Memleket basshysy Q.K.Toqaev Bilim kýnine oray ústazdarmen ótkiziletin dәstýrli konferensiyada sóz sóiledi. Tómende preziydent bayandamasynyng manyzdy tústaryna taldaudy úsynamyz.

Myqty múghalim – sapaly últtyng tiregi, búl – naghyz aqiqat!

Qay kezde bolmasyn, qoghamda ústazdyng orny bólek. «Ústazdyq etken jalyqpas, Ýiretuden balagha»  dep Últ ústazy Abay aitqanday, aldyna kelgen kishkentay baladan bolashaqta túlgha ósirip shygharu – ústazdyqtyng eng úlaghatty maqsaty dese bolady.

Býginde biz adam kapitaly, sapaly últ turaly kóp aityp jýrmiz. Búl sózder kezekti bir nauqan ýshin aitylmaydy. Qazirgi ghylym men ozyq tehnologiya dәuirinde әrbir memleketting qarqyndy damuy onyng halqynyng bilimdiligende. Bilim – sapaly últtyng ajyramas sipaty. Bilim – formulalardy mengerip, týrli pәnderdi jatqa iygerumen shektelmeydi. Ol – adamnyng intellektualdy órisining irgetasyn qalaydy. Damy kele ol mәdeniyetke, oishyldyqqa, belsendi subektilikke, ozyq tәrbiyege úshtasady.

Mine, bayqasaq, býgingi zamannyng Ústazy bala boyynda osy qasiyetterdi oyatyp, ony túraqty adamy ólshemge ainaldyrudy óz mindetine alghan túlgha ekenin kóremiz Sondyqtan, býginde bizding qoghamda ústazgha Túlgha retinde qarau, al әrbir Ústazdyng ózin túlghagha ainaldyruy qajettigi aiqyn seziledi.

Jogharyda aitylghan «myqty múghalim» sóz tirkesining eng basty maghynasy osy. Sondyqtan, Ústazdyq etu – últtyng bolashaq taghdyryn aiqyndaushy, ony anyqtaushy úly qayratkerlik dep aituymyzgha bolady.

Jana Halyqtyq Konstitusiyanyng talaptary

Preziydent Bas qújatta túnghysh ret bilim salasyna airyqsha mәn berilgenin,  yaghny adam kapitalyn, bilimdi, ghylymdy, innovasiyany damytu elimizding strategiyalyq baghyty retinde aiqyndalghanyn atap ótti. «Qazir osy talaptargha  say býkil biylik jýiesin jәne qoghamdyq instituttardy auqymdy janghyrtu júmysy jýrip jatyr», ‑ dep mәlimdedi.

Osy aitylghangha myna oilardy da qosugha bolady dep oilaymyn:

Kez kelgen adamnyng túlgha boluy asa manyzdy, әriyne. Sonymen qatar, kez kelgen memleket te «túlghalyq sipatta» boluy shart.

Ony qalay týsinemiz?

Biz ‑ konstitusiyalyq unitarly memleketpiz. Al, әlemdegi barlyq damyghan unitarly memleketter «túlghalyq sipatqa» iye. Mysaly, Angliyada – aghylshyndar, Fransiyada – fransuzdar, Germaniyada – almandar, Chehida – chehtar, Qytayda – qytaylar (jýngo), Japoniyada – japondar, Ózbekstanda ‑ ózbekter...

Búdan bayqaytynymyz, memleketting «túlghalyq sipatyn» onyng negizin qúrushy últ aiqyndaytyny. Endeshe, osy zandylyqqa say, Qazaqstan memleketttiligining «túlghalyq sipatyn» qazaq últy aiqyndaydy dey alamyz.

Bireuler múny «aksioma» dep atar. Biraq, biz otyz jyldan astam tәuelsiz tarihymyzda memleketting «túlghalyq sipatyn» shashyratyp aldyq. Memlekette Qazaq últy «kóp últtyng biri» bolyp qana sanaldy da, «memlekettik egemendik» shashyranqy kýige týsti. Biz sonyng arqasynda Últtyq damudy da kesheuildetip aldyq.

Nәtiyjesinde, kerisinshe, memlekettilik әlsiredi. Onyng naqty egesi aiqyndalmady. Memleket maghynasy «ortaq mýlik» retinde bóliske týsti. Memleket halqyn, onyng azamattaryn biriktiretin, toptastyratyn, ortaq maqsatqa júmyldyratyn mәdeniy‑ruhany platforma qalyptastyra almady.

Sonyng әserinen, Qazaq tili «memlekettik til» statusyna ie bola túra – memlekettik til retinde tútas moyyndalmady.

Sonyng әserinen, Últtyq tәrbie jýiesi  elimizde túratyn barsha últtardy ózine «sinire» almady.

Sonyng әserinen, Últtyq patriotizmning barshagha ortaq «qazaqstandyq ýlgisi» qalyptaspady. Últtyq damu kesheuildedi.

Mine, býginde osy «olqylyqtardyng ornyn toltyru» kezeni bastaldy. Qazaq mәdeniyetine qyzyghushylyq últtyq shenberdi búza‑jaryp, әlemge qadam basty...

Búl mәseleni  preziydent Ústazdar konferensiyasynda birshama ashyq aitty desek bolady. Búl – úlaghatty ústazdargha zor mindet jýkteydi!

Bilimge bólinetin qarjy ýsh ese artyp, 6,4 trillion tengege jetti. 

Qazirgi Qazaqstannyng demografiyalyq ósim qarqyny ortasha dengeyde. Biraq, onyng «demografiyalyq dýmpuge» úlasu tendensiyasy basym. Sebebi, elimizde halyqtyng basym bóligin balalar men jastar qúrap otyr. Eger, memlekette otbasylyq qúndylyqtar jýiesi qazaq halqynyng últtyq tәrbiyesinen nәr alsa, onda jaqyn bolashaqta demografiyalyq dýmpu mindetti týrde oryn aluy – shyndyqqa meylinshe jaqyn.

Sonymen qatar, qazir auyl sharuashylyghyn damytu el ekonomikasynyng negizgi baghytynyng biri retinde qabyldandy. Olay bolsa, jyldan jylgha auyl infraqúrylymy janaryp, ondaghy túrmystyq dengey qalamen tenese bastaydy. Gaz ben su, ózge de: balabaqsha, medisina, mәdeniyet oshaqtary jәne t.t.  qyzmet kórsetu týrleri auyldargha jetip jatyr. Endi osyghan qosyla auyldarda shaghyn kәsipkerlik damysa – býgingi «qalagha qaray» migrasiyanyng qarqyny bayaulaydy.

Búl ondy qúbylys. Sondyqtan preziydent auyl men qala mektepterindegi bilim beru dengeyin tenestiru qajettigin jeke atap ótti. Ol zamangha say mektepterdi kóptep salumen qatar, múghalimderdi qaghazbastylyqtan aryltu, olardy qosymsha qoghamdyq júmysqa jeguden bas tartudy úsyndy. Múghalim – ózining kәsiby biliktiligin arttyruy tiyis.

Búdan bylay ghylym men bilim qoghamnyng basty qúndylyghy bolatynyn preziydent osy joly taghy qaytalady.

Búl – bolashaqta elimizde industriyalyq damyghan ortagha jogharghy tehnologiyany iygergen bilimdi jastardyng kelui tiyis degen núsqau. Oghan ústazdar da, olardan bilim alghan jastar da dayyn boluy kerek!

Ústazdardan marapattardy ayamau kerek 

Ústaz – bilikti ghalym adam ghana emes, ol – jany nәzik adam. Sondyqtan, elimizde memlekettik dengeydegi marapattardy bólude memleket osy uaqytqa deyin «sarandyq tanytumen» keledi. Beynebir, «marapat kóp bolsa, onyng qúny týsedi» dep oilaytyn boluy  kerek keybir «qazannyng basynda otyrghan» sheneunikter...

Biz aitar edik, Ústazdargha beriletin marapattar men syiaqylardyng týrleri de kóp bolyp, bilikti ústaz óz enbegining baghalanghanyn ózi kórui kerek. Búl ýlken stimul. Endeshe, osy baghytta memlekettik marapattau sayasaty birshama jetildirilgeni dúrys siyaqty. Ol turaly preziydent aitty. Biraq osy jaghy kemshin ekeni seziledi.

Últtyq qúndylyqtar jýiesin qalypatastyru ústazdardyng qolynda!

Sóz sonynda aitarymyz, qazirgi kezde últtyq qúndylyqtargha talasushylar kóbeyip týr. Osynday almaghayyp kezende, últtyq qúndylyqtar jýiesin jastardyng boyyna bala baqshadan bastap, metepterde sindirip ýlgere alu mәselesi tuyndaydy. Ol til mәselesinde bolmasyn, últtyq adamgershilik normalary turaly bolmasyn – qazaqy dýniyetanymgha negizdelgen, últtyq danalyqtan bastau alghan, últtyq tәrbiyemen bekigen naqty ómirlik ústanym boluy tiyis.

Mine, sondyqtan da, biz óz territoriyamyzdy qalay qyzghyshtay qorghasaq, tilimizdi de, bilim men ghylymymyzdy da, mәdeniyetimizdi de, ruhany bolmysymyzdy da solay qorghay aluymyz kerek.

Búl – bizding Tәuelsizdigimizding túghyry!

Ábdirashit Bәkirúly, filosof‑publisist

Abai.kz