ۇستازداردان ماراپاتتاردى اياماۋ كەرەك!
مەملەكەت باسشىسى ق.ك.توقاەۆ ءبىلىم كۇنىنە وراي ۇستازدارمەن وتكىزىلەتىن ءداستۇرلى كونفەرەنتسيادا ءسوز سويلەدى. تومەندە پرەزيدەنت بايانداماسىنىڭ ماڭىزدى تۇستارىنا تالداۋدى ۇسىنامىز.
مىقتى مۇعالىم – ساپالى ۇلتتىڭ تىرەگى، بۇل – ناعىز اقيقات!
قاي كەزدە بولماسىن، قوعامدا ۇستازدىڭ ورنى بولەك. «ۇستازدىق ەتكەن جالىقپاس، ۇيرەتۋدەن بالاعا» دەپ ۇلت ۇستازى اباي ايتقانداي، الدىنا كەلگەن كىشكەنتاي بالادان بولاشاقتا تۇلعا ءوسىرىپ شىعارۋ – ۇستازدىقتىڭ ەڭ ۇلاعاتتى ماقساتى دەسە بولادى.
بۇگىندە ءبىز ادام كاپيتالى، ساپالى ۇلت تۋرالى كوپ ايتىپ ءجۇرمىز. بۇل سوزدەر كەزەكتى ءبىر ناۋقان ءۇشىن ايتىلمايدى. قازىرگى عىلىم مەن وزىق تەحنولوگيا داۋىرىندە ءاربىر مەملەكەتتىڭ قارقىندى دامۋى ونىڭ حالقىنىڭ بىلىمدىلىگەندە. ءبىلىم – ساپالى ۇلتتىڭ اجىراماس سيپاتى. ءبىلىم – فورمۋلالاردى مەڭگەرىپ، ءتۇرلى پاندەردى جاتقا يگەرۋمەن شەكتەلمەيدى. ول – ادامنىڭ ينتەللەكتۋالدى ءورىسىنىڭ ىرگەتاسىن قالايدى. دامي كەلە ول مادەنيەتكە، ويشىلدىققا، بەلسەندى سۋبەكتىلىككە، وزىق تاربيەگە ۇشتاسادى.
مىنە، بايقاساق، بۇگىنگى زاماننىڭ ۇستازى بالا بويىندا وسى قاسيەتتەردى وياتىپ، ونى تۇراقتى ادامي ولشەمگە اينالدىرۋدى ءوز مىندەتىنە العان تۇلعا ەكەنىن كورەمىز سوندىقتان، بۇگىندە ءبىزدىڭ قوعامدا ۇستازعا تۇلعا رەتىندە قاراۋ، ال ءاربىر ۇستازدىڭ ءوزىن تۇلعاعا اينالدىرۋى قاجەتتىگى ايقىن سەزىلەدى.
جوعارىدا ايتىلعان «مىقتى مۇعالىم» ءسوز تىركەسىنىڭ ەڭ باستى ماعىناسى وسى. سوندىقتان، ۇستازدىق ەتۋ – ۇلتتىڭ بولاشاق تاعدىرىن ايقىنداۋشى، ونى انىقتاۋشى ۇلى قايراتكەرلىك دەپ ايتۋىمىزعا بولادى.
جاڭا حالىقتىق كونستيتۋتسيانىڭ تالاپتارى
پرەزيدەنت باس قۇجاتتا تۇڭعىش رەت ءبىلىم سالاسىنا ايرىقشا ءمان بەرىلگەنىن، ياعني ادام كاپيتالىن، ءبىلىمدى، عىلىمدى، يننوۆاتسيانى دامىتۋ ەلىمىزدىڭ ستراتەگيالىق باعىتى رەتىندە ايقىندالعانىن اتاپ ءوتتى. «قازىر وسى تالاپتارعا ساي بۇكىل بيلىك جۇيەسىن جانە قوعامدىق ينستيتۋتتاردى اۋقىمدى جاڭعىرتۋ جۇمىسى ءجۇرىپ جاتىر»، ‑ دەپ مالىمدەدى.
وسى ايتىلعانعا مىنا ويلاردى دا قوسۋعا بولادى دەپ ويلايمىن:
كەز كەلگەن ادامنىڭ تۇلعا بولۋى اسا ماڭىزدى، ارينە. سونىمەن قاتار، كەز كەلگەن مەملەكەت تە «تۇلعالىق سيپاتتا» بولۋى شارت.
ونى قالاي تۇسىنەمىز؟
ءبىز ‑ كونستيتۋتسيالىق ۋنيتارلى مەملەكەتپىز. ال، الەمدەگى بارلىق دامىعان ۋنيتارلى مەملەكەتتەر «تۇلعالىق سيپاتقا» يە. مىسالى، انگليادا – اعىلشىندار، فرانتسيادا – فرانتسۋزدار، گەرمانيادا – الماندار، چەحيدا – چەحتار، قىتايدا – قىتايلار (جۇنگو), جاپونيادا – جاپوندار، وزبەكستاندا ‑ وزبەكتەر...
بۇدان بايقايتىنىمىز، مەملەكەتتىڭ «تۇلعالىق سيپاتىن» ونىڭ نەگىزىن قۇرۋشى ۇلت ايقىندايتىنى. ەندەشە، وسى زاڭدىلىققا ساي، قازاقستان مەملەكەتتتىلىگىنىڭ «تۇلعالىق سيپاتىن» قازاق ۇلتى ايقىندايدى دەي الامىز.
بىرەۋلەر مۇنى «اكسيوما» دەپ اتار. بىراق، ءبىز وتىز جىلدان استام تاۋەلسىز تاريحىمىزدا مەملەكەتتىڭ «تۇلعالىق سيپاتىن» شاشىراتىپ الدىق. مەملەكەتتە قازاق ۇلتى «كوپ ۇلتتىڭ ءبىرى» بولىپ قانا سانالدى دا، «مەملەكەتتىك ەگەمەندىك» شاشىراڭقى كۇيگە ءتۇستى. ءبىز سونىڭ ارقاسىندا ۇلتتىق دامۋدى دا كەشەۋىلدەتىپ الدىق.
ناتيجەسىندە، كەرىسىنشە، مەملەكەتتىلىك السىرەدى. ونىڭ ناقتى ەگەسى ايقىندالمادى. مەملەكەت ماعىناسى «ورتاق مۇلىك» رەتىندە بولىسكە ءتۇستى. مەملەكەت حالقىن، ونىڭ ازاماتتارىن بىرىكتىرەتىن، توپتاستىراتىن، ورتاق ماقساتقا جۇمىلدىراتىن مادەني‑رۋحاني پلاتفورما قالىپتاستىرا المادى.
سونىڭ اسەرىنەن، قازاق ءتىلى «مەملەكەتتىك ءتىل» ستاتۋسىنا يە بولا تۇرا – مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندە تۇتاس مويىندالمادى.
سونىڭ اسەرىنەن، ۇلتتىق تاربيە جۇيەسى ەلىمىزدە تۇراتىن بارشا ۇلتتاردى وزىنە «سىڭىرە» المادى.
سونىڭ اسەرىنەن، ۇلتتىق ءپاتريوتيزمنىڭ بارشاعا ورتاق «قازاقستاندىق ۇلگىسى» قالىپتاسپادى. ۇلتتىق دامۋ كەشەۋىلدەدى.
مىنە، بۇگىندە وسى «ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرۋ» كەزەڭى باستالدى. قازاق مادەنيەتىنە قىزىعۋشىلىق ۇلتتىق شەڭبەردى بۇزا‑جارىپ، الەمگە قادام باستى...
بۇل ماسەلەنى پرەزيدەنت ۇستازدار كونفەرەنتسياسىندا ءبىرشاما اشىق ايتتى دەسەك بولادى. بۇل – ۇلاعاتتى ۇستازدارعا زور مىندەت جۇكتەيدى!
بىلىمگە بولىنەتىن قارجى ءۇش ەسە ارتىپ، 6,4 تريلليون تەڭگەگە جەتتى.
قازىرگى قازاقستاننىڭ دەموگرافيالىق ءوسىم قارقىنى ورتاشا دەڭگەيدە. بىراق، ونىڭ «دەموگرافيالىق دۇمپۋگە» ۇلاسۋ تەندەنتسياسى باسىم. سەبەبى، ەلىمىزدە حالىقتىڭ باسىم بولىگىن بالالار مەن جاستار قۇراپ وتىر. ەگەر، مەملەكەتتە وتباسىلىق قۇندىلىقتار جۇيەسى قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق تاربيەسىنەن ءنار السا، وندا جاقىن بولاشاقتا دەموگرافيالىق ءدۇمپۋ مىندەتتى تۇردە ورىن الۋى – شىندىققا مەيلىنشە جاقىن.
سونىمەن قاتار، قازىر اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ەل ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزگى باعىتىنىڭ ءبىرى رەتىندە قابىلداندى. ولاي بولسا، جىلدان جىلعا اۋىل ينفراقۇرىلىمى جاڭارىپ، ونداعى تۇرمىستىق دەڭگەي قالامەن تەڭەسە باستايدى. گاز بەن سۋ، وزگە دە: بالاباقشا، مەديتسينا، مادەنيەت وشاقتارى جانە ت.ت. قىزمەت كورسەتۋ تۇرلەرى اۋىلدارعا جەتىپ جاتىر. ەندى وسىعان قوسىلا اۋىلداردا شاعىن كاسىپكەرلىك دامىسا – بۇگىنگى «قالاعا قاراي» ميگراتسيانىڭ قارقىنى باياۋلايدى.
بۇل وڭدى قۇبىلىس. سوندىقتان پرەزيدەنت اۋىل مەن قالا مەكتەپتەرىندەگى ءبىلىم بەرۋ دەڭگەيىن تەڭەستىرۋ قاجەتتىگىن جەكە اتاپ ءوتتى. ول زامانعا ساي مەكتەپتەردى كوپتەپ سالۋمەن قاتار، مۇعالىمدەردى قاعازباستىلىقتان ارىلتۋ، ولاردى قوسىمشا قوعامدىق جۇمىسقا جەگۋدەن باس تارتۋدى ۇسىندى. مۇعالىم – ءوزىنىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋى ءتيىس.
بۇدان بىلاي عىلىم مەن ءبىلىم قوعامنىڭ باستى قۇندىلىعى بولاتىنىن پرەزيدەنت وسى جولى تاعى قايتالادى.
بۇل – بولاشاقتا ەلىمىزدە يندۋستريالىق دامىعان ورتاعا جوعارعى تەحنولوگيانى يگەرگەن ءبىلىمدى جاستاردىڭ كەلۋى ءتيىس دەگەن نۇسقاۋ. وعان ۇستازدار دا، ولاردان ءبىلىم العان جاستار دا دايىن بولۋى كەرەك!
ۇستازداردان ماراپاتتاردى اياماۋ كەرەك
ۇستاز – بىلىكتى عالىم ادام عانا ەمەس، ول – جانى نازىك ادام. سوندىقتان، ەلىمىزدە مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى ماراپاتتاردى بولۋدە مەملەكەت وسى ۋاقىتقا دەيىن «ساراڭدىق تانىتۋمەن» كەلەدى. بەينەبىر، «ماراپات كوپ بولسا، ونىڭ قۇنى تۇسەدى» دەپ ويلايتىن بولۋى كەرەك كەيبىر «قازاننىڭ باسىندا وتىرعان» شەنەۋنىكتەر...
ءبىز ايتار ەدىك، ۇستازدارعا بەرىلەتىن ماراپاتتار مەن سىياقىلاردىڭ تۇرلەرى دە كوپ بولىپ، بىلىكتى ۇستاز ءوز ەڭبەگىنىڭ باعالانعانىن ءوزى كورۋى كەرەك. بۇل ۇلكەن ستيمۋل. ەندەشە، وسى باعىتتا مەملەكەتتىك ماراپاتتاۋ ساياساتى ءبىرشاما جەتىلدىرىلگەنى دۇرىس سياقتى. ول تۋرالى پرەزيدەنت ايتتى. بىراق وسى جاعى كەمشىن ەكەنى سەزىلەدى.
ۇلتتىق قۇندىلىقتار جۇيەسىن قالىپاتاستىرۋ ۇستازداردىڭ قولىندا!
ءسوز سوڭىندا ايتارىمىز، قازىرگى كەزدە ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا تالاسۋشىلار كوبەيىپ ءتۇر. وسىنداي الماعايىپ كەزەڭدە، ۇلتتىق قۇندىلىقتار جۇيەسىن جاستاردىڭ بويىنا بالا باقشادان باستاپ، مەتەپتەردە ءسىڭدىرىپ ۇلگەرە الۋ ماسەلەسى تۋىندايدى. ول ءتىل ماسەلەسىندە بولماسىن، ۇلتتىق ادامگەرشىلىك نورمالارى تۋرالى بولماسىن – قازاقى دۇنيەتانىمعا نەگىزدەلگەن، ۇلتتىق دانالىقتان باستاۋ العان، ۇلتتىق تاربيەمەن بەكىگەن ناقتى ومىرلىك ۇستانىم بولۋى ءتيىس.
مىنە، سوندىقتان دا، ءبىز ءوز تەرريتوريامىزدى قالاي قىزعىشتاي قورعاساق، ءتىلىمىزدى دە، ءبىلىم مەن عىلىمىمىزدى دا، مادەنيەتىمىزدى دە، رۋحاني بولمىسىمىزدى دا سولاي قورعاي الۋىمىز كەرەك.
بۇل – ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تۇعىرى!
ءابدىراشيت باكىرۇلى، فيلوسوف‑پۋبليتسيست
Abai.kz
