نيۋ-دەليدە تۇراقتىلىق، يننوۆاتسيا، ىنتىماقتاستىق پەن قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىنە ارنالعان بريكس+ وتىرىسى ءوتتى. جيىندا قاسىم-جومارت توقاەۆ ءسوز سويلەدى.

جىل وتكەن سايىن ۇلتتىق جانە حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ورتاق مۇددەلەرگە سۇيەنىپ، ءوزارا ارەكەتتەستىكتىڭ ورتاق ورتالىقتارىنا ۇمتىلاتىن ءارتۇرلى مەملەكەتتەر بىرلەستىكتەرىنىڭ قاتارى كوبەيىپ كەلەدى. دامىعان ەلدەر ەكونوميكالىق ءارى ساياسي تۇرعىدا كوشباسشىلىق ورنىن ءالى دە ساقتاپ وتىرعانىنا قاراماستان، دامۋشى نەمەسە جاڭا يندۋستريالدى ەلدەردىڭ — بالامالى «پوليۋستەردىڭ» ماڭىزى ارتىپ كەلە جاتقانى ايقىن. حالىقارالىق ارەنادا ولاردىڭ ىقپالىنىڭ كۇشەيۋى قازىرگى الەمدىك جۇيەنىڭ ايرىقشا بەلگىسىنە اينالۋدا.

بريكس (BRICS) — 2006 جىلى پەتەربور ەكونوميكالىق فورۋمىندا نەگىزى قالانعان 10 مەملەكەتتىڭ ۇكىمەتارالىق بىرلەستىگى. باستاپقىدا بريك (BRIC) دەپ اتالدى: بۇل اكرونيم ۇيىمعا كىرگەن العاشقى ەلدەردىڭ — برازيليا، رەسەي، ءۇندىستان جانە قىتايدىڭ اتاۋلارىنان قۇرالعان. 2011 جىلى بۇل ىنتىماقتاستىققا وڭتۇستىك افريكا قوسىلدى. 2024 جىلى ەگيپەت، يران، ءباا، ساۋد ارابياسى جانە ەفيوپيا وعان مۇشە بولۋ شاقىرۋىن قابىلدادى. قازاقستان قازىرگى ۋاقىتتا بريكس-ءتىڭ سەرىكتەس ەلى مارتەبەسىنە يە.

بۇل مەملەكەتتەردىڭ بارلىعى دەرلىك «ءوسىم سيمۆولىنا» جانە حالىقارالىق كوپپوليارلىق تەندەنتسياسىنىڭ جارقىن ۇلگىسىنە اينالدى. بريكس-ءتىڭ ماڭىزدى ماقساتى — جاھاندىق قۇرىلىمداردىڭ ۇستەمدىگىن ەڭسەرۋ، دەگەنمەن قاتىسۋشى ەلدەردىڭ ساياسي كۇن ءتارتىبى ءارتۇرلى، مۇددەلەرى ءاردايىم سايكەس كەلە بەرمەيدى جانە ىنتىماقتاستىقتىڭ دا ءوز شەگى بار. سوندا دا بريكس قازاقستان ءۇشىن ءارتۇرلى باعىتتار بويىنشا ەل مۇددەسىن ىسكە اسىرۋعا ارنالعان كەلەشەگى زور پلاتفورما بولىپ تابىلادى.

بريكس-ءتىڭ قازىرگى الەمدىك جاعدايداعى ءرولى تۋرالى ايتا كەلە، قاسىم-جومارت توقاەۆ بىرلەستىككە كىرەتىن ەلدەر الەم حالقىنىڭ جارتىسىنا جۋىعىن جانە جاھاندىق ءجۇو-ءنىڭ شامامەن 40%-ىن قۇرايتىنىن اتاپ ءوتتى. مۇنداي اۋقىمدا بريكس-ءتىڭ جاھاندىق پروتسەستەرگە ىقپال ەتۋ مۇمكىندىگى بار، بىراق مۇنىمەن بىرگە ورتاق ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن تابۋ جاۋاپكەرشىلىگى دە جۇكتەلەدى. بۇعان گەوساياسي تەكەتىرەس، ساۋدا كەدەرگىلەرىنىڭ ءوسۋى جانە ادەتتەگى ساۋدا مەن كولىك باعىتتارىنىڭ بۇزىلۋى اسەر ەتەدى. وڭىرلىك قاقتىعىستار تەك اسكەري ارەكەتتەر ءجۇرىپ جاتقان ەلدەرگە عانا ەمەس، بۇكىل الەمدىك ەكونوميكاعا كەرى اسەرىن تيگىزەدى. وتكەن جىلى زورلىق-زومبىلىقتان كەلگەن ەكونوميكالىق شىعىن دەڭگەيى زاردابى بويىنشا قازىردىڭ وزىندە شامامەن $22 ترلن-عا نەمەسە جاھاندىق ءجۇو-ءنىڭ 10%-ىنا جەتتى.

قوسا كەتەيىن: بريكس-ءتىڭ الەمدىك مۇناي ءوندىرىسىنىڭ 80%-ىن قامتيتىن ەلدەردىڭ باسىن بىرىكتىرۋى دە وتە ماڭىزدى، بۇل ونى جاھاندىق ەنەرگەتيكاداعى جەتەكشى ويىنشىلاردىڭ بىرىنە اينالدىرادى.

توقاەۆ سونىمەن قاتار ترانسشەكارالىق ينفراقۇرىلىم ءۇشىن ارتىپ كەلە جاتقان تاۋەكەلدەرگە جانە ەنەرگەتيكالىق، ازىق-تۇلىك پەن ساۋدا تىزبەكتەرىنىڭ وسالدىعىنا نازار اۋداردى. بەيبىتشىلىك پەن ستراتەگيالىق تۇراقتىلىق ەكونوميكالىق دامۋدىڭ باستى شارتى بولىپ قالا بەرەدى. سوعان بايلانىستى ساياسي ديالوگ پەن ديپلوماتيا ارقىلى شيەلەنىستى ۋاقىتشا تومەندەتۋدەن ۇزاق مەرزىمدى تۇراقتىلىققا كوشۋ قاجەت. وسى ورايدا تاۋەكەلدەردى، سونىڭ ىشىندە جاڭا تەحنولوگيالارعا بايلانىستى قاتەرلەردى ازايتۋ ءۇشىن يادرولىق دەرجاۆالار اراسىنداعى ديالوگ ماڭىزدى دەپ سانالادى.

تاعى ءبىر ماسەلە — حالىقارالىق ينستيتۋتتاردىڭ بولاشاعى. توقاەۆ زاماناۋي شىنايىلىقتى جانە ازيا، افريكا مەن لاتىن امەريكاسىنىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندەگى ادىلەتتى وكىلدىگىن ەسكەرە وتىرىپ، بۇۇ-نى رەفورمالاۋدى جاقتايدى. بۇل رەتتە قازاقستان بريكس-ءتى بۇۇ-نىڭ ورتالىق ءرولى ساقتالعان حالىقارالىق جۇيەنى تولىقتىراتىن، پراكتيكالىق ىنتىماقتاستىققا ارنالعان اشىق پلاتفورما رەتىندە قاراستىرادى.

وسىلايشا، قازاقستاننىڭ ورتاق ءتىل تابىسا ءبىلۋى مەن بەلگىسىزدىك دەڭگەيىن تومەندەتۋ قابىلەتى وتە ماڭىزدى. تۇپتەپ كەلگەندە، بۇگىندە قابىلداناتىن شەشىمدەردىڭ ماڭىزى وسىعان تىعىز بايلانىستى. بريكس — قۇرلىقارالىق ەلدەر بىرلەستىگى، دەمەك، ول جاھاندىق سيپاتقا يە. بريكس سامميتتەرى — الەمدىك دامۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى بويىنشا ۇستانىمداردى تالقىلاۋ مەن كەلىسۋگە ارنالعان ءتيىمدى الاڭ. جاھاندىق بەلگىسىزدىك پەن الەمدىك ساياساتتىڭ قۇبىلمالىلىعى ارتىپ تۇرعان جاعدايدا مۇنداي كەزدەسۋلەر وتە قاجەت.

نۇرگەلدى ابدىعانيۇلى

Abai.kz