-قىزىل بوپ قان بولعان» دەگەن جولدارىندا «اق» ءتۇس تازالىقتىڭ، بەيكۇنالىكتىڭ، بەيبىت ءومىردىڭ سيمۆولى بولسا، «قىپ-قىزىل قان» زورلىق-زومبىلىقتىڭ، قاسىرەتتىڭ جانە ۇلتتىق تراگەديانىڭ بەلگىسى رەتىندە كورىنەدى. اۆتور ءوز پوەزياسىنداعى «قوڭىر» جانە «اق» تۇستەرمەن تاڭبالانعان رۋحاني الەمنىڭ قاندى شىندىقپەن بەتپە-بەت كەلگەنىن اسەرلى بەينەلەيدى. اقىن شىعارمالارىندا قاڭتار وقيعاسى وتكەن داۋىرلەردەگى ەل باسىنا تۇسكەن ناۋبەتتەرمەن، جوڭعار شاپقىنشىلىعى، ازاتتىق كۇرەسى جانە كەنەسارى داۋىرىندەگى تاريحي سىن-قاتەرلەرمەن ماعىنالىق تۇرعىدان ۇندەسەدى. مۇنداي تاريحي پاراللەليزم قازىرگى قوعامدىق قاسىرەتتى ۇلت تاريحىنداعى ۇزىلمەگەن تراگەديالىق جەلىنىڭ جالعاسى رەتىندە قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ق.بەگمانوۆتىڭ قاڭتار وقيعاسىنا ارنالعان ولەڭدەرىندەگى نەگىزگى يدەيالىق مۇرات – حالىقتىڭ مۇڭىن كوركەمدىك تۇرعىدان بەينەلەۋ ارقىلى قوعامدىق ساناعا، بيلىككە جانە جالپى قوعامعا ماڭىزدى رۋحاني-ازاماتتىق ۇندەۋ جاساۋ. شىعارمادا ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاۋ يدەياسى ەرەكشە ورىن الادى. اقىن قايعى مەن قاسىرەت جاعدايىندا دا حالىقتى رۋحاني السىرەۋگە نەمەسە بوداندىق پسيحولوگياعا بوي الدىرماۋعا ۇندەيدى. كەرىسىنشە، ۇلتتىق بىرلىكتى، ەلدىك سانانى جانە تاريحي جاۋاپكەرشىلىكتى ساقتاي وتىرىپ، ەل تاعدىرى ءۇشىن جۇمىلا ارەكەت ەتۋ قاجەتتىگىن العا تارتادى. سوندىقتان اقىن پوەزياسىنداعى «مۇڭ» السىزدىكتىڭ نەمەسە دارمەنسىزدىكتىڭ بەلگىسى ەمەس، ۇلتتىق رۋحتى وياتاتىن، قوعامدىق جاڭارۋعا جەتەلەيتىن جانە تاريحي سانانى جاڭعىرتاتىن رۋحاني كۇش رەتىندە كورىنەدى. بۇل شىعارمالاردا اقىندىق ميسسيا ماسەلەسى دە ايقىن اڭعارىلادى. اۆتور ءوز بولمىسىن حالىق تاعدىرىنان ءبولىپ قاراستىرماي، قانداي قوعامدىق سىن-قاتەر تۋىنداسا دا ەلمەن بىرگە بولۋدى اقىندىق ءارى ازاماتتىق پارىز دەپ تانيدى.
قاڭتارداعى الماتى كوشەلەرىندەگى «اپپاق قاردىڭ قىپ-قىزىل قانعا اينالۋى» – پوەزياداعى «قوڭىر مۇڭنىڭ» جالپىۇلتتىق تراگەدياعا ۇلاسقان ءساتىن تانىتاتىن كوركەم بەينە. مۇنداعى مۇڭ – مەملەكەتتىڭ تۇتاستىعى مەن حالىقتىڭ اماندىعىنا الاڭداعان جۇرەكتىڭ ءۇنى.
اقىن پوەزياسىنداعى تۇستەر قاقتىعىسى مەن مەتافورالىق قولدانىستار قاڭتار وقيعاسىنىڭ تراگەديالىق سيپاتىن اشۋدا نەگىزگى كوركەمدىك قۇرال قىزمەتىن اتقارادى. بۇرىنعى «قوڭىر» (سابىرلى، ءداستۇرلى) الەم مەن قاڭتاردىڭ «قىزىل» (قاسىرەتتى) شىندىعى اراسىنداعى قاراما-قايشىلىق تۇستەر كونتراستارى جانە «اپپاق قار مەن قىپ-قىزىل قان» مەتافوراسى ارقىلى تەرەڭ اشىلادى. قاڭتار وقيعاسىن سۋرەتتەگەندە ءداستۇرلى قازاق تانىمىنداعى تازالىق پەن پاكتىكتىڭ سيمۆولى – «اپپاق قار» وبرازى قولدانىلادى. بۇل اق ءتۇس شىعارماشىلىق تۇلعانىڭ «جاڭا جاۋعان اق قارداي كىرشىكسىز» سابيلىك، پەرىشتەلىك بولمىسىمەن دە ۇندەسەدى. الايدا وسى پاكتىك بەلگىسىنىڭ «قىپ-قىزىل قانعا» اينالۋى ۇلتتىق قاسىرەتتىڭ شەگىنە جەتكەنىن بىلدىرەتىن وتكىر مەتافوراعا اينالادى. «اق» پەن «قىزىل» تۇستەرىنىڭ قاراما-قارسىلىعى قوعامداعى بەيبىت تىرشىلىكتىڭ كەنەتتەن كۇيرەپ، «اپپاق» ۇمىتتەردىڭ قاندى شىندىقپەن بەتپە-بەت كەلگەنىن اڭعارتادى.
«باسىنا قانداي قيىن ءىس تۇسسە دە،
حالىقپەن بىرگە بولعان ۇلى اقىندار».
بۇل جولداردا حالىق تاعدىرىنان شەت قالماۋ، ەلدىڭ مۇڭىن جىرلاۋ – شىعارماشىلىق تۇلعانىڭ باستى پارىزى ەكەنى ايقىندالادى.
اقىن جادىندا الەۋمەتتىك ادىلەتسىزدىككە، حالىق پەن بيلىك اراسىنداعى الشاقتىققا قاتىستى ازاماتتىق كوزقاراس تەرەڭدەي تۇسەدى.
«ەي، جاس اكىم، قارايلا، مىناۋ ەلگە قايىر قىل،
مومىنىمنىڭ قولىندا مىلتىق ەمەس، ايىر تۇر»، دەگەن جولدار دالەلدەيدى. اقىننىڭ ازاماتتىق ۇستانىمى:
«جاسىرمايمىن شەنەۋنىك، ۇنامايدى كەيدە ءىسىڭ»، دەگەن تارماقتا دا انىق كورىنەدى.
«ەلىم دەيتىن... شەكسىز سۇيەر ۇلىڭ بار،
ەل قورعاۋعا ساپقا كەلىپ تۇرىڭدار»، دەگەن جولداردا ايقىن كورىنىس تابادى.
پوەتيكالىق جۇيەدە جول ەكزيستەنتسيالدىق تاڭداۋ مەن رۋحاني ىزدەنىستىڭ سيمۆولى رەتىندە كورىنەدى. ليريكالىق كەيىپكەر ءوز ومىرىنە قايتا ءۇڭىلىپ، ءجۇرىپ وتكەن جولىن سارالايدى، دۇرىس باعىتتى ىزدەيدى. «ىزدەگەندى بايقاماستان ءوتتىم بە؟ قاسقا جول دەپ، باسقا جولمەن كەتتىم بە؟» دەگەن ريتوريكالىق سۇراقتار ادامنىڭ ءوز ومىرىنە ەسەپ بەرۋىن، تاڭداۋى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك سەزىنۋىن بىلدىرەتىن ەكزيستەنتسيالدىق رەفلەكسيا بولىپ تابىلادى. مۇنداعى «قاسقا جول» – دۇرىس باعىتتىڭ، تاريحي ءداستۇردىڭ، ادىلەت پەن رۋحاني تەمىرقازىقتىڭ سيمۆولى بولسا، «باسقا جول» – اداسۋ، كۇمان جانە ومىرلىك قاتەلىكتىڭ مەتافوراسى. وسى ارقىلى جول ۇعىمى ادامنىڭ مورالدىق تاڭداۋىنىڭ كوركەم ولشەمىنە اينالادى.
اۆتور جول ادامنىڭ مىنەزىن قالىپتاستىراتىن، ونى رۋحاني تۇرعىدان كەمەلدەندىرەتىن كۇش رەتىندە بەينەلەيدى. «مەنى دە جولدار عوي تۇزەتكەن» دەگەن تارماقتاردا جول ءومىر مەكتەبى، تاجىريبە كەڭىستىگى رەتىندە سيپاتتالىپ، تۇلعانىڭ رۋحاني ءوسۋىنىڭ نەگىزگى فاكتورى قىزمەتىن اتقارادى. جول ءموتيۆى ادامنىڭ ءوزىن-ءوزى تانۋ ۇدەرىسىمەن تىعىز ساباقتاس.
پوەتيكالىق ماتىندەردەگى جول سەمانتيكاسى ۇلتتىق تاريحپەن جانە تاريحي جادپەن تەرەڭ بايلانىستا بەرىلەدى. «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى»، «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى» سياقتى ينتەرماتىندىك وبرازدار قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ قۇقىقتىق جانە رۋحاني نەگىزدەرىن بىلدىرەتىن مادەني كود رەتىندە كورىنەدى.
جول ءموتيۆىنىڭ ۇلتتىق بولمىسپەن بايلانىسى ۇلتتىق گەنەتيكالىق جادى كونتسەپتسياسى ارقىلى تەرەڭدەي تۇسەدى. «سان عاسىر حالقىمنىڭ جولدارى، سانامدا، قانىمدا، جۇرەكتە» دەگەن تارماقتارداعى سانا – قان – جۇرەك ۇشتاعانى ۇلتتىق بولمىستىڭ ينتەللەكتۋالدىق، بيولوگيالىق جانە رۋحاني قاباتتارىن بىرىكتىرەتىن پوەتيكالىق مودەل بولىپ تابىلادى. مۇندا جول ۇعىمى حالىقتىڭ تاريحي تاجىريبەسى مەن رۋحاني مۇراسىن ادامنىڭ تابيعاتىنا سىڭگەن مادەني كود رەتىندە تانىتادى. وسىلايشا جول جەكە تۇلعانىڭ عانا ەمەس، تۇتاس ۇلتتىڭ تاريحي جادىن ساقتايتىن ارحەتيپتىك بەينەگە اينالادى.
پوەتيكالىق كەڭىستىكتە جول ۇعىمى اكسيولوگيالىق، ياعني قۇندىلىقتىق وپپوزيتسيا ارقىلى دا اشىلادى. «اۋىر جول» مەن «جەڭىل جول» قاراما-قارسىلىعى ارقىلى ادام ءومىرىنىڭ مورالدىق ولشەمدەرى ايقىندالادى. «اۋىر جول» – ەڭبەككە، نامىسقا، ار-وجدانعا جانە رۋحاني كەمەلدەنۋگە باستايتىن باعىت. «اۋىر جولدى تاڭداعام، جەڭىل جولدا باقىت جوق» دەگەن تۇجىرىم شىعارماشىلىق تۇلعانىڭ ازاماتتىق كرەدوسىن بىلدىرەدى. ال «جەڭىل جول» – جالعان قۇندىلىقتاردىڭ، رۋحاني السىزدىكتىڭ جانە ۋاقىتشا راحاتتىڭ سيمۆولى. سوندىقتان ادامنىڭ ءومىر جولى سىرتقى جەتىستىكتەرمەن ەمەس، ىشكى مورالدىق ۇستانىمىمەن باعالانادى.
«جولدار» ولەڭىندە بۇل موتيۆ كەيىپتەۋ ءتاسىلى ارقىلى انتروپومورفتىق سيپات الادى: «جولدار قاشادى، قالادان شىعا ساپ». مۇندا جول ءتىرى ورگانيزم سەكىلدى قوزعالىپ، ادام تاعدىرىنىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىسىنا اينالادى. سان تارماققا بولىنگەن جولدار لابيرينت ارحەتيپىمەن ۇندەسىپ، ومىردەگى سان الۋان تاڭداۋ مۇمكىندىكتەرىن بىلدىرەدى. ءاربىر جول – جەكە تاعدىردىڭ سيمۆولى. ليريكالىق كەيىپكەردىڭ ءوز جولىن ىزدەۋى ادامنىڭ ءومىر بويعى رۋحاني ساپارىن، ەكزيستەنتسيالدىق ىزدەنىسىن بەينەلەيدى. لابيرينت ارحەتيپى ءاربىر تاڭداۋدىڭ جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيتىنىن كورسەتەدى: ءبىر جول جارىققا باستاسا، ەكىنشىسى رۋحاني اداسۋعا نەمەسە ومىرلىك تىعىرىققا الىپ كەلۋى مۇمكىن.
«قارا جول» سيمۆولى پوەزيالىق جۇيەدە ەرەكشە سەمانتيكالىق سالماققا يە. ول حالىقتىڭ ورتاق تاعدىرىنىڭ، تاريحي جادىنىڭ جانە ادام ءومىرىنىڭ ءۇنسىز كۋاگەرىنىڭ بەينەسى رەتىندە كورىنەدى. «قارا جولدان سۇرارسىڭ، ارى-بەرى ءجۇز وتكەن» دەگەن تارماقتاردا جول ادامزات تاريحىن، ۇلتتىڭ ءجۇرىپ وتكەن ءىزىن ساقتايتىن ماڭگىلىك كەڭىستىك رەتىندە سيپاتتالادى. بۇل وبراز قازاق دۇنيەتانىمىنداعى «اتا جول»، «ءومىر جولى»، «اق جول» سياقتى ءداستۇرلى كونتسەپتىلەرمەن ساباقتاسىپ، ۇلتتىق مادەني كودتىڭ كوركەم رەپرەزەنتاتسياسىنا اينالادى.
ساياساتتا قيتۇرقى جول، ايلا كوپ،
ءجۇزىمدى كەپ جەلپىپ ءوتتى مايدا لەپ.
ون التىمدا ەلدەن كەتىپ ىزدەگەم،
قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى قايدا دەپ.
ەلدەن كەتىپ، بوسقا ساپار شەكتىم بە؟
كوكىرەگىمدە قالماپتى ەسكى، كەك مۇلدە.
«ساياساتتا قيتۇرقى جول، ايلا كوپ» دەگەن تارماقتا اقىن ساياسات الەمىنىڭ كۇردەلى تابيعاتىن مەتافورالىق بەينەلەۋ جانە باعالاۋىشتىق لەكسيكا ارقىلى اشادى. مۇنداعى «قيتۇرقى جول» تىركەسى – ساياساتتاعى جاسىرىن ارەكەتتەردى، ادىلەتسىز امالداردى بىلدىرەتىن كونتسەپتۋالدىق مەتافورا. ال «ايلا كوپ» دەگەن قولدانىس بيلىك قاتىناستارىنداعى ەسەپكە قۇرىلعان ارەكەتتەردى تانىتاتىن سەمانتيكالىق باعالاۋىش كومپونەنت رەتىندە كورىنەدى. بۇل تارماق ارقىلى ليريكالىق كەيىپكەر ساياسات كەڭىستىگىندەگى مورالدىق قايشىلىقتاردى اشىپ، قوعامدىق قۇبىلىسقا اكسيولوگيالىق (قۇندىلىقتىق) تۇرعىدان باعا بەرەدى.
«جالعان» ۇعىمى ءداستۇرلى قازاق دۇنيەتانىمىنداعى وتكىنشى، ۋاقىتشا ءومىر ماعىناسىندا جۇمسالادى. وسى ءفاني دۇنيەدە ادامنىڭ شىنايى تىرەگى سىرتقى بايلىق پەن قوعامدىق مارتەبە ەمەس، ونىڭ رۋحاني بەرىكتىگى، ادامدىق قاسيەتى مەن ىشكى سەنىمى ەكەنى ايقىندالادى. بۇل وي ابايدىڭ «وزىڭە سەن، ءوزىڭدى الىپ شىعار، ەڭبەگىڭ مەن اقىلىڭ ەكى جاقتاپ» دەگەن فيلوسوفيالىق ۇستانىمىمەن ساباقتاس. تۇلعانىڭ ءومىر جولىنداعى ەڭ باستى جاۋاپكەرشىلىگى – ءوز ءىسى مەن تاڭداۋى ءۇشىن ءوزى ەسەپ بەرۋىندە.
وسى تۇرعىدان العاندا، جالعىزدىق ادامدى السىزدىككە ەمەس، كەرىسىنشە، ىشكى رۋحاني قۋاتىن تانۋعا جەتەلەيتىن كەمەلدەنۋ جولى رەتىندە كورىنەدى. ول تۇلعانى ءوز كۇشىنە سەنۋگە، ەڭبەك پەن بىلىمگە سۇيەنۋگە، سونداي-اق جاراتۋشىعا دەگەن يمانىن نىعايتۋعا باعىتتايدى. دەمەك، جالعىزدىق – دارمەنسىزدىك ەمەس، ادامنىڭ ءوزىن-ءوزى تاربيەلەپ، رۋحاني بيىكتەۋگە ۇمتىلاتىن ىشكى ىزدەنىس كەڭىستىگى.
ليريكالىق كەيىپكەردىڭ «داۋىل جىندانىپ سوققاندا» سىرتقى قورعانىشتان ەمەس، ءوزىنىڭ ىشكى تۇيسىگى مەن ساناسىنان كۇش ىزدەۋى دە وسى يدەيامەن بايلانىستى. مۇندا ادامنىڭ ومىرلىك قيىندىقتارعا قارسى تۇرار نەگىزگى قارۋى – ماتەريالدىق مۇمكىندىك ەمەس، رۋحاني تۇراقتىلىق پەن ىشكى سەنىم ەكەنى كورسەتىلەدى.
بۇل كونتسەپت شىعارمالاردا جەكە تۇلعانىڭ عانا ەمەس، قوعامنىڭ رۋحاني احۋالىمەن دە ساباقتاستىرىلادى. «ميلليونداردىڭ ورتاسىندا جالعىزدىقتان جابىقتىم» دەگەن جولدار كوپشىلىك اراسىنداعى رۋحاني وقشاۋلانۋدى بەينەلەيدى. ادام اينالاسىندا قانشا ادام بولعانىمەن، ەگەر ورتادا شىنايى قۇندىلىقتار مەن رۋحاني ۇندەستىك بولماسا، ول ءوزىن جالعىز سەزىنۋى مۇمكىن. وسى ارقىلى الەۋمەتتىك جانە ەكزيستەنتسيالدىق جالعىزدىق ۇعىمدارى توعىسادى.
«شۋلى شاھار»، «وسەك»، «ساۋدا-ساتتىق»، «ساتىلعاندار مەن ساتقاندار»، «قاقپان قۇرعاندار» سەكىلدى بەينەلەر قوعامداعى مورالدىق داعدارىستىڭ كوركەم بەلگىلەرى رەتىندە تانىلادى. ليريكالىق كەيىپكەر وسىنداي ورتادا ءوزىنىڭ ادالدىعىن، ار-وجدانىن جانە رۋحاني تازالىعىن ساقتاۋعا ۇمتىلعاندىقتان، كوپشىلىكتەن الشاقتايدى. ونىڭ جالعىزدىعى – قوعامنان قاشۋ ەمەس، رۋحاني قۇندىلىقتاردى جوعالتپاۋ جولىنداعى سانالى تاڭداۋ.
سونىمەن بىرگە بۇل جالعىزدىق تۇلعالىق قايسارلىقتىڭ كورىنىسى بولىپ تابىلادى. ليريكالىق كەيىپكەر ءوزىن «جاسىق جان» رەتىندە ەمەس، رۋحاني بيىكتىككە ۇمتىلعان، «جۇماقتاي ءبىر بەلەستىڭ توبەسىنە» كوتەرىلگەن تۇلعا رەتىندە تانىتادى. ونىڭ دارالىعى كوپشىلىككە ەرۋمەن ەمەس، ءوزىنىڭ ار-وجدانعا نەگىزدەلگەن جولىن تاڭداۋىمەن انىقتالادى.
وسى يدەيا «امال داپتەرى»، «پەرىشتەلەر»، «اق تاڭ»، «جۇماقتاي ءبىر بەلەس» سياقتى سيمۆولدىق بەينەلەر ارقىلى تەرەڭدەي تۇسەدى. بۇل وبرازدار ادامنىڭ رۋحاني جاۋاپكەرشىلىگىن، ومىرلىك تاڭداۋىن جانە ىشكى كەمەلدەنۋ جولىن ايقىندايتىن ءبىرتۇتاس فيلوسوفيالىق جۇيە قۇرايدى.
«امال داپتەرى» سيمۆولى ادامنىڭ رۋحاني تازالىعى مەن ومىرلىك ەسەبىنىڭ ولشەمى رەتىندە بەرىلەدى. «مانسابىڭ ساعان كومەكتەسپەيدى، امال داپتەرىڭ بىلعانسا» دەگەن جولداردا دۇنيەلىك اتاق، مانساپ، بايلىق سەكىلدى ۋاقىتشا قۇندىلىقتار مەن ماڭگىلىك رۋحاني اقيقاتتىڭ ارا-جىگى اجىراتىلادى. بۇل ۇعىم ادامنىڭ ءومىر بويى جاساعان ارەكەتتەرىنىڭ، ىزگى نيەتى مەن ادامدىق قاسيەتتەرىنىڭ سيمۆولدىق كورىنىسى بولىپ تابىلادى. ەشقانداي لاۋازىم مەن ماتەريالدىق جەتىستىك تازا ەمەس امالدىڭ ورنىن تولتىرا المايدى دەگەن وي ايتىلادى.
«تارازىلانار ىستەگەن ءىسىڭ، ەسەپ بەرەسىڭ تۇبىندە» دەگەن يدەيا ءومىردىڭ تۇپكى ءمانى ادامنىڭ سىرتقى جەتىستىگىمەن ەمەس، رۋحاني ساپاسىمەن ولشەنەتىنىن كورسەتەدى. وسى تۇستا جالعىزدىق ادامنىڭ جاراتۋشى الدىنداعى جەكە جاۋاپكەرشىلىگى رەتىندە تۇسىندىرىلەدى. ادام بۇل دۇنيەدەن وتكەندە وزىمەن بىرگە اتاق پەن بايلىقتى ەمەس، جاساعان امالىن، ءبىلىمىن جانە ادامدىق بولمىسىن الىپ كەتەدى.
بۇل وي سوپىلىق دۇنيەتانىممەن دە ۇندەسەدى. «جامان ءىستىڭ بارلىعىنان سوپىدايىن تىيىلدىق» دەگەن جولدار رۋحاني تازارۋعا، ءناپسىنى جەڭۋگە جانە ىشكى كەمەلدىككە ۇمتىلىستى بىلدىرەدى. مۇنداعى جالعىزدىق – كۇيزەلىس ەمەس، ادامنىڭ ءوزىن تانۋىنا جانە جاراتۋشىعا جاقىنداۋىنا باستايتىن رۋحاني جول.
ال «اق تاڭ» سيمۆولى وسى رۋحاني ىزدەنىستىڭ ناتيجەسىندە پايدا بولاتىن جاڭارۋدىڭ بەلگىسى رەتىندە كورىنەدى. «الاۋلاعان اق ساۋلەلى اق تاڭدار» تىركەسى ءۇمىتتىڭ، ادىلەتتىڭ جانە تازالىقتىڭ سيمۆولىن بىلدىرەدى. بۇل بەينە قوعامداعى قاراما-قايشىلىقتارعا، رۋحاني جۇتاڭدىققا قارسى قويىلىپ، جاقسىلىق پەن شىندىقتىڭ جەڭىسىنە دەگەن سەنىمدى تانىتادى. اق تاڭ – ادامنىڭ ىشكى قاراڭعىلىقتان شىعىپ، رۋحاني جاڭعىرۋعا بەت بۇراتىن كەزەڭى.
«جۇماقتاي ءبىر بەلەس» سيمۆولى تۇلعانىڭ رۋحاني كەمەلدىك دەڭگەيىن بەينەلەيدى. «شىققام توبەسىنە جۇماقتاي ءبىر بەلەستىڭ» دەگەن جولدارداعى بەلەس – جاي عانا كەڭىستىك ەمەس، ءومىر تاجىريبەسى مەن رۋحاني ىزدەنىس ناتيجەسىندە جەتكەن بيىكتىكتىڭ مەتافوراسى. بۇل بەينە ليريكالىق كەيىپكەردىڭ قيىندىقتاردى جەڭىپ، ءوز ۇستانىمىن ساقتاعانىن كورسەتەدى. «ورتا جولدان شەگىنەتىن مەن جاسىق جان ەمەسپىن» دەگەن جولدار ونىڭ قايسار مىنەزى مەن ازاماتتىق بولمىسىن ايقىندايدى. اقىن شىعارمالارىنداعى جالعىزدىق كونتسەپتىسى ادامنىڭ جەكە مۇڭىمەن شەكتەلمەيدى. ول تۇلعانىڭ رۋحاني ىزدەنىسىن، قوعامدىق ورتاداعى مورالدىق ۇستانىمىن، جاراتۋشى الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن جانە ءوزىن-ءوزى جەتىلدىرۋ جولىن بەينەلەيتىن فيلوسوفيالىق كاتەگوريا بولىپ تابىلادى.
قازىرگى قازاق پوەزياسىندا ۇلتتىق دۇنيەتانىم مەن فيلوسوفيالىق ويلاۋ جۇيەسىن ساباقتاستىرا جىرلاپ جۇرگەن كورنەكتى قالامگەرلەردىڭ ءبىرى –
ق. بەگمانوۆ. ونىڭ شىعارماشىلىعىنا ءتان باستى ەرەكشەلىكتەردىڭ ءبىرى – قاراپايىم تۇرمىستىق قۇبىلىستار مەن زاتتاردى تەرەڭ كوركەمدىك ماعىناعا يە ەتىپ، ولاردى ۇلتتىق جادپەن، تاريحي سانامەن جانە ادام بولمىسىنىڭ فيلوسوفيالىق ماسەلەلەرىمەن بايلانىستىرا بەينەلەۋى.
پوەزياسىندا «جول»، «دالا»، «قارا شاڭىراق»، «جەل» سەكىلدى ۇلتتىق مادەني كودقا اينالعان ۇعىمدارمەن قاتار، كۇندەلىكتى ومىردە قاراپايىم كورىنەتىن زاتتاردىڭ ءوزى كۇردەلى سيمۆولدىق مازمۇنعا يە بولادى. وسىنداي كوركەمدىك ىزدەنىستىڭ ايقىن ۇلگىسى – «شۇبەرەك» ولەڭى.
بۇل شىعارمادا «شۇبەرەك» ۇعىمى ءوزىنىڭ باستاپقى تۇرمىستىق ماعىناسىنان كەڭەيىپ، ادام ءومىرىنىڭ تۇتاس فيلوسوفيالىق مودەلىن بىلدىرەتىن كوركەم كونتسەپت دەڭگەيىنە كوتەرىلەدى. ولەڭدەگى وسى وبراز ادامنىڭ دۇنيەگە كەلۋى، ءومىر ءسۇرۋى، الەۋمەتتىك بولمىسى، رۋحاني تازالىعى جانە ومىردەن ءوتۋى سياقتى ىرگەلى ماسەلەلەردى ءبىر ارناعا توعىستىراتىن امبەباپ سيمۆول قىزمەتىن اتقارادى.
«ادام كوركى – شۇبەرەك، شۇبەرەككە وراندىم»، دەگەن تارماق شىعارمانىڭ يدەيالىق وزەگىن قۇرايدى. مۇنداعى «شۇبەرەك» ادامنىڭ سىرتقى كيىمىن عانا ەمەس، ونىڭ ومىرلىك قالپىن، تاعدىرىن جانە ادامدىق بولمىسىن بىلدىرەتىن سيمۆولدىق مانگە يە. قازاق دۇنيەتانىمىندا كيىم ادامنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن عانا ەمەس، تاربيەسىن، مادەنيەتىن جانە رۋحاني دەڭگەيىن تانىتاتىن بەلگى رەتىندە قابىلدانادى. سوندىقتان بۇل وبراز ادامنىڭ سىرتقى بەينەسىنەن گورى، ونىڭ ىشكى بولمىسىن تانىتاتىن كوركەم نىشان رەتىندە كورىنەدى.
ولەڭ بارىسىندا «شۇبەرەك» ۇعىمى بىرنەشە ماعىنالىق قاباتتان ءوتىپ، بىرتىندەپ كەڭەيەدى. العاشىندا قاراپايىم تۇرمىستىق زات رەتىندە تانىلعان بۇل بەينە شىعارما جەلىسىندە ادامنىڭ بۇكىل ءومىر جولىن قامتيتىن فيلوسوفيالىق سيمۆولعا اينالادى. ونىڭ ماعىنالىق ەۆوليۋتسياسى:
يتكويلەك → كيىم → تۇرمىستىق زات → كەبىن
تىزبەگى ارقىلى كورىنەدى. وسى سيمۆولدىق قوزعالىس ءبىر عانا زاتتىق وبراز ارقىلى ادامنىڭ دۇنيەگە كەلۋىنەن باستاپ، ءومىر ءسۇرۋ كەزەڭىن جانە ماڭگىلىك ساپارعا اتتانۋىن بەينەلەيتىن تۇتاس ءومىر تسيكلىن جاسايدى.
ولەڭنىڭ باستى ەرەكشەلىكتەرىنىڭ ءبىرى – «شۇبەرەك» وبرازىنىڭ ارحەتيپتىك سيپات الۋىندا. بۇل بەينە ادامنىڭ ءومىر باستاۋىنان سوڭعى ساپارىنا دەيىنگى كەزەڭدەردى بايلانىستىراتىن امبەباپ سيمۆولدىق مانگە يە.
«شۇبەرەكتەن العاشقى يتكويلەگىم تىگىلگەن»، دەگەن جول ارقىلى ادامنىڭ دۇنيەگە كەلگەن ءساتى ۇلتتىق ەتنوگرافيالىق ۇعىممەن ساباقتاستىرىلادى. قازاق داستۇرىندەگى يتكويلەك – نارەستەنىڭ ومىرگە كەلگەنىن بىلدىرەتىن قاسيەتتى نىشانداردىڭ ءبىرى. ال شىعارما سوڭىنداعى:
«كەتەدى ادام ءۇش-ءتورت كەز اپپاق ءتۇستى كەبىنمەن»، دەگەن تارماق شۇبەرەك بەينەسىن ءومىردىڭ سوڭعى كەزەڭىمەن بايلانىستىرادى.
ولەڭنىڭ نەگىزگى فيلوسوفيالىق وزەگى – ادامنىڭ ءفاني دۇنيەدەگى وتكىنشى عۇمىرى مەن ءومىردىڭ شەكتەۋلىلىگى.
«ءۇش-ءتورت كەزدەي شۇبەرەك اكەتەرىڭ ومىردەن»، دەگەن جول ارقىلى ادام دۇنيەدەن وتكەندە ماتەريالدىق بايلىق پەن اتاق-مانساپ ەمەس، ساناۋلى عانا كەبىنمەن اتتاناتىنى كورسەتىلەدى.
بۇل وي شىعارماداعى ەكزيستەنتسيالدىق مازمۇندى تەرەڭدەتەدى. بيلىكتىڭ ۋاقىتشا، بايلىقتىڭ تۇراقسىز، اتاق-داڭقتىڭ وتكىنشى ەكەنىن كورسەتۋ ارقىلى ادامنىڭ شىنايى قۇندىلىعى ماتەريالدىق يگىلىكتەرمەن ەمەس، ونىڭ رۋحاني بولمىسىمەن ولشەنەتىنى ايقىندالادى. ءومىر سوڭىندا اداممەن بىرگە قالاتىن ەڭ باستى مۇرا – ادامگەرشىلىك، ار-ۇجدان جانە رۋحاني تازالىق.
«قارداي اپپاق ارىم بار»، دەگەن جول وسى يدەيانىڭ قورىتىندىسى ىسپەتتى. مۇندا «اق» ءتۇس تازالىقتىڭ، ادالدىقتىڭ جانە رۋحاني كەمەلدىكتىڭ سيمۆولىنا اينالادى. «اپپاق كەبىن» مەن «قارداي اپپاق ار» ۇعىمدارىنىڭ ۇندەستىگى شىعارمانىڭ مورالدىق-فيلوسوفيالىق مازمۇنىن كۇشەيتەدى.
شىعارمادا بىرقاتار كوركەمدىك تاسىلدەر قولدانىلعان. كونتسەپتۋالدىق سيمۆوليزم ارقىلى «شۇبەرەك» قاراپايىم زاتتىق ماعىناسىنان شىعىپ، ادام ءومىرىنىڭ فيلوسوفيالىق مودەلىن بىلدىرەتىن كوركەم كونتسەپتكە اينالادى. «ادام كوركى – شۇبەرەك» تارماعى لەيتموتيۆ قىزمەتىن اتقارىپ، ءماتىننىڭ يدەيالىق تۇتاستىعىن قامتاماسىز ەتەدى.
انتيتەزا ءتاسىلى ارقىلى ماتەريالدىق جانە رۋحاني قۇندىلىقتار قاراما-قارسى قويىلادى. ال قايىق، كەبىن، اق ماتا بەينەلەرى مەتافورالىق جۇيە قۇراپ، ءومىر، ءولىم جانە رۋحاني تازالىق ماسەلەلەرىن تەرەڭدەتە تۇسەدى. «شۇبەرەك»، «ءۇش-ءتورت كەز» تىركەستەرىنىڭ قايتالانۋى شىعارمانىڭ ەموتسيونالدىق اسەرىن كۇشەيتسە، ريتوريكالىق سۇراقتار ليريكالىق كەيىپكەردىڭ ىشكى تولعانىسىن اشادى.
ولەڭنىڭ كومپوزيتسيالىق قۇرىلىمى «شۇبەرەك» وبرازىنىڭ ماعىنالىق دامۋ جولىنا نەگىزدەلگەن. ءبىرىنشى كەزەڭدە ول كۇندەلىكتى تۇرمىستا قولدانىلاتىن قاراپايىم زات رەتىندە تانىلادى. ەكىنشى كەزەڭدە ونىڭ سەمانتيكالىق اياسى كەڭەيىپ، ادام تاعدىرىمەن بايلانىستى فيلوسوفيالىق سيمۆول دەڭگەيىنە كوتەرىلەدى. ءۇشىنشى كەزەڭدە شۇبەرەك كەبىن بەينەسىنە اينالىپ، ءومىر مەن ءولىم تۋرالى تەرەڭ فيلوسوفيالىق قورىتىندى جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
وسى دامۋ بارىسىندا قاراپايىم تۇرمىستىق دەتال ۇلتتىق دۇنيەتانىممەن ساباقتاسقان جالپىادامزاتتىق سيمۆول دارەجەسىنە كوتەرىلەدى.
شىعارماداعى شۇبەرەك – ءومىردىڭ وتكىنشىلىگىنىڭ عانا ەمەس، ۇلتتىق جادتىڭ، ادامدىق تازالىقتىڭ جانە رۋحاني قۇندىلىقتاردىڭ سيمۆولى. نەگىزگى يدەيا – ادامنىڭ شىنايى مۇراسى بايلىق پەن اتاق ەمەس، ونىڭ ارى، ادامگەرشىلىگى جانە ەل الدىنداعى ادالدىعى.
ق.بەگمانوۆتىڭ «تۇياق سەرپۋ» تولعاۋى – قازاق حالقىنىڭ تاريحي جادىنداعى قاسىرەتتى كەزەڭدەردى كوركەم بەينەلەيتىن تاريحي-فيلوسوفيالىق ليريكا ۇلگىسى. شىعارمادا سوزاق كوتەرىلىسى وقيعاسى ناقتى تاريحي دەرەك رەتىندە عانا ەمەس، ۇلتتىق سانانىڭ جاراقاتى، حالىق تاعدىرىنىڭ تراگەديالىق تاجىريبەسى رەتىندە سۋرەتتەلەدى. اۆتور تاريحي وقيعانى جەكە ءبىر كەزەڭنىڭ شەڭبەرىندە قالدىرماي، ونى ۇلتتىق جادىنىڭ كوركەم رەكونسترۋكتسياسى دەڭگەيىنە كوتەرەدى.
تولعاۋدىڭ نەگىزگى يدەيالىق وزەگىن قاسىرەت، تاريحي ادىلەت، ۇلتتىق نامىس جانە حالىق تاعدىرى كونتسەپتىلەرى قۇرايدى. شىعارماداعى ليريكالىق سۋبەكت وتكەن تاريحقا ءۇڭىلۋ ارقىلى ۇلتتىڭ رۋحاني جاراسىن تانۋعا ۇمتىلادى. بۇل تۇرعىدان العاندا، تۋىندى مەموريالدىق پوەتيكاعا نەگىزدەلگەن، ياعني ۇمىت قالعان تاريحي وقيعالاردى ەسكە الۋ، قۇربان بولعانداردى رۋحاني تۇرعىدان اقتاۋ ماقساتىن كوزدەيدى.
تولعاۋدىڭ العاشقى جولدارىنداعى:
«قاسىرەتتى قارا پىشاق قايرالدى،
قارا بۇلت قاراتاۋدى اينالدى،
قارا قويدىڭ اياقتارى بايلاندى»
دەگەن تارماقتاردا قارا ءتۇس سيمۆوليكاسى ەرەكشە كوركەمدىك قىزمەت اتقارادى. قازاق دۇنيەتانىمىندا قارا ءتۇس تەك قايعىنىڭ بەلگىسى ەمەس، سونىمەن قاتار اۋىر تاريحي كەزەڭدى، سىناقتى، قاسىرەتتى ۋاقىتتى بىلدىرەتىن مادەني كود بولىپ تابىلادى. مۇندا «قارا پىشاق»، «قارا بۇلت»، «قارا قوي» وبرازدارى ارقىلى تراگەديالىق احۋال الدىن الا دايىندالادى.
بۇل ۇزىندىدە اللەگوريالىق بەينەلەۋ مەن سيمۆولدىق دەتال قاتار قولدانىلادى. «قارا قوي» – ناقتى مال بەينەسىنەن گورى مومىن حالىقتىڭ جيناقتالعان سيمۆولى. قوي وبرازى قازاق تانىمىندا جۋاستىق پەن كونبىستىكتىڭ بەلگىسى بولسا، ونىڭ «اياعىنىڭ بايلانۋى» حالىقتىڭ ەركىندىگىنىڭ شەكتەلۋىن، زورلىققا ۇشىراۋىن بىلدىرەدى. «تۇياق سەرپۋ» مەتافوراسى – ۇلتتىق قارسىلىقتىڭ سيمۆولى رەتىندە شىعارما اتاۋىنىڭ نەگىزگى كونتسەپتۋالدىق وزەگىن قۇرايدى. مۇنداعى «تۇياق» وبرازى سىرتتاي ءالسىز، قورعانسىز بولىپ كورىنەتىن تىرشىلىك يەسىنىڭ سوڭعى مۇمكىندىگىن، شەگىنە جەتكەن قارسىلىعىن بىلدىرەتىن سيمۆولدىق مانگە يە. اۆتور وسى مەتافورا ارقىلى مومىن حالىقتىڭ تابيعي سابىرلىلىعى مەن ءتوزىمىنىڭ شەگى بار ەكەنىن، تاريحي ادىلەتسىزدىك پەن زورلىققا تاپ بولعان جاعدايدا ونىڭ دا قارسىلىق كورسەتۋگە ءماجبۇر بولاتىنىن بەينەلەيدى. وسى تۇرعىدان العاندا، «تۇياق سەرپۋ» – جەكە ارەكەت ەمەس، ۇلتتىق نامىس پەن حالىقتىق رۋحتىڭ ويانۋىن تانىتاتىن كوركەمدىك كونتسەپت رەتىندە كورىنەدى..
«مومىنىم-اي، ەڭ سوڭعى رەت تۇياعىن
سەرپىپ قالدى... كەتتى ءۇزىلىپ جىپتەرى»
دەگەن جولداردا حالىقتىڭ تراگەديالىق تاعدىرى بەينەلەنەدى. مۇنداعى «ءۇزىلىپ كەتكەن ءجىپ» – ادامنىڭ ومىرىمەن قاتار، تاريحي ساباقتاستىقتىڭ، قالىپتى تىرشىلىكتىڭ بۇزىلعانىن بىلدىرەتىن سيمۆولدىق وبراز.
بۇل جەردە انتيتەزالىق قۇرىلىم بايقالادى: ءبىر جاعىندا – «مومىن حالىق»، ەكىنشى جاعىندا – «قارۋلى كۇش». اۆتور وسى قاراما-قارسىلىق ارقىلى بيلىك زورلىعى مەن حالىقتىڭ دارمەنسىز جاعدايىن اشادى.
تولعاۋداعى نەگىزگى كوركەمدىك تاسىلدەردىڭ ءبىرى – تاريحي پاراللەليزم. اۆتور سوزاق كوتەرىلىسىن جەكە وقيعا رەتىندە ەمەس، قازاق حالقىنىڭ عاسىرلار بويعى كۇرەس تاريحىنىڭ جالعاسى رەتىندە قاراستىرادى.
«قارا ءجىپتىڭ ۇزىلگەن سول ۇشىنان
باستالادى سايىن قازاق دالاسى»
دەگەن جولداردا تاريحي ساباقتاستىق يدەياسى بەرىلەدى. «قارا ءجىپ» – حالىق باسىنان وتكەن قاسىرەتتەردى بايلانىستىراتىن سيمۆول. ول ءبىر جاعىنان ءۇزىلىستى بىلدىرسە، ەكىنشى جاعىنان جاڭا تاريحي كەزەڭنىڭ باستالۋىن مەڭزەيدى.
تولعاۋداعى قاراتاۋ، سوزاق، بابا-اتا، سۋىندىق سەكىلدى مەكەن اتاۋلارى جاي عانا گەوگرافيالىق نىساندار ەمەس، كوركەم حرونوتوپ قىزمەتىن اتقارادى. م.ءباحتيننىڭ حرونوتوپ تەورياسى تۇرعىسىنان قاراعاندا، كەڭىستىك پەن ۋاقىت شىعارمادا اجىراماس بىرلىكتە بەرىلەدى.
سوزاق كەڭىستىگى – تاريحي قاسىرەتتىڭ كۋاگەرى بولعان ساكرالدى مەكەن. اقىن بۇل جەرلەردى ءتىرى تاريحي جاد يەسى رەتىندە بەينەلەيدى:
«قان توكتى قىزىلىڭ دا، اقتارىڭ دا».
مۇندا جەر بەينەسى انتروپومورفتىق سيپات الادى. ياعني تابيعات پەن كەڭىستىك ادام تاعدىرىمەن ساباقتاسىپ، ۇلتتىق تراگەديانىڭ كۋاسىنە اينالادى.
تولعاۋدا «مولا» كونتسەپتىسى ەرەكشە فيلوسوفيالىق ماعىناعا يە. مولا – تەك ولىلەر مەكەنى ەمەس، تاريحي ۇنسىزدىكتىڭ، ۇمىت قالعان تاعدىرلاردىڭ سيمۆولى.
«ۇنسىزدىك ايقايلايدى، شاقىرادى،
ەلەۋسىزدەۋ مولالار جاتىر ءانى»
دەگەن جولداردا وكسيۋموروندىق ءتاسىل بايقالادى. «ۇنسىزدىكتىڭ ايقايلاۋى» ارقىلى اۆتور تاريحي شىندىقتىڭ سىرتتاي تىنىش بولعانىمەن، ىشكى مازمۇنى جاعىنان وتە اۋىر ەكەنىن كورسەتەدى. مولا بەينەسى جانە ءولىم حرونوتوپى تولعاۋدا تەرەڭ فيلوسوفيالىق-سيمۆولدىق مانگە يە. مۇنداعى «مولا» ۇعىمى تاريحي ۇنسىزدىكتىڭ، ۇمىت قالعان تاعدىرلاردىڭ جانە حالىق جادىندا ساقتالعان قاسىرەتتى وقيعالاردىڭ كوركەم بەلگىسى رەتىندە تانىلادى. «ۇنسىزدىك ايقايلايدى، شاقىرادى، / ەلەۋسىزدەۋ مولالار جاتىر ءانى» دەگەن جولداردا وكسيۋموروندىق ءتاسىل قولدانىلىپ، سىرتقى تىنىشتىق پەن ىشكى قاسىرەتتىڭ قاراما-قايشىلىعى اشىلادى. «ۇنسىزدىكتىڭ ايقايلاۋى» ارقىلى اۆتور تاريحي شىندىقتىڭ ۇزاق ۋاقىت بويى كومەسكىلەنگەنىمەن، ونىڭ رۋحاني سالماعى مەن حالىق ساناسىنداعى جاڭعىرىعى جويىلماعانىن كورسەتەدى.
مولالار ارقىلى اقىن وتكەن داۋىردەگى قۇرباندار تاعدىرىن ەسكە ءتۇسىرىپ، ولاردىڭ ءۇنسىز قالعان مۇڭىن بۇگىنگى ۇرپاق ساناسىنا جەتكىزەدى. ناچالو فورمىكونەتس فورمى
تولعاۋداعى ناقتى رۋ-تايپا اتتارى (بوجبان، ماڭعىتاي، ساڭعىلى، تاما، ت.ب.) جاي عانا ءتىزىم ەمەس. بۇل – سول كەزدەگى جويىلىپ بارا جاتقان قازاقتىڭ ءداستۇرلى الەۋمەتتىك قۇرىلىمىنىڭ «ءتىرى كارتاسى». اۆتور وسى ەسىمدەر ارقىلى تراگەديانىڭ تەك جەكە ادام ەمەس، تۇتاس ءبىر قاۋىمداستىق دەڭگەيىندە بولعانىن كورسەتەدىتەرەڭ فيلوسوفيالىق-سيمۆولدىق مانگە يە. مۇنداعى «مولا» ۇعىمى تەك قانا ولىلەر مەكەنى رەتىندە ەمەس، تاريحي ۇنسىزدىكتىڭ، ۇمىت قالعان تاعدىرلاردىڭ جانە حالىق جادىندا ساقتالعان قاسىرەتتى وقيعالاردىڭ كوركەم بەلگىسى رەتىندە تانىلادى.
شىعارمادا اقىن بەينەسى تەك باقىلاۋشى ەمەس، تاريحي شىندىقتى جەتكىزۋشى تۇلعا رەتىندە كورىنەدى. ونىڭ:
«تولعاماۋ بۇل تاريحتى كۇنا ماعان،
جىرلاماۋ بۇل تاريحتى كۇنا ساعان».
اقىن تاريحتى جىرلاۋ ارقىلى ەتيكالىق مىندەتىن ورىندايدى. وتكەندى ۇمىتپاۋ – ۇلتتىق سانانى ساقتاۋدىڭ شارتى رەتىندە تانىلادى.
تولعاۋداعى «قارا ءتۇس»، «تۇياق سەرپۋ»، «مولا»، «قاراتاۋ»، «سوزاق» سەكىلدى وبرازدار سيمۆولدىق جۇيە قۇراپ، حالىق تاعدىرىنىڭ تراگەديالىق كارتيناسىن جاسايدى.
الاش بوپ جەلبىرەدى سارى الا تۋ» دەگەن جول – كوتەرىلىستىڭ تەك اشتىققا قارسى ەمەس، ۇلتتىق ازاتتىق يدەياسىمەن (الاش وردا مۇراسىمەن) بايلانىستى بولعانىن ايقىندايتىن ساياسي مەسسەدج. تولعاۋداعى «الاش» يدەياسى مەن «سارى الا تۋ» سيمۆوليكاسى – بۇل كوتەرىلىستىڭ ساياسي جانە رۋحاني دەڭگەيىن كورسەتەتىن ەڭ ماڭىزدى دەتالدار. الاش يدەياسى مەن سارى الا تۋ سيمۆوليكاسى ءوزارا تىعىز ساباقتاسىپ، كوتەرىلىستىڭ بيىك رۋحىن ايقىندايدى. اۆتور «الاش بوپ جەلبىرەدى...» دەگەندە، سوزاق كوتەرىلىسىن تەك اشتىققا نارازىلىق ەمەس، ۇلتتىق بوستاندىق جولىنداعى كۇرەس رەتىندە بەينەلەپ، 1917 جىلعى الاش وردا يدەيالارىنىڭ حالىق جادىندا وشپەگەنىن كورسەتەدى. ال بۇل كۇرەستىڭ ايبارى بولعان «سارى الا تۋ» – حاندىق داۋىردەن كەلە جاتقان مەملەكەتتىلىك پەن اتا-بابا ارۋاعىنىڭ نىشانى. ەجەلگى تۇركى تانىمىنداعى قاسيەتتى سارى ءتۇستى تۋدىڭ جەلبىرەۋى حالىقتىڭ ۇلتتىق نامىسى مەن كەگىنىڭ ويانىپ، ەركىندىك رۋحىنىڭ رەپرەسسيادان جوعارى تۇرعانىن پاش ەتەدى.بۇل وبرازدار مومىن حالىقتىڭ «تۇياق سەرپۋىن» جاي عانا ءولىم الدىنداعى قيمىل ەمەس، ۇلتتىق دەڭگەيدەگى ساياسي قارسىلىققا كوتەرەدى.
قازاق پوەزياسىندا ءوز ورنىن ويىپ تۇرىپ العان، پاتريوت، ۇلتتىق رۋحتىڭ نىعايا بەرۋىن كوكسەگەن، سول جولدا ايانباي تەر توككەن، سالت-ءداستۇردى ارداق تۇتىپ، وسەر ۇرپاققا اماناتتاۋدا ازاماتتىق پوزيتسياسى مىقتى، ەل مەن جەر تانۋدان جالىقپاي ىزدەنەتىن قاسىمحان اقىن بيىل اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىققا ۇمىتكەر بولىپ، باق سىناۋدا.
قاسىمحان بەگمانوۆ ەلىمىزدىڭ ەڭ بەدەلدى سىيلىعىنا شىنىمەن لايىق اقىن!
گاۋحار بالتابايقىزى
Abai.kz
