بۇگىنگى الەمدە مەملەكەتتەردىڭ قۋاتى تەك اسكەرىنىڭ سانى نەمەسە ەكونوميكاسىنىڭ كولەمىمەن عانا ولشەنبەيدى. اقپاراتقا يە بولۋ، قوعامدىق پىكىردى قالىپتاستىرۋ جانە ادامداردىڭ ساناسىنا ىقپال ەتۋ – قازىرگى زاماننىڭ ەڭ ماڭىزدى ستراتەگيالىق ارتىقشىلىقتارىنىڭ بىرىنە اينالدى. ەگەر وتكەن عاسىرلاردا مەملەكەتتەر جەر ءۇشىن، تابيعي بايلىق ءۇشىن نەمەسە اسكەري ۇستەمدىك ءۇشىن كۇرەسسە، بۇگىنگى تاڭدا كۇرەستىڭ باستى الاڭى – اقپارات كەڭىستىگى. سوندىقتان ءححى عاسىردى «اقپاراتتىق سوعىس ءداۋىرى» دەپ اتاۋ بەكەر ەمەس.

اقپاراتتىق سوعىس – بۇل قارۋ قولدانباي-اق قارسىلاستىڭ قوعامدىق ساناسىنا، ساياسي شەشىمدەرىنە، مادەني قۇندىلىقتارىنا جانە ۇلتتىق بىرلىگىنە ىقپال ەتۋگە باعىتتالعان ارەكەتتەردىڭ جيىنتىعى. ونىڭ ماقساتى – ادامداردىڭ ويىن وزگەرتۋ، قوعامدا كۇمان مەن سەنىمسىزدىك تۋعىزۋ، مەملەكەتتەردىڭ ىشكى تۇراقتىلىعىن السىرەتۋ نەمەسە ناقتى ءبىر ساياسي ماقساتقا قول جەتكىزۋ. مۇنداي سوعىستا تانك تە، زىمىران دا مىندەتتى دەپ ايتا المايمىز. ءبىر عانا جالعان اقپارات، قولدان جاسالعان بەينەروليك نەمەسە الەۋمەتتىك جەلىدەگى ۇيىمداستىرىلعان ناۋقان ميلليونداعان ادامنىڭ پىكىرىنە اسەر ەتە الادى.

اقپاراتتىق ىقپال ەتۋ تاسىلدەرى ادامزات تاريحىندا كونەدەن بولعانىمەن، تسيفرلىق تەحنولوگيالاردىڭ قارقىندى دامۋى بۇل ۇدەرىستى مۇلدە جاڭا دەڭگەيگە كوتەردى. ينتەرنەتتىڭ، الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ جانە ءموبيلدى قۇرىلعىلاردىڭ كەڭ تارالۋى اقپاراتتىڭ تارالۋ جىلدامدىعىن بىرنەشە ەسە ارتتىردى. كەزىندە ءبىر جاڭالىقتىڭ الەمگە جەتۋى ءۇشىن بىرنەشە كۇن نەمەسە اپتا قاجەت بولسا، بۇگىندە بىرنەشە سەكۋند جەتكىلىكتى. بۇل مۇمكىندىك قوعام ءۇشىن دە، مەملەكەتتەر ءۇشىن دە جاڭا مۇمكىندىكتەرمەن قاتار جاڭا قاۋىپتەردى دە الا كەلدى.

قازىرگى كۇندەرى الەمدە كۇنىنە ميللياردتاعان اقپارات الماسادى. الايدا سول اقپاراتتىڭ ءبارى بىردەي شىنايى ەمەس. جالعان جاڭالىقتار، بۇرمالانعان دەرەكتەر، مانيپۋلياتسيالىق ماتەريالدار جانە ارانداتۋشىلىق كونتەنت اقپاراتتىق كەڭىستىكتىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالدى. كەيدە وتىرىك اقپاراتتىڭ تارالۋ جىلدامدىعى شىنايى اقپاراتتان الدەقايدا جوعارى بولادى. سەبەبى ادامدار ەموتسيا تۋدىراتىن، سەنساتسيالىق نەمەسە قورقىنىش ۇيالاتاتىن اقپاراتقا كوبىرەك نازار اۋدارادى.

اقپاراتتىق سوعىستىڭ باستى ەرەكشەلىگى – ونىڭ كوزگە كورىنبەيتىندىگىندە. مەملەكەتكە شابۋىل جاسالىپ جاتقانىن قوعام بىردەن اڭعارماۋى مۇمكىن. بىراق ۇزاق ۋاقىت بويى جۇرگىزىلگەن اقپاراتتىق ىقپال ادامداردىڭ قۇندىلىقتارىنا، تاريحي جادىنا، ساياسي ۇستانىمىنا جانە ۇلتتىق بىرلىگىنە اسەر ەتەدى. سوندىقتان قازىرگى زاماننىڭ قاۋىپسىزدىگى تەك اسكەري قورعانىسپەن عانا دەمەيىك، اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكپەن دە تىعىز بايلانىستى.

سوڭعى جىلدارى جاساندى ينتەللەكتىنىڭ دامۋى اقپاراتتىق سوعىستىڭ مۇمكىندىكتەرىن ودان ءارى كەڭەيتتى. بۇگىندە ادامنىڭ داۋىسىن اينىتپاي كوشىرەتىن، ونىڭ بەينەسىن شىنايى ەتىپ جاسايتىن تەحنولوگيالار كەڭىنەن قولدانىلا باستادى. مۇنداي قۇرالدار ارقىلى جالعان سۇحباتتار، قولدان جاسالعان بەينەماتەريالدار نەمەسە ەشقاشان ايتىلماعان مالىمدەمەلەردى شىنايى ەتىپ كورسەتۋ مۇمكىندىگى ارتتى. ەگەر قوعام مۇنداي اقپاراتتى سىن تۇرعىسىنان قابىلداماسا، ونىڭ سالدارى وتە اۋىر بولۋى ىقتيمال.

الەۋمەتتىك جەلىلەر دە قازىرگى اقپاراتتىق سوعىستىڭ نەگىزگى قۇرالدارىنىڭ بىرىنە اينالدى. بۇرىن قوعامدىق پىكىردى قالىپتاستىرۋدا تەلەديدار مەن گازەت جەتەكشى ءرول اتقارسا، بۇگىندە ميلليونداعان ادام اقپاراتتى TikTok, Instagram, Facebook, X نەمەسە Telegram سياقتى پلاتفورمالاردان الادى. بۇل پلاتفورمالاردىڭ الگوريتمدەرى قولدانۋشىنىڭ قىزىعۋشىلىعىنا قاراي اقپارات ۇسىنىپ، ونىڭ كوزقاراسىن كۇشەيتۋى مۇمكىن. سونىڭ سالدارىنان ادامدار ءارتۇرلى پىكىرلەرمەن تانىسۋدىڭ ورنىنا وزىنە ۇقساس اقپاراتتىق ورتادا قالىپ قويادى. مۇنداي قۇبىلىس قوعامداعى پولياريزاتسيانى كۇشەيتىپ، ءوزارا تۇسىنىستىكتى السىرەتەدى.

اقپاراتتىق سوعىس تەك مەملەكەتتەر اراسىندا عانا ەمەس، ەكونوميكا سالاسىندا دا جۇرگىزىلەدى. كومپانيالار ءوز بەدەلىن قورعاۋ ءۇشىن اقپاراتتىق ستراتەگيالاردى قولدانادى. قارجى نارىقتارىندا جالعان اقپاراتتىڭ تارالۋى اكتسيالاردىڭ قۇنىنا اسەر ەتۋى مۇمكىن. كەيدە الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى بىرنەشە جازبانىڭ ءوزى ميللياردتاعان دوللارلىق شىعىنعا الىپ كەلەتىنى بەلگىلى. دەمەك، اقپارات قازىرگى كۇندەرى ەكونوميكالىق قۇرالعا دا اينالدى.

قازاقستان ءۇشىن دە اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك جاعدايى ەرەكشە ماڭىزعا يە. جاعراپيالىق ورنالاسۋى، اشىق اقپاراتتىق كەڭىستىگى جانە تسيفرلىق تەحنولوگيالاردىڭ قارقىندى دامۋى ەلىمىزدىڭ اقپاراتتىق تاۋەلسىزدىگىن نىعايتۋدى تالاپ ەتەدى. قازاقستان ازاماتتارى الەمنىڭ ءارتۇرلى اقپارات جۇيەلەرءىن پايدالانادى. بۇل جاعداي ءبىر جاعىنان اقپارات الۋ مۇمكىندىگىن كەڭەيتسە، ەكىنشى جاعىنان سىرتقى اقپاراتتىق ىقپالدىڭ كۇشەيۋىنە دە جاعداي جاسايدى.

سوندىقتان ۇلتتىق اقپاراتتىق كەڭىستىكتى دامىتۋ – مەملەكەتتىڭ ماڭىزدى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى. ساپالى جۋرناليستيكانى قولداۋ، وتاندىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ باسەكەگە ايتارلىقتاي قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ، مەملەكەتتىك تىلدەگى ساپالى كونتەنت كولەمىن كوبەيتۋ – اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ ماڭىزدى باعىتتارى. ەگەر قوعام وزىنە قاجەتتى سەنىمدى اقپاراتتى ۇلتتىق اقپارات قۇرالدارىنان السا، جالعان مالىمەتتەردىڭ ىقپالى دا كەمي تۇسەدى.

اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى ەلەمەنتى – مەدياساۋاتتىلىق. قازىرگى زاماندا ءاربىر ازامات اقپاراتتى قابىلداۋمەن قاتار ونى تالداي ءبىلۋى قاجەت. اقپاراتتىڭ قايدان شىققانىن، ونىڭ ماقساتى قانداي ەكەنىن، دەرەكتءىڭ سەنىمدىلىگىن باعالاي الۋ – قازىرگى ادامنىڭ نەگىزگى داعدىلارىنىڭ ءبىرى. مەكتەپتەن باستاپ مەدياساۋاتتىلىق مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ – بولاشاق ۇرپاقتى اقپاراتتىق مانيپۋلياتسيالاردان قورعاۋدىڭ ءتيىمدى جولى.

سونىمەن قاتار، كيبەرقاۋىپسىزدىك جاعدايى دا اقپاراتتىق سوعىستىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالدى. مەملەكەتتىك اقپاراتتىق جۇيەلەردى قورعاۋ، جەكە دەرەكتەردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ، تسيفرلىق ينفراقۇرىلىمدى نىعايتۋ – ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ جاڭا تالاپتارى. قازىرگى ۋاقىتتا كوپتەگەن مەملەكەتتەر ارنايى كيبەرقاۋىپسىزدىك ورتالىقتارىن قۇرىپ، تسيفرلىق قورعانىس جۇيەلەرىن جەتىلدىرۋگە ميللياردتاعان قارجى ءبولىپ كەلەدى.

اقپاراتتىق سوعىستا جەڭىسكە جەتۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى جولى – قوعامنىڭ بىرلىگى مەن سەنىمى. ەگەر ازاماتتار ءوز مەملەكەتىنە، زاڭىنا جانە قوعامدىق ينستيتۋتتارىنا سەنسە، سىرتقى اقپاراتتىق ىقپالدىڭ اسەرى الدەقايدا تومەن بولادى. كەرىسىنشە، قوعامدا سەنىمسىزدىك پەن الاۋىزدىق كۇشەيگەن جاعدايدا كەز كەلگەن جالعان اقپارات تەز تارالىپ، تۇراقسىزدىققا اكەلۋى مۇمكىن.

بۇگىندە اقپارات – جاي عانا حابار دەمەيىك، ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ ماڭىزدى قۇرامداس بولىگى. سوندىقتان مەملەكەت تە، قوعام دا، ءاربىر ازامات تا اقپاراتتىق مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋعا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋى ءتيىس. اقپاراتتىق كەڭىستىكتەگى ءتارتىپ پەن جاۋاپكەرشىلىك ەلدىڭ تۇراقتىلىعى مەن دامۋىنا تىكەلەي ىقپال ەتەدى.

ءححى عاسىرداعى ەڭ قۋاتتى قارۋ – وق-دارىدەن گورى، ادامنىڭ ساناسىنا اسەر ەتەتىن اقپارات. ول شەكارادان ەش كەدەرگىسىز وتەدى، ميلليونداعان ادامعا ءبىر مەزەتتە جەتەدى جانە قوعامدىق پىكىردى قالىپتاستىرادى. سوندىقتان بۇگىنگى زاماننىڭ باستى تالابى – اقپاراتتى تۇتىنۋشى عانا ەمەس، ونى سارالاي الاتىن، شىندىق پەن جالعاندى اجىراتا بىلەتىن سانالى قوعام قالىپتاستىرۋ. وسىنداي قوعام عانا اقپاراتتىق سوعىستىڭ كەز كەلگەن تۇرىنە توتەپ بەرىپ، ءوزىنىڭ ۇلتتىق مۇددەسىن سەنىمدى قورعاي الادى.

بەيسەنعازى ۇلىقبەك،

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

Abai.kz