BRIKS jәne onyng mýmkindikteri
Niu-Deliyde túraqtylyq, innovasiya, yntymaqtastyq pen qauipsizdik mәselelerine arnalghan BRIKS+ otyrysy ótti. Jiynda Qasym-Jomart Toqaev sóz sóiledi.
Jyl ótken sayyn últtyq jәne halyqaralyq dengeydegi ortaq mýddelerge sýienip, ózara әrekettestikting ortaq ortalyqtaryna úmtylatyn әrtýrli memleketter birlestikterining qatary kóbeyip keledi. Damyghan elder ekonomikalyq әri sayasy túrghyda kóshbasshylyq ornyn әli de saqtap otyrghanyna qaramastan, damushy nemese jana industrialdy elderding — balamaly «polusterdin» manyzy artyp kele jatqany aiqyn. Halyqaralyq arenada olardyng yqpalynyng kýshengi qazirgi әlemdik jýiening airyqsha belgisine ainaluda.
BRIKS (BRICS) — 2006 jyly Peterbor ekonomikalyq forumynda negizi qalanghan 10 memleketting ýkimetaralyq birlestigi. Bastapqyda BRIK (BRIC) dep ataldy: búl akronim úiymgha kirgen alghashqy elderding — Braziliya, Resey, Ýndistan jәne Qytaydyng ataularynan qúralghan. 2011 jyly búl yntymaqtastyqqa Ontýstik Afrika qosyldy. 2024 jyly Egiypet, Iran, BAÁ, Saud Arabiyasy jәne Efiopiya oghan mýshe bolu shaqyruyn qabyldady. Qazaqstan qazirgi uaqytta BRIKS-ting seriktes eli mәrtebesine iye.
Búl memleketterding barlyghy derlik «ósim simvolyna» jәne halyqaralyq kóppolyarlyq tendensiyasynyng jarqyn ýlgisine ainaldy. BRIKS-ting manyzdy maqsaty — jahandyq qúrylymdardyng ýstemdigin enseru, degenmen qatysushy elderding sayasy kýn tәrtibi әrtýrli, mýddeleri әrdayym sәikes kele bermeydi jәne yntymaqtastyqtyng da óz shegi bar. Sonda da BRIKS Qazaqstan ýshin әrtýrli baghyttar boyynsha el mýddesin iske asyrugha arnalghan keleshegi zor platforma bolyp tabylady.
BRIKS-ting qazirgi әlemdik jaghdaydaghy róli turaly aita kele, Qasym-Jomart Toqaev birlestikke kiretin elder әlem halqynyng jartysyna juyghyn jәne jahandyq JÚÓ-ning shamamen 40%-yn qúraytynyn atap ótti. Múnday auqymda BRIKS-ting jahandyq prosesterge yqpal etu mýmkindigi bar, biraq múnymen birge ortaq mәselelerding sheshimin tabu jauapkershiligi de jýkteledi. Búghan geosayasy teketires, sauda kedergilerining ósui jәne әdettegi sauda men kólik baghyttarynyng búzyluy әser etedi. Ónirlik qaqtyghystar tek әskery әreketter jýrip jatqan elderge ghana emes, býkil әlemdik ekonomikagha keri әserin tiygizedi. Ótken jyly zorlyq-zombylyqtan kelgen ekonomikalyq shyghyn dengeyi zardaby boyynsha qazirding ózinde shamamen $22 trln-gha nemese jahandyq JÚÓ-ning 10%-yna jetti.
Qosa keteyin: BRIKS-ting әlemdik múnay óndirisining 80%-yn qamtityn elderding basyn biriktirui de óte manyzdy, búl ony jahandyq energetikadaghy jetekshi oiynshylardyng birine ainaldyrady.
Toqaev sonymen qatar transshekaralyq infraqúrylym ýshin artyp kele jatqan tәuekelderge jәne energetikalyq, azyq-týlik pen sauda tizbekterining osaldyghyna nazar audardy. Beybitshilik pen strategiyalyq túraqtylyq ekonomikalyq damudyng basty sharty bolyp qala beredi. Soghan baylanysty sayasy dialog pen diplomatiya arqyly shiyelenisti uaqytsha tómendetuden úzaq merzimdi túraqtylyqqa kóshu qajet. Osy orayda tәuekelderdi, sonyng ishinde jana tehnologiyalargha baylanysty qaterlerdi azaytu ýshin yadrolyq derjavalar arasyndaghy dialog manyzdy dep sanalady.
Taghy bir mәsele — halyqaralyq instituttardyng bolashaghy. Toqaev zamanauy shynayylyqty jәne Aziya, Afrika men Latyn Amerikasynyng Qauipsizdik Kenesindegi әdiletti ókildigin eskere otyryp, BÚÚ-ny reformalaudy jaqtaydy. Búl rette Qazaqstan BRIKS-ti BÚÚ-nyng ortalyq róli saqtalghan halyqaralyq jýieni tolyqtyratyn, praktikalyq yntymaqtastyqqa arnalghan ashyq platforma retinde qarastyrady.
Osylaysha, Qazaqstannyng ortaq til tabysa bilui men belgisizdik dengeyin tómendetu qabileti óte manyzdy. Týptep kelgende, býginde qabyldanatyn sheshimderding manyzy osyghan tyghyz baylanysty. BRIKS — qúrlyqaralyq elder birlestigi, demek, ol jahandyq sipatqa iye. BRIKS sammitteri — әlemdik damudyng ózekti mәseleleri boyynsha ústanymdardy talqylau men kelisuge arnalghan tiyimdi alan. Jahandyq belgisizdik pen әlemdik sayasattyng qúbylmalylyghy artyp túrghan jaghdayda múnday kezdesuler óte qajet.
Núrgeldi Ábdighaniyúly
Abai.kz