بۇكىل الەم ءومىرى ءتۇرلى جان يەلەرىنىڭ جەتىلىپ، بەلگىلى ءبىر ماقساتقا جەتۋىنە ارنالعان. قاسيەتتى قۇراندا «تۇبىندە بارلىعى ماعان قايتادى»  [قۇران، 21-93] دەگەن ايات بار. حاكىم ابايدىڭ دا «جانە وعان (ءتۇپ يەگە) قايتپاقسىڭ، ونى ويلاماي، وزگە ماقسات اقىلعا تولا ما ەكەن؟» دەگەن عيبراتتى ءسوزى بار. بارلىق جان يەلەرىن قامتيتىن بۇكىل بولمىس ءومىرىنىڭ تۇپكى ماقساتى وسىنداي.

اباي ءوزىنىڭ وتىز سەگىزىنشى سوزىندە جەر بەتىندەگى باسقا جان يەلەرىنىڭ اراسىندا ءتۇپ يەگە قايتۋعا تەك قانا ادام بالاسىنىڭ مۇمكىندىگى بارىن تۇسىندىرەدى. سەبەبى، وعان باسقا جان يەلەرىنەن بولەك ەرەكشە اقىل بەرىلگەن. وزىنە بەرىلگەن ەرەكشە اقىلىمەن ءومىردىڭ وسى تۇپكى ماقساتىنا جەتۋ جولىنا تۇسكەندە عانا ادام بالاسى ءوزىنىڭ نەگىزگى ادامدىق بورىشىن تولىق ورىنداپ، جەتىلۋدىڭ شىڭىنا جەتەدى. بۇل جولدى اباي كورسەتكەن «تولىق ادام» جولى دەسەك ارتىق بولمايدى.

ادامنىڭ جەتىلۋ جولى سەنىمنەن باستالادى. ادام الەم كورىنىستەرىن ءبىلىپ، تانىعاننان كەيىن، ولاردىڭ ءبىر جاراتۋشىسى بارىن سەزىنىپ، سەنىمى جەتىلىپ تولىق يمان دارەجەسىنە كوتەرىلەدى.

اباي ىلىمىندە تولىق ادام جولى «جارىم ادام»، «ادام» جانە «تولىق ادام» دەپ ءۇش ساتىعا بولىنەتىنى بەلگىلى. بۇلار بەلگىلى ءبىر كاتەگوريالار، ياعني ءبىر-بىرىنەن بولەك ناقتى تۇسىنىكتەرى مەن سيپاتتارى بار. ادامداردىڭ رۋحاني دارەجەسىن، قوعامداعى الاتىن ورنىن ناقتى ايىرىپ ءبىلۋ ءۇشىن بۇل ساتىلاردى جاقسى ءبىلۋ كەرەك.

«جارىم ادام» ساتىسى. قۇرساق قامىمەن جۇرگەن، ءومىردىڭ زاتتىق بولىگىنە عانا قۇنىققانداردى اباي جارىم ادام، ال ولاردى تاربيەلەپ، وقىتاتىنداردى جارىم موللا دەسە، ولاردىڭ وزدەرىنىڭ رۋحاني دەڭگەيىن جارىم مۇسىلمان دەپ اتايدى. بۇلاردىڭ اللا تاعالاعا دەگەن سەنىمى وتە تومەن، ءتىپتى «جوق» دەۋگە بولادى. جارىم مۇسىلمان – ءوزىن مۇسىلمان دەپ اتاپ، بىراق مۇسىلماندىق قاعيدالاردى ورىندامايدى. كەرەك بولسا ول اللا تاعالاعا قۇلشىلىق جاساۋ ەمەس، كەرىسىنشە، ءوزىنىڭ ومىرىنە كەرەگىن سۇراپ، ونى ءوزىنىڭ قىزمەتشىسى قىلىپ العىسى كەلەدى. ولاردىڭ ۇستازدارى دا وزدەرىنە سايكەس جارىم موللا، ياعني مۇنافيق ء(ىشى كاپىر، سىرتى عانا مۇسىلمان) بولىپ كەلەدى. جارىم ادامدار يماندىلىقتى ۇمىتىپ، قوعامنىڭ مورالدىق-ەتيكالىق نورمالارىن ەلەمەي، ءتان قۇمارىنا تولىق بەرىلەدى.

ءومىر تولقىنىنا بەرىلگەن مۇنداي بەيشارالاردى اباي «بويى بۇلعاڭ، ءسوزى جىلماڭ، كىمدى كورسەم مەن سونان، بەتتى باستىم، قاتتى ساستىم، تۇرا قاشتىم جالما-جان» دەپ سيپاتتاپ، نە بولماسا «اقىل دا جوق، مي دا جوق. دالاداعى اڭدارسىڭ» دەپ اڭمەن تەڭەيدى. ءوزىنىڭ شىعارمالارىندا «جارىم ادام» سيپاتى تۋرالى اباي جەتكىلىكتى جازىپ، تولىق سيپاتىن بەرگەن.

«ادام» ساتىسى. بۇل ساتى يماننان باستالادى. يماندى ادام كىناراتتى ىستەردەن اۋلاق بولۋعا ۇمتىلادى. ادام مەن جارىم ادامنىڭ نەگىزگى ايىماشىلىعى وسىندا جاتىر: ءبىرىنشىسى كۇنالى ىستەردەن قورقىپ، ولاردان اۋلاق بولىپ، جەتىلۋ جولىنا ۇمتىلسا، ال ەكىنشىسى ولاردان قورىقپاي، كۇنالى ىستەر جاساپ، ءومىر اعىمىنا بەرىلىپ، قۇلدىراي بەرەدى. بىراق، «ادام» ساتىسىنداعىلار ءتان قۇمارىنان ءالى شىعا الماي جۇرگەندەر. ولار بىردە ءومىردىڭ جارقىلىنا قۋانىپ، بىردە قاسىرەتىنەن زارداپ شەگەدى.

ابايدىڭ نەگىزگى اعارتۋشىلىق ەڭبەكتەرى وسى ساتىداعىلارعا ارنالادى.   ول «پەندەگە يمان ءوزى اشادى جول» دەپ ادامدى يماندىلىققا شاقىرادى. يماندىلىقتى قابىلداعان ادام جەتىلۋدىڭ تۋرا جولىنا ءتۇسىپ، جەتىستىككە جەتەدى. مۇنداي ادامنىڭ قاسيەتىن  اباي «ءۇش-اق نارسە ادامنىڭ قاسيەتى: ىستىق قايرات، نۇرلى اقىل، جىلى جۇرەك» دەپ بەرەدى. سەبەبى، بۇل قاسيەتتەر رۋحاني بولمىستان شىعادى: قايرات ءتان قايراتى ەمەس، جان قايراتى، سوندىقتان ول ىستىق; اقىل ميدان شىعاتىن سۋىق ەمەس، جۇرەكتەن شىعاتىن رۋحاني، سوندىقتان ول نۇرلى; جۇرەك دەنەگە قان جۇگىرتىپ، ونى باسقاراتىن سۋىق ەمەس، ول كوزى اشىلىپ، حاقتىڭ ساۋلەسى تۇسكەن، سوندىقتان جىلى جۇرەك.  بۇل قاسيەتتەر ۇلعايا كەلە ادامدى «تولىق ادام» دەڭگەيىنە كوتەرەدى.

اباي «ءوزىڭ ءۇشىن ەڭبەك قىلساڭ، ءوزى ءۇشىن وتتاعان حايۋاننىڭ ءبىرى بولاسىڭ; ادامدىقتىڭ قارىزى ءۇشىن ەڭبەك قىلساڭ، اللانىڭ سۇيگەن قۇلىنىڭ ءبىرى بولاسىڭ» دەپ ادامدىقتىڭ بەلگىسى ءوزىڭ ءۇشىن ەمەس، ەڭ اۋەلى باسقالاردىڭ قامى ءۇشىن ەڭبەك ەتۋ ەكەنىن تۇسىندىرەدى. ول اركىمدى ادام ساتىسىنا كوتەرۋ ءۇشىن قوعام ءومىرىن قامتيتىن، مورالدىق-ەتيكالىق نورمالارعا ارنالعان كوپتەگەن عيبراتتى سوزدەردى قالدىرعان. «بەس نارسەدەن قاشىق بول، بەس نارسەگە اسىق بول، ادام بولام دەسەڭىز» دەي كەلىپ، ولاردىڭ نە ەكەنىن تۇسىندىرەدى.

ادام ساتىسىنىڭ جوعارى دەڭگەيىن اباي «تەگىندە، ادام بالاسى ادام بالاسىنان اقىل، عىلىم، ار، مىنەز، دەگەن نارسەلەرمەن وزباق» دەپ بەرەدى.

تولىق ادام ساتىسى. بۇل ساتىداعىلاردىڭ سيپاتىن اباي «قۇداي تاعالانىڭ جولى دەگەن جول اللا تاعالانىڭ وزىندەي نيھاياتسىز (شەكسىز، ولشەۋسىز) بولادى. ونىڭ نيھاياتىنا ەشكىم جەتپەيدى. بىراق سول جولعا ءجۇرۋدى وزىنە شارت قىلىپ كىم قادام باستى، ول تازا مۇسىلمان، تولىق ادام دەلىنەدى»  دەپ بەرەدى.  بۇل سوزدەر  «تولىق ادام» بولۋدىڭ شارتى، ياعني ەرەجەسى بولىپ تابىلادى. «ادام» مەن «تولىق ادامدى»  اجىراتا ءبىلۋ ءۇشىن بۇل شارتتى ەستەن شىعارماۋ كەرەك. «تولىق ادام» بولۋ ءۇشىن اللا تاعالانىڭ شەكسىز جولىنا شارت قىلىپ قادام باسۋ كەرەك ەكەن. «بىراق بۇل جول – بەك شەتىن، بەك نازىك جول» دەپ اباي بۇل جولدىڭ كوپشىلىكتىڭ قولى ەمەس ەكەنىن ەسكەرتەدى. سەبەبى، مۇنداي جولعا ءتۇسۋ ءۇشىن ءفاني جالعان ومىردەن باس تارتىپ، ماڭگىلىكتى باقي الەمگە تولىق بەت بۇرۋ  كەرەك. بۇل جول --كوپشىلىكتىڭ قولىنان كەلمەيتىن سوپىلىق جول.

«ادام» مەن «تولىق ادامنىڭ» ايىرماشىلىعى ولاردىڭ يمان دەڭگەيىمەن انىقتالادى. «ادامنىڭ» يمانى ءالى تولىق ەمەس، سوندىقتان، ول ءناپسى ىقپالىنان شىعا المايدى، ال «تولىق ادامنىڭ» يمانى كامىل، سوندىقتان  ول ناپسىمەن كۇرەسە ءبىلىپ، جەتىلۋ بارىسىندا بۇل زاتتىق الەمنىڭ ىقپالىنان تولىق شىعا الادى. «ادامنىڭ» ماقساتى ءومىردىڭ باقىتى بولسا، ال «تولىق ادامنىڭ» ماقساتى -- اللا تاعالانىڭ ماحابباتىنا بولەنۋ. ءتۇپ يەگە قايتۋ دەگەنىمىز وسى. بۇل تولىق ادام جولىنىڭ شىڭى بولىپ تابىلادى.

«تولىق ادامنىڭ» العاشقى دەڭگەيى «كامىل مۇسىلمان». ول ەندى دۇنيە قىزىعىنا الاڭداماي، رۋحاني جولعا تولىق ءتۇسىپ، رۋحاني بىلىمگە ۇمتىلادى. وسىلاي شاريعاتتى باسا كوڭىل ءبولىپ زەرتتەي باستايدى. سوندىقتان، بۇل رۋحاني ءبىلىم الۋ دەڭگەيىن سوپىلار «شاريعات» دەپ اتايدى. رۋحاني ءبىلىم اياسىندا اللاعا قۇلشىلىق جولىنا ءتۇسىپ، ءارى قاراي «تاريقات» دەڭگەيىنە كوتەرىلەدى. ناتيجەسىندە، اباي كورسەتكەن «ىنتالى جۇرەك، شىن كوڭىل» شىڭدالىپ، رۋحاني سەزىمدەر پايدا بولا باستايدى. جاننان شىققان رۋحاني سەزىمدەردىڭ اسەرىنەن جان قۇمارىنا بەرىلگەن ادام ءفاني ءومىردىڭ جارقىلىنا قىزىقپايدى.  ول اللا تاعالانىڭ شەكسىز حيكمەتتەرىن سەزىپ، وزىنە بولمىس سىرلارىن كەڭىنەن اشىپ، ءومىردىڭ ءمان-ماعىناسىن تولىق تۇسىنە باستايدى. بۇل «ماعريفات» دەڭگەيى، اباي ولاردى «حاكىم» دەپ اتايدى.

جەتىلۋ بارىسىندا ادام شەكسىز ءلاززات سەزىمىندە شومىلۋعا مۇمكىندىك الادى. اللانىڭ نۇرىمەن تۇراقتى بايلانىس ورنايدى. لاززاتقا تولى بۇل رۋحاني سەزىم اللاعا دەگەن شەكسىز ماحابباتقا اينالادى. بۇل «اقيقات» دەڭگەيى، ولاردى اباي «اۋليە» دەپ اتايدى. وسىلاي جان ءتۇپ يەگە قايتادى. بۇل رۋحاني جەتىلۋدىڭ شىڭى، بولمىسپەن بىرىگىپ، جان ءوزىنىڭ اللامەن بىرلىگىن تولىق سەزىنەدى. اباي كورسەتكەن ءتۇپ يەگە قايتۋدىڭ ەڭ جوعارعى دەڭگەيى وسى. ابايدىڭ «سەن دە ءسۇي ول اللانى جاننان ءتاتتى» دەگەن ۇندەۋى ىسكە اسادى.

اباي «تولىق ادامنىڭ» ءتورتىنشى دەڭگەيى «پايعامبار» تۋرالى دا جازادى. بىراق، بۇل دەڭگەيگە اركىم جەتە المايدى، سەبەبى، بۇل دەڭگەي تەك قانا اللانىڭ حۇزىرىندا.

يماندى بەكىتۋ ءۇشىن ناپسىدەن ارىلعان ىنتالى جۇرەك، شىن كوڭىل كەرەك.  ءفاني الەمگە بايلانعان كوپشىلىك ادامدار تولىق ادام جولىنىڭ شىڭىنا جەتە المايدى. بۇل تۋرالى اباي بىلاي دەپ تۇسىندىرەدى:

كوڭىلدە وزگە ماحاببات تۇرعاندا، حاقلىقتى تاپپايدى. ادامنىڭ عىلىمى، ءبىلىمى حاقيقاتقا، راستىققا قۇمار بولىپ، ارنارسەنىڭ ءتۇبىن، حيكمەتىن بىلمەككە ىنتىقتىقپەنەن تابىلادى...بولماسا مال تاپپاق، ماقتان تاپپاق، عيززات-قۇرمەت تاپپاق سەكىلدى نارسەلەردىڭ ماحابباتىمەن عىلىم-ءبىلىمنىڭ حاقيقاتى تابىلمايدى.

سونىمەن، رۋحاني جەتىلۋدىڭ جەتى دەڭگەيىن كورسەتۋگە بولادى. ولار: ا) سەزىمدەر ارقىلى اقپارات الۋ; ءا) اقپارات ارقىلى تانۋ; ب) تانۋ ارقىلى سەنىمگە يە بولۋ; ۆ) سەنىم ارقىلى ءبىر جاراتۋشى بارىنا سەنىپ، يمانعا جەتۋ; گ) اللاعا قۇلشىلىق ەتىپ جاراتۋشىمەن بايلانىس ورناتۋ; د) بايلانىس ارقىلى جاراتۋشىعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىككە جەتۋ; ە) سۇيىسپەنشىلىك ارقىلى ءتۇپ يەگە قايتۋ.

وسىنىڭ بارلىعى اباي كورسەتكەن «تولىق ادام» جولى ادامنىڭ رۋحاني جەتىلۋ جۇيەسى جانە بۇكىل ادامزاتقا ورتاق اسا ماڭىزدى قۇندىلىق ەكەنىن كورسەتەدى.

دوسىم وماروۆ، ابايتانۋشى، تەولوگ

Abai.kz