قازاقستان مەملەكەت باسشىسى دەڭگەيىندە التىن وردانىڭ بەينەسىن ءۇستىرت كەڭەستىك ستەرەوتيپتەردەن تازارتۋ جانە جوشى ۇلىسىن ۇلتتىق جانە الەمدىك تاريحتاعى شىنايى ورنىنا قايتارۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. بۇل ءبىر عانا جارلىق نەمەسە ءبىر رەتتىك ەسكە الۋ ناۋقانى ەمەس، مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ دايەكتىلىگى.

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇكىل الەمدە التىن وردا رەتىندە بەلگىلى جوشى ۇلىسى ۇلى دالانىڭ كەڭ بايتاق كەڭىستىگىندەگى مەملەكەتتىك قۇرىلىستىڭ شىڭى بولعانىن بىرنەشە رەت اتاپ ءوتتى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا، ونىڭ ساياسي جانە گەوساياسي مۇراسى بىرقاتار ەۋرازيا مەملەكەتتەرىنىڭ، سونىڭ ىشىندە قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋىنا نەگىز بولدى.

جەڭىمپازدار جازعان تاريح!

ونجىلدىقتار بويى التىن وردا تاريحى رەسەي يمپەرياسىنىڭ، سودان كەيىن كەڭەستىك تاريحناما تۇرعىسىنان ۇسىنىلدى. التىن وردا نەگىزىنەن جويقىن كۇش، قىسىمنىڭ، ارتتا قالۋشىلىقتىڭ جانە زورلىق-زومبىلىقتىڭ كوزى رەتىندە بەينەلەندى. ونىڭ مەملەكەتتىك ينستيتۋتتارى، ديپلوماتيالىق جۇيەسى، ساۋدا جولدارى، سالىق اكىمشىلىگى، قالا مادەنيەتى جانە ەۋرازيانىڭ قالىپتاسۋىنا اسەرى نە ەلەۋسىز قالدىرىلدى، نە ادەيى ارتقا تاستالدى.

بۇل تۇسىندىرمە يمپەرلىق ورتالىق ءۇشىن ىڭعايلى بولدى. ول ۇلى دالا مەملەكەتتەرىن تاريحي تۇرعىدان شەتكەرى، تاۋەلسىز ۇلتتىق دامۋعا قابىلەتسىز دەپ كورسەتۋگە مۇمكىندىك بەردى. وسى شەڭبەردە قازاقستان تاريحى قۋاتتى دالا يمپەريالارىنان ەمەس، شىن مانىندە، قازاق جەرلەرىن رەسەي يمپەرياسىنا قوسۋدان باستالۋى كەرەك ەدى. بۇگىندە قازاقستان بۇل كوزقاراستى جوققا شىعارادى.

جوشى ۇلىسى ەندى بوتەن جانە جاۋ مەملەكەت رەتىندە ەمەس، ءوزىنىڭ تاريحي ءداستۇرىنىڭ ماڭىزدى بولىگى رەتىندە قاراستىرىلادى. قازاق حاندىعى كەيىنىرەك مۇرا ەتكەن ساياسي ينستيتۋتتار، ديپلوماتيالىق ادەت-عۇرىپتار، اسكەري-اكىمشىلىك جۇيە جانە مادەني ورتا ونىڭ اۋماعىندا قۇرىلدى.

توقاەۆتىڭ ءوزى جوشى ۇلىسىنىڭ اۋماعى ءوزىنىڭ شىڭىندا التى ميلليون شارشى شاقىرىمنان اسقانىن اتاپ ءوتتى. بۇل الەمدەگى ەڭ ءىرى يمپەريالارمەن سالىستىرۋعا بولاتىن كەڭ اۋقىمداعى ەۋرازيالىق دەرجاۆا بولدى.

«موڭعول-تاتار مويىنتۇرىعىنان» مەملەكەتتىك مۇراعا دەيىن...

قازىرگى تاريحي ساياساتتىڭ نەگىزگى ءمانى - كوزقاراستىڭ وزگەرۋى. التىن وردا ەندى تەك ورىس كنيازدىكتەرىمەن قارىم-قاتىناس تاريحى ارقىلى قاراستىرىلمايدى. ول ورىس تاريحىنىڭ قوسىمشاسى نەمەسە ماسكەۋدىڭ كوتەرىلۋىنە ۋاقىتشا كەدەرگى بولعان جوق. ول شىعىس پەن باتىس اراسىنداعى نەگىزگى ساۋدا جولدارىن باقىلاپ، ەۋروپامەن، يسلام الەمىمەن، كاۆكازبەن، ورتالىق ازيامەن جانە قىتايمەن ديپلوماتيالىق بايلانىستاردى ساقتاپ وتىرعان ۇلى دالانىڭ تاۋەلسىز مەملەكەتى بولدى.

جوشى ۇلىسىنىڭ اۋماعىندا ءىرى قالالار، وزىندىك مونەتا شىعارۋ، سالىق جۇيەسى، پوشتا بولىمشەلەرى جانە اكىمشىلىك بولدى. مەملەكەت ءارتۇرلى حالىقتار مەن دىندەردى بىرىكتىردى، ال ونىڭ ساياسي مادەنيەتى بۇكىل ەۋرازيا الەمىنە تەرەڭ اسەر ەتتى. بۇل فاكتىنى مويىنداۋ قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ شىعۋ تەگى تۋرالى تۇسىنىگىمىزدى دە وزگەرتەدى.

قازاق حاندىعى ەش جەردەن پايدا بولعان جوق. بۇل جوشى ۇلىسى مەن ونىڭ شىعىس بولىگى - اق وردادا بولىپ جاتقان ساياسي پروتسەستەردىڭ تىكەلەي جالعاسى بولدى. مىنە، سوندىقتان التىن وردا تاريحىن قالپىنا كەلتىرۋ تەك عىلىمي عانا ەمەس، سونىمەن قاتار ۇلتتىق تىرشىلىگىنىڭ ماسەلەسى.

مەملەكەتتىڭ ساياساتى قازىردىڭ وزىندە قۇرىلعان. قازاقستاندا جوشى ۇلىسىن زەرتتەۋ ينستيتۋتى قۇرىلدى. مەملەكەت باسشىسى ونىڭ عىلىمي الەۋەتىن نىعايتۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى ەرەكشە ايتتى. حالىقارالىق سيمپوزيۋمدار مەن ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر وتكىزىلىپ، عىلىمي ەڭبەكتەر جاريالانىپ، ەجەلگى قونىستار مەن تاريحي ەسكەرتكىشتەردى ساقتاۋ ماسەلەسى كوتەرىلۋدە.

جوشى ۇلىسىنىڭ تاريحى بىرتىندەپ ەلدىڭ مادەني، ءبىلىم بەرۋ جانە الەۋمەتتىك كۇن ءتارتىبىنىڭ ءبىر بولىگىنە اينالۋدا. بۇل جۇمىستىڭ پرەزيدەنتتىك دەڭگەيدە جۇرگىزىلىپ جاتقانى ەرەكشە ماڭىزدى. بۇل جەكە تاريحشىلار اراسىنداعى داۋ ەمەس، ۇلتتىق تاريحتىڭ تۇتاس تۇجىرىمداماسىن قايتا قاراۋ دەگەندى بىلدىرەدى. قازاقستان مالىمدەيدى - التىن وردا تاريحى باسقا بىرەۋدىڭ تاريحى ەمەس.

بۇل ۇلى دالانىڭ مەملەكەتتەرىنىڭ، حالىقتارىنىڭ جانە اۋماقتارىنىڭ تاريحى، ال قازاق حالقى وسى وركەنيەتتىڭ نەگىزگى مۇراگەرلەرىنىڭ ءبىرى. سونىمەن قاتار، تاريحي ادىلەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋ جاڭا ميفتەردى جاساۋعا ۇلاسپاۋى كەرەك. كەڭەستىك شتامپتاردىڭ جەڭىلدەتىلگەن ماداقتاۋمەن الماستىرۋعا بولمايدى. جوشى ۇلىسىنىڭ دەرەككوزدەرىن، ارحەولوگياسىن، ءتىلىن، ەكونوميكاسىن جانە ساياسي قۇرىلىمىن تەرەڭ زەرتتەۋ قاجەت.

نەگىزگى قادام جاسالدى!

مەملەكەتتىك دەڭگەيدە يمپەرلىق جانە كەڭەستىك تاريحناما قالىپتاستىرعان التىن وردا بەينەسىنىڭ بىرجاقتى جانە كوبىنەسە ساياسي تۇرعىدان نەگىزدەلگەنى مويىندالدى. قازاقستان ءوز تاريحىن ايتۋ قۇقىعىن قايتارىپ الۋدا — بۇرىنعى يمپەرلىق ورتالىقتىڭ كوزىمەن ەمەس، مەملەكەتتىلىگى جوشى ۇلىسىنىڭ ءدال جۇرەگىندە قالىپتاسقان حالىقتىڭ كوزقاراسى تۇرعىسىنان.

التىن وردا ەندى شەتەلدىك شاپقىنشىلىقتىڭ سيمۆولى ەمەس. ول ۇلى دالانىڭ ەڭ ءىرى دەرجاۆالارىنىڭ ءبىرى جانە قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ دامۋىنداعى شەشۋشى كەزەڭ رەتىندە قازاقستاننىڭ تاريحي جادىنا ورالۋدا.

كەرىمسال جۇباتقانوۆ

Abai.kz