Basy: «Tasdiyq» traktaty – Abay ghalamaty

Jalghasy: «Tasdiyq» traktaty – «Alany tanymaq» bólimi

Jalghasy: Allanyng ghadalәt sipaty

Jalghasy: «Tasdiyq» traktaty – «ózin tanymaq» bólimi

Jalghasy: «Tasdiyq» traktaty – «dýniyeni tanymaq» bólimi

«Tasdiyq» traktatyn Abay: «Sizderge adam úghylynyng minezderi turaly biraz sóz jazyp eskertkish qaldyrayyn» dep bastasa, búl imandylyq negizderi turaly eskertkishim degen sózi (minez, is-әreket – tek saldar, al iman – týpki sebep). Onan son, Abay kýlli ghylym-bilimdi klassifikasiyalap, ony mynaday tórt salagha bóledi:  «Alla taghalany tanymaqtyq, ózin tanymaqtyq, dýniyeni tanymaqtyq, óz adamdyghyn búzbay ghana paydaly menen zalaldyny aiyrmaqlyq». Osy atalghan tórt ghylym-bilim salasyn: «Bala ýirense, bilse, eng bolmasa shala, sonda onyng aty adam bolady» dep shegelep aitqan. Kózi qaraqty oqyrman biledi, biz aldynghy ýsh tanymaqty shama-sharqymyz jetkenshe tәpsirlep shyqtyq. Tómendegi maqsat – «paydaly menen zalaldyny aiyrmaqlyq» (jaqsy menen jamandy aiyru) degen songhy tórtinshi bólimdi zerttep-zerdeleu.

Ghylymdy klassifikasiyalau ne ýshin qajet?

Kóne dәuirden ghúlamalar ghylym-bilimdi klassifikasiyalaugha úmtylghan.  Aristoteli ghylym-bilimdi ýsh ýlken topqa jiktegen: teoriyalyq, praktikalyq hәm shygharmashylyq dep. Birinshi top – filosofiya, matematika jәne fizika, ekinshi top – etika (morali) men sayasat, al, ýshinshi top – óner, kәsip jәne qoldanbaly ghylymdar deydi. Áu basta filosofiya – oi-sana shyny, ruhany ilim sanalghan. Sondyqtan ony: «Filosofiya – barlyq ghylymnyng basy» dep eng ýstige qoyady (Metafizika. M., Mysli, 1976, t. 1. 68-bet). Matematika,  fizika, astronomiya da teoriyalyq filosofiya. Nege? Sebebi, olar Jaratushy hikmetin tanudyng qúraly sanalghan.

«Shyghystyng Aristoteli» atanghan әl-Faraby babamyz «Ghylymdy klassifikasiyalau turaly sóz» atty enbeginde ghylymdy bes týrge jiktegen: 1) til turaly ghylym; 2) logika (arabsha-mantyq); 3) matematika; 4) fizika jәne metafizika; 5) azamattyq ghylymdar jәne zang ilimderi. Ári qaray osy bes týrge kiretin ghylym tarmaqtary anyqtalghan, yaghny adamnyng ghylymyn jan-jaqty qamtugha talpynghan. Keltirilgen eki jýieni Abay jýiesimen salystyra qarasaq, Abay úsynghan klassifikasiya adamnyng ghylymyn jýiege saludyng ozyq ýlgisi. Nege deseniz, onyng ózegi – «Bolmys birligi» iydeyasy. Basqasha aitqanda, qasiyetti Qúrangha negizdelgen. Ayta óteri, Abay tereng zerdelegen ýsh tanymaq (Alla, adam, dýniye) konsepsiyasyn – islamda «Ál-ahad uә әl-ujud» («Bolmys birligi»), al batys әleminde «Velikaya Triada» deydi. Sóitip, ýsh tanymaq – ghaqliya, yaghny teoriyalyq, al jaqsy menen jamandy aiyrmaqlyq – naqliya,  yaghny praktikalyq filosofiya. «Eki týrli nәrse ghoy, syr men symbat» demekshi, búlar da eki týrli nәrse.

Ataqty nemis filosofy Kantqa (1724 -1804) da jýgineyik. Ol tanymdyq teoriyagha tónkeris әkelgen. Qaytip? Oghan deyin Europa ghalymdary «sana bar bolghany – bar zattardyng ainadaghyday kórinisi (otrajeniyesi)» sanaghan. Kant: «Joq olay emes,  subiekt (ruh, sana) – ýstingi, al obiekt (bes sezimmen tanylatyn zattyq әlem) – tómengi nәrse» dep sana ýstemdigin ghylymy negizde dәiektep beredi (Abay ilimine sәikes, ýndes). Kant tanym turaly: «Tanym prosessi jay payymdau, beyneleu ghana emes, belsendi әreket» dey kele, bú jayly oi-payymyn: «Tanymnyng negizi – tәjiriybe. Tәjiriybe degenimiz – is-әreketterding jiyntyghynan payda bolady» dep qorytady («Kritika chistogo razuma» traktaty. Nemissheden audarghan N.Losskiy. – Moskva, 1994).

Mine, ýsh tanymaq ilimining sonyn Abay nelikten týzu jol, isteytin ister qaysy degen tәjiriybelik órispen sabaqtaghany osy aitylghan jәittermen óz týsinigin tabady.

Sonymen, ýsh tanymaq konsepsiyasy – imandy boludyng mәnisin, jolyn týsindiretin ghylymdyq jýie. Biraq qúrghaq bilim, qúr auyzben iman týgel bola almaydy. Abay: «Sen ózing inanmaqtyghynnan payda alamyn desen, payda beredi, kәmil iman bolady. Paydany qalaysha almaqty bilmek kerek» dese, búl tәjiriybeni, belsendi is-әreketti aitqany dep qabyldasaq dúrystyq.

Ghylym-bilimge jasalghan sholudan danalyq traktattyng songhy paydaly menen zalaldyny aiyrmaqlyq (yaghny qoldanbaly pәlsapa) bólimine óteyik.

Paydany almaqtyng mәnisi – izgi is-әreketter

Imandy ósiruding negizgi tәsili – dúrys, yaghny ruhany bilim ayasyndaghy is-әreketter. Abay: « Ár ising kópke payda bolarlyq bir ýmiti bar is bolsyn» deydi. Mine, songhy «Jaqsy menen jamandy aiyrmaqlyq» bólimining iydeyalyq  ózegi osyghan sayady. Negizi, búl bólim –  ósiyet, naqyl sipatta, yaghny týsinu qiyngha soqpaydy. Sol sebepti negizgi tezisterge shaghyn taldau, tekseris jasaumenen shektelmekpiz.

«Qúday taghala dýniyeni kәmalatty sheberlikpen jaratqan hәm adam balasyn óssin-ónsin dep jaratqan, – deydi Abay. – Sol ósip-ónu jolyndaghy adamnyng talap qylyp izdener qaryzdy isining aldy – әueli dos kóbeytpek. Ol dosyn kóbeytpekting tabylmaghy ózining ózgelerge qolynnan kelgeninshe dostyq maqamynda[1] bolmaq. Kimge dostyghyng bolsa, dostyq dostyq shaqyrady. Eng ayaghy eshkimge qastanbastyq hәm ózine ózgeshelik beremin dep, ózin tilmen ya qylyqpen artyq kórsetpek maqsatynan aulaq bolmaq».

Ýzindidegi «adamnyng qaryzdy isining aldy – әueli dos kóbeytpek» jәne «dostyq dostyq shaqyrady» degen manyzdy iydeya. Songhy «Allanyng ózi de ras, sózi de ras» óleninde búl iydeyasyn kemenger «adamzattyng bәrin sýi» dep keng maghynada, damyta aitady. Dostyqtyng dúshpany – zalymdyq, ózgege qastyq oilau. Ózin artyq kórsetpek maqsaty da adamnyng adamdyghyn búzatyn, dúshpandyq shaqyratyn min, teris minez ekeni shýbәsiz.

Naqliyany Abay órbite týsedi: «Hәm ózi ózgeshe bolamyn demekting týbi – maqtan.  Árbir maqtan bireuden asamyn degen kýnshildik bitiredi de, kýnshildik kýnshildikti qozghaydy. Búl ýsh týrli isting joqtyghy adamnyng kóniline tynyshtyq beredi. Árbir kónil tynyshtyghy  kónilge talap  salady. Kýlli adam balasyn qor qylatyn ýsh nәrse bar. Sonan qashpaq kerek: әueli – nadandyq, ekinshisi – erinshektik, ýshinshi – zalymdyq dep  bilesin. Nadandyq – bilim-ghylymnyng joqtyghy, dýniyede eshbir nәrseni olarsyz  bilip  bolmaydy. Bilimsizdik hayuandyq  bolady. Erinshektik – kýlli dýniyedegi ónerding dúshpany. Talapsyzdyq, jigersizdik, úyatsyzdyq,  kedeylik – bәri osydan  shyghady. Zalymdyq – adam balasynyng dúshpany. Adam balasyna dúshpan bolsa, adamnan  bólinedi, bir jyrtqysh hayuan  qisabyna qosylady».

Shirkin, osy aitylghan ósiyetter qoghamdyq sanamyzda ornyqsa qazaq halqy keremet últqa ainalary edi-au. Kýlli adam balasyn qor qylatyn  ýsh nәrse bar, olar: nadandyq, erinshektik, zalymdyq deydi Abay. Olardan qútyludyng emi qaysy? Búl saualgha ústazdyng jauaby: «Búlardyng emi – Hallaqyna mahabbat, halyq, ghalamgha shapqat. Qayratty, túrlauly, ghadalәt isining aldy-artyn  bayqarlyq bilimi, ghylymy  bolsyn... Ol bilim, ghylymy Qúdaygha múqtәdiy[2] bolsyn. Ghylym әueli ghalamy ghylymgha múqtәdy bolsyn. Yaghny Qúday taghala búl ghalamdy jaratty, erinbedi, kelisimmenen, hikmetpenen kәmәlatty bir jolgha salyp jasady. Sizderding isiniz de bir jaqsylyq bina[3] qylyp, arqa sýierlik sheberlikpenen bolsyn. Jәne Qúday taghala әrneni jaratty, bir týrli paydaly hikmeti bar. Sening de isinnen bir zarar shyghyp ketkendey bolmay, kópke payda bolarlyq bir ýmiti bar is bolsyn. Búlarsyz is is emes.  Bәlki, búlarsyz taghat[4] taghat ta emes».

Kórip otyrmyz, ýsh minge de qarsy «antivirus» – Allagha mahabbat,  jaratqandaryna rahym qylu, jaqsylyq jasau eken. Onyng ýshin adamnyng aldy-artyn bayqarlyq bilimi, ghylymy  bolsyn... Ol bilim, ghylymy Qúdaygha múqtәdiy[5] bolsyn. Teginde: «Ghylym әueli ghalamy ghylymgha múqtәdy bolsyn» degen danalyq ósiyet. Búl jerde ghalamy ghylym – ilahy (ruhani) ghylym. Dýnie oiran bolmaugha  adamnyng ghylymy sonyng shek-shenberinen shyqpasyn! Ghylym quaty, qyruar qarjy da qaru-jaraqqa qúiylyp, ekologiyalyq apat taqaghan qazirgi zamanda búl ósiyetting mәni, manyzy aitpasaq ta týsinikti.

Sonymen, paydany almaqtyng mәnisi – «ghalamgha shapqat, kópke payda bolarlyq» izgi ister. Kәmәlat joly osy. Haq joly әdiletti nemese «tolyq adam» joly degende Abay, sirә da, osy joldy kórsetken degen oidamyn.

Endi Abay músylmandyq bes paryzgha oiysady. Onyng shyn mәnin ashyp, ghylym-bilimmen úshtastyrugha. Nege? Sebebi, islamda forma qalyp, ishki mәni joghalugha shaq qaldy. Búl niyet býlindi degen sóz. «Belgili, Qúday taghala eshbir nәrseni hikmetsiz jaratpady, eshbir nәrsege hikmetsiz tәkliyf[6] qylmady, – deydi aqylshy ústaz. – Bәrining hikmeti bar, bәrining sebebi bar. Bizding ghauam[7] bylay túrsyn, ghylymgha mahabbaty barlargha sebep, paryzdardy bilmekke ijtihat lәzim[8]. Sizder әrbir ghamal qylsanyz izgilik dep qylasyz, izgilikke bola qasd[9] etip, niyet etesiz. Niyet onyng paryzynan hisap, payghambarymyz salallahu ghalayhy uәssәllamnin[10] hadis shariyfi «innama-l-aghmal, biyn-niyet»[11] degen».

Kórip otyrmyz,  islamy qúndylyqtardy oy alyby Abay rasionaldy (aqyl) negizde týsindirgen. Tómende ghibadatqa qatysty sózderi – janashyl, jәditshil ústanymynyng aiqyn dәleli. Adam bolmysy: jan, aqyl jәne tәn. Demek, tanym da ýsh qabatty: ýstingisi – bolmysty jýrekpenen, ortanghysy – oi-aqylmenen, tómengisi – tәnmenen (bes sezim arqyly) qabyldau, tanyp-bilu. Qúlshylyq (namaz, oraza) tәn ghana emes, aqyl-oy arqyly atqarylsa, syrtqy jәne ishki ghibadat ýilespekshi. Múny Abay bylaysha úqtyrghan:

«Endi niyet ettiniz – taharat[12] almaqqa, namaz oqymaqqa, oraza tútpaqqa. Búl taghattardaghy niyetiniz zahiriynda[13] qalyp, syr ghibadatqa jetpegendigi kemshilik emes pe? Sizding batiniynyz[14] taza bolmaghy, әueli – iman boluynan, búl zahiry ghibadatynyz imandy bolghan song ghana paryz bolghan. Sizding zahiriynyzdaghy ghibadat – batiniynyzdaghy imannyng kólenkesi hәm sol imannyng núrlanyp túrmaghyna kórik ýshin búiyrylghan. Onyng ýshin ghúlamalar iman ekeu emes, bireu, biraq izgi taghatpenen[15] núrlanady, taghat joq bolsa, kýngirttenedi, bәlki, sónu haupi de bar degen. Eger nadandar ol ghibadattyn[16] ishki syryn eskermey qylsa, sony qylyp jýrip, imany sóner degen. Mening haupim bar, olar has[17] osy ghibadat eken, Qúdaydyng bizge búiyrghany, biz osyny qylsaq, músylmandyq kәmil bolady dep oilaydy. Ol (taghat) – ghibadat  kýzetshisi edi. Jә, kýzetshi kýzetken nәrsening amandyghyn oilamay, bir ghana oyau túrmaghyn qasd qylsa, ol ne kýzet? Kýzetken nәrsesi qayda ketedi? Maqsat kýzetilgen nәrsening amandyghy, tazalyghy emes pe?».

Sóitip, iman ósuine keregi – pәk niyet, kónildi Haqqa búru, aqyl-oydy baghyshtau («Tәfakkaru fiyghla Illahi» hadiysin Abay ýsh mәrte keltirgen). Aqyl-oydy baghyshtau mәnisin Abay namazdy mysalgha ala otyryp, tiyanaqtap týsindirip beredi: «Ey, isharattan[18] habarsyzdar, qara! Búl ghibadattyng bir ýlkeni – namaz, ol namazdan әueli taharat almaq, onan song namazgha shúrugh[19] qylmaq, ol taharattyng aldy istinja[20] edi. Múny berik oilap túr. Ayaghy eki ayaqqa mәsihpenen[21] bitushi edi, búlar hәmmasy, bolmasa kóbi, isharat edi. Istinjada k...inizdi juasyz, sizding k...inizding eshkimge keregi joq edi. Onymen sezimdi tazalyqqa iyirgendigindi, kәmil yhlasyndy kórsetip, ishimning saflyghynyn[22] sonynda halyq kórer, syrtymdy da pәk etemin hәm kózge kórinbeytin aghzalarymdy[23] da pәk etemin, búl pәktikting ýstinde Allagha dúgha aitamyn  dep  әzirlenesiz. ...Onan song qiyamda[24] túryp qol baylamaq – qúl qoja aldynda túrmaq – búqara patsha aldynda túrghannan artyq Allanyng qadirligine[25] ózining ghajizdyghyna[26] yqrarynyn[27] beriktigin  kórsetken  isharaty. Qyblagha qaramaq – әriyne, Qúday taghalagha eshbir oryn mýmkin emes bolsa da, ziyaratyn[28] paryz etken oryngha jýzin qaratyp, «sondaghy dúghaday qabyldyqqa jaqyn bolar ma eken» degen isharaty. Onan song qira әt[29], yaghny surahy fatiha[30] oqisyn, múnda biraq sóz úzarady. Ol fatiha sýresining maghynalarynda kóp syr bar. Rúqugh[31] bas úrmaq – aldynda Qúday hazirge úqsas, ol da – isharat».

Baqsaq, namaz – isharat pen syrgha toly. Ol rәsim emes, rәsimge ainalsa, onda adam men Alla arasynda baylanys ýzilui mýmkin. Namazgha keregi – shyn niyet. Mәsele sonda, kýndelikti kýlli is-әreketter de Alla razylyghy ýshin atqarylugha tiyisti. Boydaghy mindi azaytu men oi-óristi ósirudin, Abaysha aitsaq, inanmaqtyghynnan payda aludyng sharty, mine, osy arada.

Qúrmetti oqyrman, mine, «Tasdiyq» traktaty sonyna jettik. Abay arab-parsy terminderin әste jii qoldanghan, sonday-aq: «Yqylaspenen oqyp, úghyp alynyzdar» dep bastap, sonyn: «Jә, búl sózden  ne  ghibrәtlendik?!» degen syrly saualmen tәmamdaghan. Búlar da traktat berisi músylman әlemi, әri býkil adamzat nәsiline arnalghanynyng belgisi esepti. Danyshpangha óz enbegining qúndylyghy, onyng mәngilik eskertkish ekendigi ayan bolghany haq.

Qorytyndy: Shýbәsiz, qazaqtyng Abayy – әlem oiynyng alyby. Oghan, әsirese,  «Tasdiyq» traktaty aiqyn dәlel. Eshkimning tisi batpaghan kýrdeli enbekting týnligin týrip, tәpsirlesem, tereng taldasam degen kópten kókeyimdi tesken sharuam, Qúdaya tәube, mine, iske asty. Qaytalanbas traktat jasyrghan ghalamdyq syr bes maqalagha jýk boldy. Olardy jariyalaghan abai.kz. portaly redaksiyasyna aitar alghysym sheksiz! Qate, artyq ketken, kem soqqan tústary ýshin keshirim ótinemin. Hakimning kiyeli múrasy, erte me, kesh pe, jer-jahangha taralmaq, mәngilikke jol tartpaq, layyqty baghasyn da almaq. Oghan senimimiz kәmil. Traktatqa tól atauyn qaytaru kerek. Eng manyzdysy – ony irgetas dep qabyldap, ýstine Abay әlemining sәuletti, zәulim sarayyn túrghyzu. Osynau ghylymy júmysqa at salysyp, ýles qosugha asyghayyq, abaytanushy әriptester!

Asan Omarov,  abaytanushy.

[1] Maqam (arabsha) – oryn, kónil, yqylas.

[3] Bina (arabsha) – negiz, tirek.

[4] Taghat (arabsha) – Qúdaygha denemen qúlshylyq qylu.

[5] Múqtәdy (arabsha) – ýilesimdi, baghynyshty.

[6] Tәklif (arabsha) – búiyru, qyl, iste deu.

[7] Ghauam (arabsha) – kópshilik halyq.

[8] Ijtihat lәzim (arabsha) – talap etu kerek, kónilmen enbek etu kerek.

[9] Qasd (arabsha) – niyet, arnau, baghyshtau.

[10] Salallahu ghalayhy uәssәllam (arabsha) – Allanyng sәlemi men rahmeti bolsyn.

[11] Innama-l-aghmal, biyn-niyet (arabsha) – is isteu ýshin aldymen niyet kerek.

[12] Taharat (arabsha) – tazalyq, namaz aldyndaghy juynu.

[13] Zahiry (arabsha) – syrtqy, syrttay.

[14] Batiny (arabsha) – ishki saray, dýniyening kórinbeytin jaghy.

[15] Taghat (arabsha) – tәnmenen qylghan qúlshylyq, búl jerde namaz oqu degen maghynada.

[16] Ghibadat – sezimmen, jan-tәninmen Qúdaygha tabynu, qúlshylyq qylu.

[17] Has (arabsha) – búl jerde naghyz, layyqty degen maghynada.

[18] Isharat (arabsha) – núsqau, silteu, kórsetu.

[19] Shúrugh (arabsha) – bastau, kirisu.

[20] Istinja (arabsha) – juynu, tazalanu, dәret alu.

[21] Mәsih (arabsha) – dәret alghannan keyin mәsining ýstinen suly qolmen sipau.

[22] Saf (arabsha) – taza, shynayy.

[23] Aghzalar (arabsha) – dene mýsheleri.

[24] Qiyam (arabsha) – namaz oqyghanda týregep túru.

[25] Qadir (arabsha) – qúdiretti, kýshti, qadirli.

[26] Ghajiz (arabsha) – әlsizdik, dәrmensizdik.

[27] Yqrar – moyynsúnu, týsinu.

[28] Ziyarat – taghzym etetin oryn, búl jerde Mekke, Mәdina degen maghynada.

[29] Qira әt (arabsha) – oqu.

[30] Surahy fatiha (arabsha) – fatiha sýresi.

[31] Rúqugh (arabsha) – namaz oqyghanda tizege qol qoyyp enken, tize býgu.

Abai.kz