بىزگە ۇزاق جىلدار بويى تاريحي وقۋلىقتاردا اسىرەلەي باياندالىپ كەلگەندەي، دميتري دونسكوي 1380 جىلى التىن وردانىڭ نەگىزگى كۇشىن تالقانداپ، ءرۋستى وردا بيلىگىنەن ازات ەتكەن جوق. كەرىسىنشە، XIV عاسىرداعى وزگە ورىس كىنازدەرى سەكىلدى دميتري يۆانوۆيچ تە التىن وردا حانىمەن ساناسىپ، حاندىق بيلىكتى مويىنداپ، الىم-سالىق تولەپ وتىرعان.

كۋليكوۆو دالاسىنداعى شايقاس – التىن وردانىڭ زاڭدى حانىنا قارسى سوعىس ەمەس، سول كەزدەگى ورداداعى ساياسي داعدارىس كەزىندە اسا زور ىقپالعا يە بولعان بەكلەربەك مامايمەن اراداعى قاقتىعىس ەدى. ماماي ءوزى رۋى قيات بولعانىمەن، شىڭعىس اۋلەتىنەن شىقپاعاندىقتان، حان تاعىنا وتىرۋعا قۇقى جوق بولاتىن. ول التىن وردانىڭ باتىس بولىگىندە بيلىكتى ءوز قولىندا ۇستاپ، شىڭعىس تۇقىمىنان شىققان حانداردى تاققا وتىرعىزىپ، سولاردىڭ اتىنان مەملەكەت باسقاردى.

سوندىقتان كۋليكوۆو شايقاسىن «ءرۋستىڭ التىن وردانى جەڭۋى» دەپ كورسەتۋ تاريحي شىندىقتى تىم قارابايىر ءتۇسىندىرۋ بولىپ تابىلادى. ونىڭ ۇستىنە، كۋليكوۆودان كەيىنگى وقيعالاردىڭ ءوزى مۇنداي تۇسىنىكتىڭ السىزدىگىن انىق كورسەتەدى.

1380 جىلعى شايقاستان سوڭ التىن وردانىڭ زاڭدى بيلىگىن قالپىنا كەلتىرۋگە ۇمتىلعان توقتامىس حان كۇشەيدى. ول مامايدىڭ ساياسي توبىن ءبىرجولا جويىپ، التىن وردانىڭ نەگىزگى اۋماعىن قايتادان ءبىر بيلىككە بىرىكتىردى. ماماي كوپ ۇزاماي قىرىمدا قازا تاپتى.

ال ارادا نەبارى ەكى جىل وتكەندە، 1382 جىلعى 26 تامىزدا توقتامىس ماسكەۋدى باسىپ الىپ، ورتەپ جىبەردى. وسى وقيعادان كەيىن دميتري يۆانوۆيچ التىن وردامەن بۇرىنعى ساياسي قاتىناسىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە ءماجبۇر بولدى. رۋس كىنازدەرى وردا حاندارىنان بيلىك جۇرگىزۋگە جارلىق الىپ، الىم-سالىق تولەۋدى ءارى قاراي جالعاستىردى. ورداعا ساياسي تاۋەلدىلىك تە كۋليكوۆو شايقاسىنان كەيىن بىردەن جويىلعان جوق، ول تاعى ۇزاق ۋاقىت ساقتالدى.

وسى جاعىنان قاراعاندا، 1382 جىل كەيىن قالىپتاسقان «كۋليكوۆو – ءرۋستىڭ وردادان ازات بولعان كۇنى» دەگەن اڭىزعا وتە قولايسىز تاريحي داتا.

كۋليكوۆو شايقاسىنىڭ تاريحىندا تاعى ءبىر قىزىق قۇبىلىس بار. ءبىز بۇگىن وسى وقيعامەن بايلانىستىرىپ جۇرگەن كوپتەگەن ايگىلى ەپيزودتار شايقاس بولعان 1380 جىلدىڭ وزىندەگى دەرەكتەردەن ەمەس، كەيىنگى عاسىرلاردا جازىلعان ادەبي شىعارمالاردان تاراعان. مىسالى، پەرەسۆەت پەن چەلۋبەيدىڭ جەكپە-جەگى، شەشۋشى ساتتە «جاسىرىن پولكتىڭ» اتويلاپ شىعا كەلۋى، ەكى جاقتاعى اسكەر سانىنىڭ جۇزدەگەن مىڭ ادامعا جەتۋى ءتارىزدى كورىنىستەردىڭ دەنى كەيىنگى ادەبي داستۇردە ميفكە اينالىپ كەتتى.

اسىرەسە «سكازانيە و ماماەۆوم پوبويششە» ءتارىزدى شىعارمالار كۋليكوۆو وقيعاسىنان ەداۋىر كەيىن قالىپتاسقان. ءسويتىپ ناقتى تاريحي شايقاس ۋاقىت وتە كەلە ءدىني جانە ۇلتتىق قاھارماندىق ەپوسقا اينالىپ شىعا كەلدى.

ءتىپتى دميتري يۆانوۆيچكە قاتىستى «دونسكوي» اتاۋىنىڭ ءوزى ونىڭ كوزى تىرىسىندەگى نەگىزگى رەسمي اتى ەمەس. «دونسكوي» دەگەن لاقاپ اتتىڭ ءوزى كىنازگە ونىڭ ولىمىنەن شامامەن 100-150 جىل وتكەن سوڭ عانا تۇراقتى تۇردە تەلىنە باستاعان.

ال، سول سوعىستا جۇزدەگەن مىڭ اسكەر بولدى ما؟

كەيىنگى ورىس تاريحناماسىندا كۋليكوۆو شايقاسىنىڭ كولەمى دە تاڭعالارلىق دارەجەدە ۇلعايتىلعان. ءبىر كەزەڭدە ماماي جاعىندا 300 مىڭ، دميتري جاعىندا 150 مىڭعا دەيىن اسكەر بولدى دەگەن ساندار ايتىلدى. بۇگىنگى اسكەري تاريحشىلار مۇنداي كورسەتكىشتەردى شىنايى دەپ قابىلدامايدى.

XIV عاسىرداعى قيىر جول، ازىق-تۇلىك، ات-كولىك، اسكەردى جابدىقتاۋ مۇمكىندىكتەرىن ەسەپكە العاندا، جۇزدەگەن مىڭ ادامنىڭ ءبىر جەردە سوعىسۋى اسا كۇماندى. قازىرگى زەرتتەۋلەر ەكى جاقتىڭ كۇشىن الدەقايدا تومەن باعالايدى، بىراق ناقتى سانى جونىندە عالىمدار اراسىندا ورتاق پىكىر جوق. كەمى جوعارىداعى ساننان 15-20 ەسە كەم بولعانى انىق.

ارحەولوگيالىق دەرەكتەر دە كەيىنگى جىلنامالارداعى جۇزدەگەن مىڭ ادامدىق الىپ قىرعىن تۋرالى سۋرەتتى دالەلدەي العان جوق. ۇرىس الاڭىنان تابىلعان بىرەر زات كەيىنگى اڭىزدارداعىداي وراسان زور ارميالاردىڭ قاقتىعىسىن بىرجاقتى راستامايدى.

بۇل «ورىستار مەن وردا» اراسىنداعى ۇلتتىق سوعىس تا ەمەس ەدى. XIV عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسى – التىن ورداداعى ۇزاق ساياسي داعدارىس پەن تاق تالاسىنىڭ، ازاماتتىق سوعىستاردىڭ كەزەڭى. سوندىقتان كۋليكوۆو شايقاسىن قازىرگى ۇلتتىق ولشەممەن «ورىستاردىڭ تاتار-موڭعولدارعا قارسى ازاتتىق سوعىسى» دەپ ءتۇسىندىرۋ دە تاريحي جاعدايدى تولىق اشىپ بەرە المايدى.

مامايدىڭ جاعىندا ءارتۇرلى ەتنيكالىق جانە ساياسي توپتار بولدى. دميتري جاعىنداعى ورىس كىنازدىكتەرىنىڭ ءوزى دە ءبىرتۇتاس ۇلتتىق مەملەكەت بولعان جوق. ولاردىڭ اراسىندا ءوزارا باقتالاستىق، سوعىس پەن ساياسي تارتىس ۇزدىكسىز ءجۇرىپ جاتتى.

دميتري دونسكوي دا ءومىرىنىڭ ەداۋىر بولىگىن كورشى كىنازدىكتەرمەن كۇرەستە وتكىزدى. سول كەزدەگى ماسكەۋ، تۆەر، ريازان، نيجني نوۆگورود جانە باسقا كىنازدىكتەردىڭ اراسىندا بۇگىنگى تۇسىنىكتەگى «ءبىرتۇتاس ورىس مەملەكەتى» بولعان جوق. ولار ءبىر-ءبىرىنىڭ قالالارىن تونادى، ەگىنىن ورتەدى، ادامدارىن ءولتىردى. مۇنىڭ سالدارى سۇمدىق ىندەتتەرگە اكەلىپ سوقتى. مىسالى، سونداي ىندەتتەردىڭ ءبىرى XIV عاسىردىڭ سوڭىندا سول كەزدەگى سمولەنسك حالقىن تۇگەلگە جۋىق قىرىپ كەتكەن.

بىراق كەيىن بۇل شاعىن سوعىس بىرنەشە عاسىر بويى قايتا جازىلىپ، وعان باستاپقى تاريحي ماعىناسىنان الدەقايدا زور رامىزدىك ءمان بەرىلدى.

توقتامىس حان ماسكەۋدى باسىپ الىپ، ورتەپ جىبەرگەن سوڭ كىنازدەردىڭ ورداعا تاۋەلدىلىگى بۇرىنعىسىنان اۋىر كۇيدە جالعاسا بەردى. سوندىقتان كۋليكوۆو دالاسىنداعى شايقاستى تاريحي ورنىنان جۇلىپ الىپ، «ەكى عاسىرلىق وردا بيلىگىن قيراتقان شەشۋشى جەڭىس» دارەجەسىنە كوتەرۋ كەيىنگى داۋىرلەردە جاسالعان تاريحي ميفولوگيانىڭ جەمىسى.

قىسقاسى، جوعارىدا ايتىلعان ءميفتىڭ شىنايى سيقىن ماسكەۋ قاقپاسىنىڭ الدىنا جەتكەن ايبىندى توقتامىس حاننىڭ قالىڭ قولى كۇللى ەۋروپاعا دا دالەلدەپ بەرگەن-تۇعىن....

ۇلاربەك دالەيۇلى

Abai.kz