Seysenbi, 12 Qaraşa 2019
Twlğa 1090 3 pikir 1 Qaraşa, 2019 sağat 10:36

Beybit Qoyşıbaev. Wlt qayratkeri

Twrar Rısqwlovtıñ tuğanına 125 jıl toluına oray

1917 jılğı qırküyekte Twrar Rısqwlov bol'şevikter partiyasınıñ müşesi boldı. Bol'şevikter sol jılğı 25 qazanda qarulı töñkeris jasap, eldegi barlıq biliktiñ sovetterge ötkenin jariya etti. Qazan töñkerisinen bir apta ötkende, 1917 jılğı 2 qaraşada, Covet ökimetiniñ alğaşqı qwjattarınıñ biri – «Resey halıqtarı qwqtarınıñ deklaraciyası» qabıldandı. Onda bilikke kelgen bol'şevizm jürgizbek wlt sayasatınıñ: halıqtardıñ teñdigi men egemendigi; olardıñ Reseyden bölinip şığuğa deyin, söytip derbes memleket qwruğa deyin öz tağdırın özi erkin ayqındauğa qwqılı boluı; wlttıq jäne dini artıqşılıqtar men şekteu bitkendi tügeldey joyu; wlttıq azşılıqtar men etnografiyalıq toptardıñ erkin damuın qamtamasız etu  sındı negizgi tört principi jariya boldı. Alayda Halıq Komissarları Keñesiniñ törağası V.I. Lenin men Wlttar isteri boyınşa halıq komissarı I.V. Stalin qol qoyğan osı asa mañızdı Deklaraciya Türkistan ölkesinde töñkeris jasağan taşkenttik bol'şevikter üşin – olardı eşteñege mindettemeytin jäy ğana qağaz bolıp şıqtı. Taşkent bol'şevikteri ölkeniñ barşa halqınıñ bes-aq payızın qwraytın kirme jwrt ökilderi ekendikterine qaramastan, «tuzemdikter işinde proletariat joq» degen jeleumen jergilikti halıq qayratkerlerin 1917 jılğı 15 qaraşada qwrğan sovettik halkomkeñes qwramına engizuden bastarttı. Sol jılğı 28 qaraşada Qoqanda jariyalanğan Türkistan avtonomiyasın moyındamaudıñ qilı amalın jasadı. Aqırı, 1918 jılğı aqpanda qalanı qandı qırğınğa wşıratıp, mwhtariyat ükimetin qwlattı.   Mwnday masqara ozbırlıqqa qarsılıq bildirgender köteriliske şıqtı. Bol'şevizm köterilisşilerdi basmaşılar dep atadı, halıqtıñ köñilin aulap, narazılığın basu üşin eki aydan keyin, 1918 jılğı 30 säuirde Türkistannıñ sovettik avtonomiyasın jariyalap, Türkistan Respublikasın qwrdı. Biraq Türkrespublikanıñ basşı organdarında jergilikti halıq ökilderi sanaulı ğana edi.  

Bwl kezde Twrar Rısqwlov Äulieata üyezindegi auır ekonomikalıq jağdayğa, aşarşılıqqa, san türli äleumettik qiğaştıqtardan tuındağan  ağımdağı auır jağdayğa baylanıstı tuındap jatqan mäselelerdi şeşudiñ bel ortasında jürgen. Üyezdik sovettiñ osı oraydağı qilı qızmetterin wyımdastırıp, iri qayratker retinde qalıptasudıñ alğaşqı sayasi mektebinen ötip jatqan edi. Ol Äulieata üyezdik keñesiniñ müşesi, törağa orınbasarı, törağası bolıp istedi. Qiın ahualda ayanbay eñbek etip, abıroylı sayasi wyımdastıruşılıq qızmetimen tanılğan qayratker 1918 jılğı küzde Türkistan Sovetteri Ortalıq Atqaru Komitetiniñ (Türkatkomnıñ) müşeligine saylanıp, Densaulıq saqtau jönindegi halıq komissarı bolıp tağayındaldı. Twrar az uaqıtta-aq  Türkrespublikanıñ körnekti qayratkerleriniñ birine aynaldı. Ol jwrttı qırıp bara jatqan jwqpalı dertti joyu jwmıstarın wyımdastırdı. İndettiñ tüp-tamırı öñirdi jaylağan aştıqta jatqanın Türkatkom mäjilisinde köterip, mäseleni tübegeyli türde, jüyeli jwmıs jürgize otırıp şeşu jolın wsındı. Türli komissariat ökilderinen arnayı wyım qwrudı talap etti. Wzamay Aşarşılıqpen küresu üşin qwrılğan tötenşe ortalıq komissiyanıñ törağası boldı. Bwl qızmetinde ol respublikadağı aştıqpen küresu isine nemqwraydı qarağan Azıq-tülik direktoriyasınıñ, Azıq-tülik halkomatınıñ, jergilikti keñesterdegi şovinistik piğıldı qızmetkerlerdiñ qwlıqsızdıqtarın ünemi äşkerelep otırdı. 

RK(b)P Türkistan ölkelik wyımınıñ 1919 jılğı naurızda ötken 2-şi konferenciyasında respublikadağı partiyalıq basşılıq isteri men wyımdastıruşılıq jwmıstardı jaqsartuğa kömekşi qwrılım retinde Mwsılman byurosın qwrğan bolatın. Mwsbyuronıñ törağalığına Twrar Rısqwlov saylandı. Ol Mäskeudegi partiyanıñ Ortalıq komitetine, Şığıs halıqtarı kommunistik wyımdarınıñ Ortalıq byurosına Türkistandağı Mwsbyuronıñ alğa qoyğan maqsatı: keñes ökimetiniñ ekonomikalıq qwrılısına jäne respublika halqınıñ 95 payızın qwraytın mwsılmandardıñ ğasırlar boyı qalıptasqan ömir saltın qayta qwruğa kömektesu dep habarladı. Mwsılman eñbekşilerin memlekettik qwrılısqa tartu qajettigine baylanıstı  Türkrespublika basşılığına naqtı nwsqau beriluin ötindi. Mwsbyuro janınan memlekettik jäne partiyalıq jwmıstarda isteuge tiis mamandardı mwsılmandar arasınan dayarlau üşin wyımdıq-ügittik kurs wyımdastırdı. Jergilikti halıq ökilderin partiya-keñes qızmetine tartudı közdeytin osı kurstıñ tıñdauşıları üşin arnayı bağdarlama jasadı. Kurstı bitirgen wllıq kadrlar partiya-keñes qızmetinde, ükimet mekemelerinde, şaruaşılıqtıñ türli salalarında jwmıs isteuge jiberilip jattı. Sonımen birge Twrar 1919 jılğı 29 säuirde Ferğana oblısındağı basmaşılıqpen küresu jöninde Türkatkom qwrğan tötenşe komissiyanıñ törağası boldı. Köterilisşiler qozğalısın auızdıqtau üşin bol'şevizm Ferğanağa qızıläsker bölimşelerin üstin-üstin attandırıp, ölkedegi kirmelerdi – şarualar men armyan-daşnaktardı qarulandırıp otırğan-dı. Komissiyamen Ferğana oblısına barıp, jağdaydı tikeley zerttep qaytqan Rısqwlov osı jäytti jäne köterilisşiler qatarınıñ wlğaya tüsuine sovet qızmetkerleri men armyandardıñ «Daşnakcyutun» partiyasınıñ Qoqan qırğınınan beri jalğastırıp kele jatqan arandatuşılıq is-äreketteri, beybit jwrtqa jasağan zorlıq-zombılığı sebep bolıp otırğanın anıqtadı. Türkatkom mäjilisinde jasağan bayandamasında sayasi ahualdı jaqsartudı közdeytin şaralar retinde,  maskünemdikke salınıp, teris qılıqtar jasap jürgen äskeri bölimderdi keri qaytarıp alu, «Daşnakcyutun» partiyasın zañnan tıs dep jariyalap, qılmıs jasağan müşelerin sottau, Ferğanadağı sayasi jäne memlekettik bilik orındarın jergilikti qayratkerlerge beru, basqa da mäselelerdi şeşu qajettigin köterdi. Komissiya atınan arnayı bwyrıq şığarıp, jergilikti halıq arasında orasan zor qılmıstar jasauğa jetekşilik etken «Daşnakcyutun» partiyasınıñ müşeleri men qızıläsker qatarında joq barlıq armyandardı qoldarındağı qaruların tügel tapsıruğa mindettedi. Ölkelik partiya komiteti «Daşnakcyutun» partiyasınıñ Türkistan ölkesindegi qızmetin tolığımen toqtatu jayında qaulı qabıldadı. Sonday-aq Rısqwlov ölkede köterilisşilerge keşirim jariyalap, qwrbaşılarmen kelissözder jürgizu arqılı beybit ömir ornatu ädisin wsınğan, osı sayasi joldıñ dwrıstığın ömirdiñ özi däleldedi.

  Rısqwlovtıñ azamat soğısı men äskeri intervenciya jıldarındağı sayasi jäne wyımdastıruşılıq qızmetiniñ bastı bağıtı, özi jazğanday, «otarşıldıqpen küresu» boldı. «Men kommunist retinde ekspluataciyanıñ qilı türine qarsı twrdım, Türkistanda otarşıldar ozbırlığı joyılmayınşa, şınayı Sovet ökimetin jasau... mümkin emes» – dep jazğan edi ol öz ömirbayanında.  Ölkeniñ revolyuciyağa deyingi jartı ğasır boyı patşalıq otarı bolğanı mälim. Osı uaqıt boyı samoderjavieniñ basqınşılıqpen jürgizgen otarlau sayasatı patşalıqtı almastırğan neoimperiya qızmetşileriniñ sanasında jalğasıp jatqan bolatın. Köne otarşıldıqtıñ saldarı qwrılımı imperiyalıq sipat tanıtatın bol'şevikter partiyası qayratkerleriniñ wlıderjavalıq şovinizmi türinde körinis tauıp twrğan. Twrar bwl keleñsizdikke qarsı küresudiñ ötimdi jolı retinde Mwsbyuronıñ jwmısın jandandıra berdi. Mwsbyuro Türkrespublikada wlttıq sekciyalar wyımdastıru jäne olardı basqaru jöninen eleuli jwmıs atqardı. Rısqwlovtıñ jigerli qızmeti nätijesinde 1919 jıldıñ ortasına qaray ölkede  Taşkent, Pişpek, Aral, Vernıy, Namangan, Samarqan, Şımkent, Ändijan, Kerki, Çarjoy, Oş, Türkistan mwsılman sekciyaları jwmıs istep twrdı. Jergilikti wlttar tilderinde ügit-nasihat jürgizildi, gazet-jurnaldar, kitaptar şığarıldı. 

1919 jılğı qırküyekte M.V. Frunze basqarğan Türkistan maydanınıñ äskerleri aqtardıñ qorşauın bwzıp, Türkrespublika men Resey arasındağı baylanıstı qalpına keltirdi. Sodan keyin  VCIK pen Sovnarkom qwramına Ş.3. Eliava (törağa), M.V. Frunze, V.V. Kuybışev, F.I. Goloşekin, YA.E. Rudzutak engizilgen Türkistan isteri boyınşa arnayı komissiya qwrıp, Taşkentke jiberdi. Türkkomissiyağa ölkede Ortalıq partiya komiteti atınan eñ joğarğı partiyalıq baqılau jürgizip, basşılıq jasau da mindetteldi. 1919 jılğı 4 qaraşada jüz qaralı qızmetkerimen kelip tüsken Türkomissiya müşelerin respublika basşıları qatarında Twrar Rısqwlov ta qarsı alıp, jılı qwttıqtau sözderin ayttı. Komissiya V.I. Leninniñ Türkistan bol'şevikterine joldağan hatın   ala kelgen. Hatta Lenin: «Türkistan halıqtarımen dwrıs qarım-qatınas ornatudıñ endi Resey Socialistik Federativtik Respublikası üşin asa zor, bükilälemdik-tarihi mäni bar» ekenin jazdı. Ol partiya müşelerinen «Türkistan halıqtarımen is jüzinde joldastıq qarım-qatınas ornatu, wlıorıstıq imperializmniñ külli qaldıqtarın... tübirimen qwrtudı köksegen bizdiñ tilegimizdiñ şınayılığın ispen däleldeu» mäselelerine bar küş-jigerlerin jwmsaudı ötindi. Alayda Türkkomissiya Lenin sızıp bergen jobamen jüre qoymadı. Mwsılman kommunisteriniñ respublikadağı basşı organdarda basımdıqqa ie bop bara jatqanın bayqap, olarmen «joldastıq qarım-qatınas ornatu» jäne ölkedegi «wlıorıstıq imperializmniñ qaldıqtarın» joyu jayındağı kösem tilegin jılı jauıp qoydı da, Türkistan Respublikasındağı bastı sayasi jäne memlekettik bilikti öz qoldarına aluğa tırıstı. Mwsbyuro men birqatar europalıq kommunisterdiñ wlt mäselesine baylanıstı qarım-qatınası şielenisip ketti. Respublikadağı eñ joğarğı zañ şığaruşı jäne atqaruşı organ retinde jergilikti halıqtardıñ wlttıq memleketin qwruğa niettengen Türkatkomnıñ atı ğana qalıp, is jüzinde bar bilik Türkkomissiyağa ötip bara jattı. 

Osınday sayasi jağdayda Twrar Rısqwlov serikterimen birge wlt müddesin qorğauğa bağıttalğan batıl da kesimdi oy qorıttı. Sırttan kelgen bes payız europalıqtardıñ emes, qara qwrım jergilikti halıqtıñ wlttıq birligi bolğandıqtan, memleket atalımın işki män-mağınasına say özgertip alğan jön. YAğni ölkede negizinen türki tildes halıqtar mekendeytindikten, memleket – «Türk (Tyurk) respublikası», sayasi bilik – «Türk (Tyurk) halıqtarınıñ kommunistik partiyası» dep atalıp, qayta qwrıluı tiis. Al europalıq azşılıqtıñ qwqtarı  tiisti zañnamamen qorğalatın boladı. Rısqwlov osı eki mäseleni 1920 jılğı 17 qañtarda bolğan Ölkekom, Ölkemwsbyuro, Şetel kommunisteriniñ ortalıq komiteti jäne Türkkomissiyanıñ birlesken mäjilisinde aldağı künderge belgilengen 5-şi partkonferenciya men tötenşe 3-şi mwskonferenciyanıñ kün tärtibine engizudi wsındı. Konferenciyalarğa äzirlep jürgen bayandamalarınıñ tezisterin jariya etti. Tezister birlesken mäjiliste keñinen talqılanıp, qoldau taptı. 20 qañtarda aşılğan 5-şi partkonferenciyanıñ ekinşi küngi mäjilisinde Twrar «Wlt mäselesi jäne wlttıq kommunistik sekciyalar turalı» bayandama jasap, ölkedegi partiya wyımınıñ üşke – mwsılmandardıñ byurosı, şeteldikterdiñ ortalıq komiteti, orıstardıñ ölkelik komiteti bolıp bölinip otırğanın sınadı. Respublikadağı sayasi jetekşilikti retke keltiru üşin birtwtas partiya wyımın qwru  kerek degen wsınısı konferenciyada qoldau taptı. Türkistan kompartiyasınıñ barlıq wlttıq sekciyalar biriktirilgendegi jaña atı «Türk halıqtarınıñ kommunistik partiyası» bolsın degen wsınıs ta köpşilik dauıspen qabıldandı. 25 qañtarda jañadan qwrılğan Türk halıqtarı kompartiyasınıñ Uaqıtşa ortalıq komiteti aşıq dauıspen jasaqtaldı. THKP OK qwramına 17 müşe kirdi, onıñ işinde 8 kommunist europalıqtardan edi. Osı küni ötken 3-şi mwskonferenciyada Rısqwlovtıñ «Türkistan Respublikasınıñ avtonomiyalılığı turalı» jasağan bayandaması qızu talqılandı. RSFSR Konstituciyasınıñ 2-şi babına säykes, Türkistan Avtonomiyalıq Respublikasın Wlttıq Keñes Respublikası dep sanau, mwndağı özin-özi bileuşi jergilikti türki tildes halıqtardıñ wlttıq belgisine Türkistan Respublikası degen atau säykes bolğanmen, onı naqtılau, yağni «RSFSR Türkistan Respublikası» degen ataudı «RSFSR Türk Respublikası» dep özgertu qajettigi arnayı babta twjırımdaldı. Osılay, 25 jasar Twrar Rısqwlwlınıñ sayasi öresi biik nağız wlt qayratkeri retindegi is-äreketi nätijesinde, bol'şevizm jürgizip otırğan jaña otarşıldıqqa tosqauıl qoyudıñ naqtı qadamı jasaldı. Alayda bwl şeşimderdi äuelde qoldağan Türkkomissiya artınan qilı tosqauıldar wyımdastırdı. Aqırı Twrar Rısqwlov mamır ayında Mäskeuge arnayı delegaciyanı bastap barıp, Predsovnarkom Leninniñ qabıldauında boldı. Kösem oğan wlttıq emes, taptıq közqarasta boludıñ kommunist üşin mañızdılığın tüsindirdi. 

Sol sapardan Taşkentke oralğan soñ, Twrar üzeñgilesterimen birge lauazımdarın bosatıp, doğarısqa ketti. Al Lenin serikterine Türkistannıñ etnografiyalıq qartasın jasap, ölkeni «Özbekiya, Türikmeniya, Kirgiziya (yağni Qazaqiya)» memlekettik birlikterine bölşekteudi tapsırdı. Sol tapsırma boyınşa 1924 jılı Orta Aziyada wlttıq-memlekettik twrğıda jiktep-mejeleu nauqanı jürgizildi. Bwl kezde Twrar Rısqwlwlı Türkrespublikadan tağı da şettetilip, Kominternde istep jürgen. Biraq onıñ türkistandıq üzeñgilesi, respublika basşılarınıñ biri Swltanbek Qojanov nauqannıñ astarınan köneden kele jatqan «bölşektep al da, biley ber!» qağidasın añğarıp, öz wsınısın ortağa salğan. Mejeleuden bwrın Orta Aziya respublikaların ekonomikalıq birlestikke wyıstıru qajettigin, ğasırlar boyı aralas-qwralas twrıp jatqan halıqtardıñ tabiği qalıptasqan şaruaşılıq ömirin jandı jerden keskilegendey küyge tüsirmey, Ortaaziyalıq Federaciya qwrudıñ, sol Orta Aziya Federaciyası arqılı KSRO qwrıltayşıları qatarına qosıludıñ mañızdılığın  däleldegen. Bwl wsınıstarımen ol Twrardıñ jüzege aspay qalğan bastamasın jaña sayasi ahualda jañaşa qoldağan edi. Öytkeni tek ölke halıqtarınıñ birligin arttıru arqılı ğana ortalıqtıñ ozbırlığınan saqtanıp, şınayı wlttıq damu jolına tüsu mümkin bolatın.  

Twrar men Swltanbektiñ keñestik platformada 1920 jäne 1924 jıldarı wlt müddesin közdep jürgizgen küresteri qwlatılğan Türkistan mwhtariyatınıñ prem'er-ministri, emigraciyadağı Mwstafa Şoqaydıñ Türkistan halıqtarınıñ birligin uağızdağan oylarımen ündesip jattı. Osı tamaşa üş wlttıq twlğanıñ işinde Twrar Rısqwlov Türk Respublikasın jäne Türk halıqtarınıñ kompartiyasın qwru jayındağı şeşimderdi ölkeniñ sovettik basşı organdarında qabıldata alğan sayasatkerligimen erekşe aybındana körinedi.  

Beybit Qoyşıbaev

Abai.kz

3 pikir