باسى: «تاسديق» تراكتاتى – اباي عالاماتى

جالعاسى: «تاسديق» تراكتاتى – «الانى تانىماق» ءبولىمى

جالعاسى: اللانىڭ عادالات سيپاتى

جالعاسى: «تاسديق» تراكتاتى – «ءوزىن تانىماق» ءبولىمى

جالعاسى: «تاسديق» تراكتاتى – «دۇنيەنى تانىماق» ءبولىمى

«تاسديق» تراكتاتىن اباي: «سىزدەرگە ادام ۇعىلىنىڭ مىنەزدەرى تۋرالى ءبىراز ءسوز جازىپ ەسكەرتكىش قالدىرايىن» دەپ باستاسا، بۇل يماندىلىق نەگىزدەرى تۋرالى ەسكەرتكىشىم دەگەن ءسوزى (مىنەز، ءىس-ارەكەت – تەك سالدار، ال يمان – تۇپكى سەبەپ). ونان سوڭ، اباي كۇللى عىلىم-ءبىلىمدى كلاسسيفيكاتسيالاپ، ونى مىناداي ءتورت سالاعا بولەدى:  «اللا تاعالانى تانىماقتىق، ءوزىن تانىماقتىق، دۇنيەنى تانىماقتىق، ءوز ادامدىعىن بۇزباي عانا پايدالى مەنەن زالالدىنى ايىرماقلىق». وسى اتالعان ءتورت عىلىم-ءبىلىم سالاسىن: «بالا ۇيرەنسە، بىلسە، ەڭ بولماسا شالا، سوندا ونىڭ اتى ادام بولادى» دەپ شەگەلەپ ايتقان. كوزى قاراقتى وقىرمان بىلەدى، ءبىز الدىڭعى ءۇش تانىماقتى شاما-شارقىمىز جەتكەنشە تاپسىرلەپ شىقتىق. تومەندەگى ماقسات – «پايدالى مەنەن زالالدىنى ايىرماقلىق» (جاقسى مەنەن جاماندى ايىرۋ) دەگەن سوڭعى ءتورتىنشى ءبولىمدى زەرتتەپ-زەردەلەۋ.

عىلىمدى كلاسسيفيكاتسيالاۋ نە ءۇشىن قاجەت؟

كونە داۋىردەن عۇلامالار عىلىم-ءبىلىمدى كلاسسيفيكاتسيالاۋعا ۇمتىلعان.  اريستوتەل عىلىم-ءبىلىمدى ءۇش ۇلكەن توپقا جىكتەگەن: تەوريالىق، پراكتيكالىق ءھام شىعارماشىلىق دەپ. ءبىرىنشى توپ – فيلوسوفيا، ماتەماتيكا جانە فيزيكا، ەكىنشى توپ – ەتيكا (مورال) مەن ساياسات، ال، ءۇشىنشى توپ – ونەر، كاسىپ جانە قولدانبالى عىلىمدار دەيدى. ءاۋ باستا فيلوسوفيا – وي-سانا شىڭى، رۋحاني ءىلىم سانالعان. سوندىقتان ونى: «فيلوسوفيا – بارلىق عىلىمنىڭ باسى» دەپ ەڭ ۇستىگە قويادى (مەتافيزيكا. م.، مىسل، 1976, ت. 1. 68-بەت). ماتەماتيكا،  فيزيكا، استرونوميا دا تەوريالىق فيلوسوفيا. نەگە؟ سەبەبى، ولار جاراتۋشى حيكمەتىن تانۋدىڭ قۇرالى سانالعان.

«شىعىستىڭ اريستوتەلى» اتانعان ءال-فارابي بابامىز «عىلىمدى كلاسسيفيكاتسيالاۋ تۋرالى ءسوز» اتتى ەڭبەگىندە عىلىمدى بەس تۇرگە جىكتەگەن: 1) ءتىل تۋرالى عىلىم; 2) لوگيكا (ارابشا-مانتىق); 3) ماتەماتيكا; 4) فيزيكا جانە مەتافيزيكا; 5) ازاماتتىق عىلىمدار جانە زاڭ ىلىمدەرى. ءارى قاراي وسى بەس تۇرگە كىرەتىن عىلىم تارماقتارى انىقتالعان، ياعني ادامنىڭ عىلىمىن جان-جاقتى قامتۋعا تالپىنعان. كەلتىرىلگەن ەكى جۇيەنى اباي جۇيەسىمەن سالىستىرا قاراساق، اباي ۇسىنعان كلاسسيفيكاتسيا ادامنىڭ عىلىمىن جۇيەگە سالۋدىڭ وزىق ۇلگىسى. نەگە دەسەڭىز، ونىڭ وزەگى – «بولمىس بىرلىگى» يدەياسى. باسقاشا ايتقاندا، قاسيەتتى قۇرانعا نەگىزدەلگەن. ايتا وتەرى، اباي تەرەڭ زەردەلەگەن ءۇش تانىماق (اللا، ادام، دۇنيە) كونتسەپتسياسىن – يسلامدا «ءال-احاد ءۋا ءال-ۋجۋد» («بولمىس بىرلىگى»), ال باتىس الەمىندە «ۆەليكايا تريادا» دەيدى. ءسويتىپ، ءۇش تانىماق – عاقليا، ياعني تەوريالىق، ال جاقسى مەنەن جاماندى ايىرماقلىق – ناقليا،  ياعني پراكتيكالىق فيلوسوفيا. «ەكى ءتۇرلى نارسە عوي، سىر مەن سىمبات» دەمەكشى، بۇلار دا ەكى ءتۇرلى نارسە.

اتاقتى نەمىس فيلوسوفى كانتقا (1724 -1804) دا جۇگىنەيىك. ول تانىمدىق تەورياعا توڭكەرىس اكەلگەن. قايتىپ؟ وعان دەيىن ەۋروپا عالىمدارى «سانا بار بولعانى – بار زاتتاردىڭ ايناداعىداي كورىنىسى (وتراجەنيەسى)» ساناعان. كانت: «جوق ولاي ەمەس،  سۋبەكت (رۋح، سانا) – ۇستىڭگى، ال وبەكت (بەس سەزىممەن تانىلاتىن زاتتىق الەم) – تومەنگى نارسە» دەپ سانا ۇستەمدىگىن عىلىمي نەگىزدە دايەكتەپ بەرەدى (اباي ىلىمىنە سايكەس، ۇندەس). كانت تانىم تۋرالى: «تانىم پروتسەسسى جاي پايىمداۋ، بەينەلەۋ عانا ەمەس، بەلسەندى ارەكەت» دەي كەلە، بۇ جايلى وي-پايىمىن: «تانىمنىڭ نەگىزى – تاجىريبە. تاجىريبە دەگەنىمىز – ءىس-ارەكەتتەردىڭ جيىنتىعىنان پايدا بولادى» دەپ قورىتادى («كريتيكا چيستوگو رازۋما» تراكتاتى. نەمىسشەدەن اۋدارعان ن.لوسسكي. – موسكۆا، 1994).

مىنە، ءۇش تانىماق ءىلىمىنىڭ سوڭىن اباي نەلىكتەن ءتۇزۋ جول، ىستەيتىن ىستەر قايسى دەگەن تاجىريبەلىك ورىسپەن ساباقتاعانى وسى ايتىلعان جايتتەرمەن ءوز تۇسىنىگىن تابادى.

سونىمەن، ءۇش تانىماق كونتسەپتسياسى – يماندى بولۋدىڭ ءمانىسىن، جولىن تۇسىندىرەتىن عىلىمدىق جۇيە. بىراق قۇرعاق ءبىلىم، قۇر اۋىزبەن يمان تۇگەل بولا المايدى. اباي: «سەن ءوزىڭ ينانماقتىعىڭنان پايدا الامىن دەسەڭ، پايدا بەرەدى، كامىل يمان بولادى. پايدانى قالايشا الماقتى بىلمەك كەرەك» دەسە، بۇل تاجىريبەنى، بەلسەندى ءىس-ارەكەتتى ايتقانى دەپ قابىلداساق دۇرىستىق.

عىلىم-بىلىمگە جاسالعان شولۋدان دانالىق تراكتاتتىڭ سوڭعى پايدالى مەنەن زالالدىنى ايىرماقلىق (ياعني قولدانبالى ءپالساپا) بولىمىنە وتەيىك.

پايدانى الماقتىڭ ءمانىسى – ىزگى ءىس-ارەكەتتەر

يماندى ءوسىرۋدىڭ نەگىزگى ءتاسىلى – دۇرىس، ياعني رۋحاني ءبىلىم اياسىنداعى ءىس-ارەكەتتەر. اباي: « ءار ءىسىڭ كوپكە پايدا بولارلىق ءبىر ءۇمىتى بار ءىس بولسىن» دەيدى. مىنە، سوڭعى «جاقسى مەنەن جاماندى ايىرماقلىق» ءبولىمىنىڭ يدەيالىق  وزەگى وسىعان سايادى. نەگىزى، بۇل ءبولىم –  وسيەت، ناقىل سيپاتتا، ياعني ءتۇسىنۋ قيىنعا سوقپايدى. سول سەبەپتى نەگىزگى تەزيستەرگە شاعىن تالداۋ، تەكسەرىس جاساۋمەنەن شەكتەلمەكپىز.

«قۇداي تاعالا دۇنيەنى كامالاتتى شەبەرلىكپەن جاراتقان ءھام ادام بالاسىن ءوسسىن-ءونسىن دەپ جاراتقان، – دەيدى اباي. – سول ءوسىپ-ءونۋ جولىنداعى ادامنىڭ تالاپ قىلىپ ىزدەنەر قارىزدى ءىسىنىڭ الدى – اۋەلى دوس كوبەيتپەك. ول دوسىن كوبەيتپەكتىڭ تابىلماعى ءوزىنىڭ وزگەلەرگە قولىڭنان كەلگەنىنشە دوستىق ماقامىندا[1] بولماق. كىمگە دوستىعىڭ بولسا، دوستىق دوستىق شاقىرادى. ەڭ اياعى ەشكىمگە قاستانباستىق ءھام وزىنە وزگەشەلىك بەرەمىن دەپ، ءوزىن تىلمەن يا قىلىقپەن ارتىق كورسەتپەك ماقساتىنان اۋلاق بولماق».

ۇزىندىدەگى «ادامنىڭ قارىزدى ءىسىنىڭ الدى – اۋەلى دوس كوبەيتپەك» جانە «دوستىق دوستىق شاقىرادى» دەگەن ماڭىزدى يدەيا. سوڭعى «اللانىڭ ءوزى دە راس، ءسوزى دە راس» ولەڭىندە بۇل يدەياسىن كەمەڭگەر «ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي» دەپ كەڭ ماعىنادا، دامىتا ايتادى. دوستىقتىڭ دۇشپانى – زالىمدىق، وزگەگە قاستىق ويلاۋ. ءوزىن ارتىق كورسەتپەك ماقساتى دا ادامنىڭ ادامدىعىن بۇزاتىن، دۇشپاندىق شاقىراتىن ءمىن، تەرىس مىنەز ەكەنى ءشۇباسىز.

ناقليانى اباي وربىتە تۇسەدى: «ءھام ءوزى وزگەشە بولامىن دەمەكتىڭ ءتۇبى – ماقتان.  ءاربىر ماقتان بىرەۋدەن اسامىن دەگەن كۇنشىلدىك بىتىرەدى دە، كۇنشىلدىك كۇنشىلدىكتى قوزعايدى. بۇل ءۇش ءتۇرلى ءىستىڭ جوقتىعى ادامنىڭ كوڭىلىنە تىنىشتىق بەرەدى. ءاربىر كوڭىل تىنىشتىعى  كوڭىلگە تالاپ  سالادى. كۇللى ادام بالاسىن قور قىلاتىن ءۇش نارسە بار. سونان قاشپاق كەرەك: اۋەلى – ناداندىق، ەكىنشىسى – ەرىنشەكتىك، ءۇشىنشى – زالىمدىق دەپ  بىلەسىڭ. ناداندىق – ءبىلىم-عىلىمنىڭ جوقتىعى، دۇنيەدە ەشبىر نارسەنى ولارسىز  ءبىلىپ  بولمايدى. بىلىمسىزدىك حايۋاندىق  بولادى. ەرىنشەكتىك – كۇللى دۇنيەدەگى ونەردىڭ دۇشپانى. تالاپسىزدىق، جىگەرسىزدىك، ۇياتسىزدىق،  كەدەيلىك – ءبارى وسىدان  شىعادى. زالىمدىق – ادام بالاسىنىڭ دۇشپانى. ادام بالاسىنا دۇشپان بولسا، ادامنان  بولىنەدى، ءبىر جىرتقىش حايۋان  قيسابىنا قوسىلادى».

شىركىن، وسى ايتىلعان وسيەتتەر قوعامدىق سانامىزدا ورنىقسا قازاق حالقى كەرەمەت ۇلتقا اينالارى ەدى-اۋ. كۇللى ادام بالاسىن قور قىلاتىن  ءۇش نارسە بار، ولار: ناداندىق، ەرىنشەكتىك، زالىمدىق دەيدى اباي. ولاردان قۇتىلۋدىڭ ەمى قايسى؟ بۇل ساۋالعا ۇستازدىڭ جاۋابى: «بۇلاردىڭ ەمى – حاللاقىنا ماحاببات، حالىق، عالامعا شاپقات. قايراتتى، تۇرلاۋلى، عادالات ءىسىنىڭ الدى-ارتىن  بايقارلىق ءبىلىمى، عىلىمى  بولسىن... ول ءبىلىم، عىلىمى قۇدايعا مۇقتادي[2] بولسىن. عىلىم اۋەلى عالامي عىلىمعا مۇقتادي بولسىن. ياعني قۇداي تاعالا بۇل عالامدى جاراتتى، ەرىنبەدى، كەلىسىممەنەن، حيكمەتپەنەن كامالاتتى ءبىر جولعا سالىپ جاسادى. سىزدەردىڭ ءىسىڭىز دە ءبىر جاقسىلىق بينا[3] قىلىپ، ارقا سۇيەرلىك شەبەرلىكپەنەن بولسىن. جانە قۇداي تاعالا ارنەنى جاراتتى، ءبىر ءتۇرلى پايدالى حيكمەتى بار. سەنىڭ دە ىسىڭنەن ءبىر زارار شىعىپ كەتكەندەي بولماي، كوپكە پايدا بولارلىق ءبىر ءۇمىتى بار ءىس بولسىن. بۇلارسىز ءىس ءىس ەمەس.  بالكي، بۇلارسىز تاعات[4] تاعات تا ەمەس».

كورىپ وتىرمىز، ءۇش مىنگە دە قارسى «انتيۆيرۋس» – اللاعا ماحاببات،  جاراتقاندارىنا راحىم قىلۋ، جاقسىلىق جاساۋ ەكەن. ونىڭ ءۇشىن ادامنىڭ الدى-ارتىن بايقارلىق ءبىلىمى، عىلىمى  بولسىن... ول ءبىلىم، عىلىمى قۇدايعا مۇقتادي[5] بولسىن. تەگىندە: «عىلىم اۋەلى عالامي عىلىمعا مۇقتادي بولسىن» دەگەن دانالىق وسيەت. بۇل جەردە عالامي عىلىم – يلاھي (رۋحاني) عىلىم. دۇنيە ويران بولماۋعا  ادامنىڭ عىلىمى سونىڭ شەك-شەڭبەرىنەن شىقپاسىن! عىلىم قۋاتى، قىرۋار قارجى دا قارۋ-جاراققا قۇيىلىپ، ەكولوگيالىق اپات تاقاعان قازىرگى زاماندا بۇل وسيەتتىڭ ءمانى، ماڭىزى ايتپاساق تا تۇسىنىكتى.

سونىمەن، پايدانى الماقتىڭ ءمانىسى – «عالامعا شاپقات، كوپكە پايدا بولارلىق» ىزگى ىستەر. كامالات جولى وسى. حاق جولى ادىلەتتى نەمەسە «تولىق ادام» جولى دەگەندە اباي، ءسىرا دا، وسى جولدى كورسەتكەن دەگەن ويدامىن.

ەندى اباي مۇسىلماندىق بەس پارىزعا ويىسادى. ونىڭ شىن ءمانىن اشىپ، عىلىم-بىلىممەن ۇشتاستىرۋعا. نەگە؟ سەبەبى، يسلامدا فورما قالىپ، ىشكى ءمانى جوعالۋعا شاق قالدى. بۇل نيەت ءبۇلىندى دەگەن ءسوز. «بەلگىلى، قۇداي تاعالا ەشبىر نارسەنى حيكمەتسىز جاراتپادى، ەشبىر نارسەگە حيكمەتسىز تاكليف[6] قىلمادى، – دەيدى اقىلشى ۇستاز. – ءبارىنىڭ حيكمەتى بار، ءبارىنىڭ سەبەبى بار. ءبىزدىڭ عاۋام[7] بىلاي تۇرسىن، عىلىمعا ماحابباتى بارلارعا سەبەپ، پارىزداردى بىلمەككە يجتيھات ءلازىم[8]. سىزدەر ءاربىر عامال قىلساڭىز ىزگىلىك دەپ قىلاسىز، ىزگىلىككە بولا قاسد[9] ەتىپ، نيەت ەتەسىز. نيەت ونىڭ پارىزىنان حيساپ، پايعامبارىمىز سالاللاھۋ عالايھي ءۋاسساللامنىڭ[10] حاديس ءشاريفى «ينناما-ل-اعمال، بين-نيەت»[11] دەگەن».

كورىپ وتىرمىز،  يسلامي قۇندىلىقتاردى وي الىبى اباي راتسيونالدى (اقىل) نەگىزدە تۇسىندىرگەن. تومەندە عيباداتقا قاتىستى سوزدەرى – جاڭاشىل، ءجاديتشىل ۇستانىمىنىڭ ايقىن دالەلى. ادام بولمىسى: جان، اقىل جانە ءتان. دەمەك، تانىم دا ءۇش قاباتتى: ۇستىڭگىسى – بولمىستى جۇرەكپەنەن، ورتاڭعىسى – وي-اقىلمەنەن، تومەنگىسى – تانمەنەن (بەس سەزىم ارقىلى) قابىلداۋ، تانىپ-ءبىلۋ. قۇلشىلىق (ناماز، ورازا) ءتان عانا ەمەس، اقىل-وي ارقىلى اتقارىلسا، سىرتقى جانە ىشكى عيبادات ۇيلەسپەكشى. مۇنى اباي بىلايشا ۇقتىرعان:

«ەندى نيەت ەتتىڭىز – تاھارات[12] الماققا، ناماز وقىماققا، ورازا تۇتپاققا. بۇل تاعاتتارداعى نيەتىڭىز زاھيريىندا[13] قالىپ، سىر عيباداتقا جەتپەگەندىگى كەمشىلىك ەمەس پە؟ ءسىزدىڭ باتينيىڭىز[14] تازا بولماعى، اۋەلى – يمان بولۋىنان، بۇل زاھيري عيباداتىڭىز يماندى بولعان سوڭ عانا پارىز بولعان. ءسىزدىڭ زاھيريىڭىزداعى عيبادات – باتينيىڭىزداعى يماننىڭ كولەڭكەسى ءھام سول يماننىڭ نۇرلانىپ تۇرماعىنا كورىك ءۇشىن بۇيىرىلعان. ونىڭ ءۇشىن عۇلامالار يمان ەكەۋ ەمەس، بىرەۋ، بىراق ىزگى تاعاتپەنەن[15] نۇرلانادى، تاعات جوق بولسا، كۇڭگىرتتەنەدى، بالكي، ءسونۋ ءحاۋپى دە بار دەگەن. ەگەر ناداندار ول عيباداتتىڭ[16] ىشكى سىرىن ەسكەرمەي قىلسا، سونى قىلىپ ءجۇرىپ، يمانى سونەر دەگەن. مەنىڭ ءحاۋپىم بار، ولار حاس[17] وسى عيبادات ەكەن، قۇدايدىڭ بىزگە بۇيىرعانى، ءبىز وسىنى قىلساق، مۇسىلماندىق كامىل بولادى دەپ ويلايدى. ول (تاعات) – عيبادات  كۇزەتشىسى ەدى. ءجا، كۇزەتشى كۇزەتكەن نارسەنىڭ اماندىعىن ويلاماي، ءبىر عانا وياۋ تۇرماعىن قاسد قىلسا، ول نە كۇزەت؟ كۇزەتكەن نارسەسى قايدا كەتەدى؟ ماقسات كۇزەتىلگەن نارسەنىڭ اماندىعى، تازالىعى ەمەس پە؟».

ءسويتىپ، يمان وسۋىنە كەرەگى – پاك نيەت، كوڭىلدى حاققا بۇرۋ، اقىل-ويدى باعىشتاۋ («تافاككارۋ فيعلا يللاھي» ءحاديسىن اباي ءۇش مارتە كەلتىرگەن). اقىل-ويدى باعىشتاۋ ءمانىسىن اباي نامازدى مىسالعا الا وتىرىپ، تياناقتاپ ءتۇسىندىرىپ بەرەدى: «ەي، يشاراتتان[18] حابارسىزدار، قارا! بۇل عيباداتتىڭ ءبىر ۇلكەنى – ناماز، ول نامازدان اۋەلى تاھارات الماق، ونان سوڭ نامازعا شۇرۋع[19] قىلماق، ول تاھاراتتىڭ الدى يستينجا[20] ەدى. مۇنى بەرىك ويلاپ تۇر. اياعى ەكى اياققا ماسىحپەنەن[21] ءبىتۋشى ەدى، بۇلار ءھامماسى، بولماسا كوبى، يشارات ەدى. يستينجادا ك...ءىڭىزدى جۋاسىز، ءسىزدىڭ ك...ءىڭىزدىڭ ەشكىمگە كەرەگى جوق ەدى. ونىمەن سەزىمدى تازالىققا يىرگەندىگىڭدى، كامىل ىحلاسىڭدى كورسەتىپ، ءىشىمنىڭ سافلىعىنىڭ[22] سوڭىندا حالىق كورەر، سىرتىمدى دا پاك ەتەمىن ءھام كوزگە كورىنبەيتىن اعزالارىمدى[23] دا پاك ەتەمىن، بۇل پاكتىكتىڭ ۇستىندە اللاعا دۇعا ايتامىن  دەپ  ازىرلەنەسىز. ...ونان سوڭ قيامدا[24] تۇرىپ قول بايلاماق – قۇل قوجا الدىندا تۇرماق – بۇقارا پاتشا الدىندا تۇرعاننان ارتىق اللانىڭ قاديرلىگىنە[25] ءوزىنىڭ عاجيزدىعىنا[26] ىقرارىنىڭ[27] بەرىكتىگىن  كورسەتكەن  يشاراتى. قىبلاعا قاراماق – ارينە، قۇداي تاعالاعا ەشبىر ورىن مۇمكىن ەمەس بولسا دا، زياراتىن[28] پارىز ەتكەن ورىنعا ءجۇزىن قاراتىپ، «سونداعى دۇعاداي قابىلدىققا جاقىن بولار ما ەكەن» دەگەن يشاراتى. ونان سوڭ قيرا ءات[29], ياعني سۋراھي فاتيحا[30] وقيسىڭ، مۇندا بىراق ءسوز ۇزارادى. ول فاتيحا سۇرەسىنىڭ ماعىنالارىندا كوپ سىر بار. رۇقۋع[31] باس ۇرماق – الدىندا قۇداي حازىرگە ۇقساس، ول دا – يشارات».

باقساق، ناماز – يشارات پەن سىرعا تولى. ول ءراسىم ەمەس، راسىمگە اينالسا، وندا ادام مەن اللا اراسىندا بايلانىس ءۇزىلۋى مۇمكىن. نامازعا كەرەگى – شىن نيەت. ماسەلە سوندا، كۇندەلىكتى كۇللى ءىس-ارەكەتتەر دە اللا رازىلىعى ءۇشىن اتقارىلۋعا ءتيىستى. بويداعى ءمىندى ازايتۋ مەن وي-ءورىستى ءوسىرۋدىڭ، ابايشا ايتساق، ينانماقتىعىڭنان پايدا الۋدىڭ شارتى، مىنە، وسى ارادا.

قۇرمەتتى وقىرمان، مىنە، «تاسديق» تراكتاتى سوڭىنا جەتتىك. اباي اراب-پارسى تەرميندەرىن استە ءجيى قولدانعان، سونداي-اق: «ىقىلاسپەنەن وقىپ، ۇعىپ الىڭىزدار» دەپ باستاپ، سوڭىن: «ءجا، بۇل سوزدەن  نە  عيبراتلەندىك؟!» دەگەن سىرلى ساۋالمەن تامامداعان. بۇلار دا تراكتات بەرىسى مۇسىلمان الەمى، ءارى بۇكىل ادامزات ناسىلىنە ارنالعانىنىڭ بەلگىسى ەسەپتى. دانىشپانعا ءوز ەڭبەگىنىڭ قۇندىلىعى، ونىڭ ماڭگىلىك ەسكەرتكىش ەكەندىگى ايان بولعانى حاق.

قورىتىندى: ءشۇباسىز، قازاقتىڭ ابايى – الەم ويىنىڭ الىبى. وعان، اسىرەسە،  «تاسديق» تراكتاتى ايقىن دالەل. ەشكىمنىڭ ءتىسى باتپاعان كۇردەلى ەڭبەكتىڭ تۇڭلىگىن ءتۇرىپ، تاپسىرلەسەم، تەرەڭ تالداسام دەگەن كوپتەن كوكەيىمدى تەسكەن شارۋام، قۇدايا تاۋبە، مىنە، ىسكە استى. قايتالانباس تراكتات جاسىرعان عالامدىق سىر بەس ماقالاعا جۇك بولدى. ولاردى جاريالاعان abai.kz. پورتالى رەداكتسياسىنا ايتار العىسىم شەكسىز! قاتە، ارتىق كەتكەن، كەم سوققان تۇستارى ءۇشىن كەشىرىم وتىنەمىن. حاكىمنىڭ كيەلى مۇراسى، ەرتە مە، كەش پە، جەر-جاھانعا تارالماق، ماڭگىلىككە جول تارتپاق، لايىقتى باعاسىن دا الماق. وعان سەنىمىمىز كامىل. تراكتاتقا ءتول اتاۋىن قايتارۋ كەرەك. ەڭ ماڭىزدىسى – ونى ىرگەتاس دەپ قابىلداپ، ۇستىنە اباي الەمىنىڭ ساۋلەتتى، ءزاۋلىم سارايىن تۇرعىزۋ. وسىناۋ عىلىمي جۇمىسقا ات سالىسىپ، ۇلەس قوسۋعا اسىعايىق، ابايتانۋشى ارىپتەستەر!

اسان وماروۆ،  ابايتانۋشى.

[1] ماقام (ارابشا) – ورىن، كوڭىل، ىقىلاس.

[3] بينا (ارابشا) – نەگىز، تىرەك.

[4] تاعات (ارابشا) – قۇدايعا دەنەمەن قۇلشىلىق قىلۋ.

[5] مۇقتادي (ارابشا) – ۇيلەسىمدى، باعىنىشتى.

[6] تاكليف (ارابشا) – بۇيىرۋ، قىل، ىستە دەۋ.

[7] عاۋام (ارابشا) – كوپشىلىك حالىق.

[8] يجتيھات ءلازىم (ارابشا) – تالاپ ەتۋ كەرەك، كوڭىلمەن ەڭبەك ەتۋ كەرەك.

[9] قاسد (ارابشا) – نيەت، ارناۋ، باعىشتاۋ.

[10] سالاللاھۋ عالايھي ءۋاسساللام (ارابشا) – اللانىڭ سالەمى مەن راحمەتى بولسىن.

[11] ينناما-ل-اعمال، بين-نيەت (ارابشا) – ءىس ىستەۋ ءۇشىن الدىمەن نيەت كەرەك.

[12] تاھارات (ارابشا) – تازالىق، ناماز الدىنداعى جۋىنۋ.

[13] زاھيري (ارابشا) – سىرتقى، سىرتتاي.

[14] باتيني (ارابشا) – ىشكى ساراي، دۇنيەنىڭ كورىنبەيتىن جاعى.

[15] تاعات (ارابشا) – تانمەنەن قىلعان قۇلشىلىق، بۇل جەردە ناماز وقۋ دەگەن ماعىنادا.

[16] عيبادات – سەزىممەن، جان-تانىڭمەن قۇدايعا تابىنۋ، قۇلشىلىق قىلۋ.

[17] حاس (ارابشا) – بۇل جەردە ناعىز، لايىقتى دەگەن ماعىنادا.

[18] يشارات (ارابشا) – نۇسقاۋ، سىلتەۋ، كورسەتۋ.

[19] شۇرۋع (ارابشا) – باستاۋ، كىرىسۋ.

[20] يستينجا (ارابشا) – جۋىنۋ، تازالانۋ، دارەت الۋ.

[21] ءماسىح (ارابشا) – دارەت العاننان كەيىن ءماسىنىڭ ۇستىنەن سۋلى قولمەن سيپاۋ.

[22] ساف (ارابشا) – تازا، شىنايى.

[23] اعزالار (ارابشا) – دەنە مۇشەلەرى.

[24] قيام (ارابشا) – ناماز وقىعاندا تۇرەگەپ تۇرۋ.

[25] قادير (ارابشا) – قۇدىرەتتى، كۇشتى، قادىرلى.

[26] عاجيز (ارابشا) – السىزدىك، دارمەنسىزدىك.

[27] ىقرار – مويىنسۇنۋ، ءتۇسىنۋ.

[28] زيارات – تاعزىم ەتەتىن ورىن، بۇل جەردە مەككە، ءمادينا دەگەن ماعىنادا.

[29] قيرا ءات (ارابشا) – وقۋ.

[30] سۋراھي فاتيحا (ارابشا) – فاتيحا سۇرەسى.

[31] رۇقۋع (ارابشا) – ناماز وقىعاندا تىزەگە قول قويىپ ەڭكەيۋ، تىزە بۇگۋ.

Abai.kz