Jwma, 15 Qaraşa 2019
Swhbat 1326 56 pikir 7 Qaraşa, 2019 sağat 11:35

 «Bir dıbıs – bir ärip!» qağidası kerek!

Ötken aydıñ basında QR Prezidenti Qasım-Jomart Toqaev latın qarpine tağı da qosımşa reformalardıñ qajet ekendigin halıqqa bildirgen bolatın. Keyingi kezde türli baspasöz betterinde latın älipbiiniñ tım sapasız, ıñğaysız “avtorlıq nwsqaları” jılı jañbırdan keyingi sañırauqwlaqtar sıqıldı qaptap ketti. Osı orayda «Qazirgi tañda 42 äripti latın älipbii – kem degende taptırmas uaqıtşa AL'TERNATIVA!» däl osınday latın qarpine qatıstı közqarastı wstanıp otırğan önertanuşı, audarmaşı Batırbek Bağışbekwlımen tağı da swhbattasudıñ säti tüsti. Oqırmannıñ esine sala keteyin, biz Batırbek mırzanıñ «Qazaq jäne ağılşın tilder arasındağı 1000 wqsastıq» maqalasın ötken swhbattarımızda talqılağan edik. Endi biz qazaq tili turalı, äsirese jazbaşa qazaq tili turalı naqtıraq asıqpay äñgimelessek...

Riza Isqaq: - Batırbek Bağışbekwlı, älipbidi jeñildetemiz dep tilden ajırap qalmaymız ba?

Batırbek Bağışbekwlı: - Ärine, klassikalıq latın qarpinde bar-joğı 26 ärip bar. Al bizdiñ fonetikası bay qazaq tilinde dıbıstar äldeqayda köp. Bügingi kirillicamen jazılğan älipbiimizde 42 ärip. Osı erekşelikti saqtau kerek. Biz tildi jeñildetemiz dep, töl dıbıstarımızdan ajırap qalmayıq.

Riza Isqaq: - Batırbek mırza, sizdiñ bügingi bizdiñ tildegi latın qarpiniñ qazirgi nwsqalarına azamat retinde ğana emes, til mamanı – filolog retinde de iştey köñiliñiz tola ma?

Batırbek Bağışbekwlı: - Men, ärine, qazaq tiliniñ professorı emespin, tek ağılşın tiliniñ bakalavrı bolsam da, qazaq tiliniñ älipbi nwsqası jaylı öz pikirimdi bildirip, latın qarpindegi AL'TERNATIVTİ älippeniñ öz nwsqamdı wsınğım keledi. Negizi, latın qarpine köşuge qarsı emespin, öte qızıqtı jäne asa mañızdı tarihi meje dep oylaymın. Bizdiñ wlt üşin, wlt mädenieti, ğılımı jäne aqparattandıruı üşin qajet te şığar. Kirillica degen wğım - sonau grektiñ Kirill jäne Mefodiy zamanınan kele jatır, latın qarpi sonau odan da köne Rim Imperiyası zamanınan kele jatqan lingvistikalıq qwbılıs. Nelikten latın qarpi negizinde jasalğan jaña 21-şi ğasırdıñ «qazaq qarpisi» (kazahica) degen neologizmdi wsınbasqa?! Qaljıñ emes, ras! Bwl da - bizdiñ wlttıq erekşelik bolar edi, biraq ol üşin biz älipbiimizge erekşe äripterdi engizuimiz kerekpiz, mısalı, meniñ älipbiimde olar «Ö», «Ñ», «Ğ» jäne «YA» äripteriniñ erekşe jazılu ülgileri bar. Qazir wsınılıp otırğan qazaq tiliniñ latın qarpindegi älipbi nwsqalarında nelikten, ne üşin köptegen äripter joğalıp qalğanın nemese keybir dıbıstardı belgileu üşin äripter qosarlanıp (digraf bolıp) ketkenin tüsinbeymin, tüsine de almaymın. Bwl oquğa, jazuğa - öte kürdeli! Meniñşe, är dıbıstıñ öziniñ äriptik forması boluı tiis. «Bir dıbıs – bir ärip» qağidasın qatañ wstanu kerek!

Riza Isqaq: - Atalmış qağidañız saqtalğan 42 äripten twratın latın älipbi - nwsqasın wsınğıñız keledi. Äripter tım köp emes pe?!

Batırbek Bağışbekwlı: - Joq, Riza hanım, köp emes! Birinşiden, qazaq tiliniñ kirillica qarpindegi 42 äripti älipbi közimizge äbden üyrengen, ekinşiden, bir ärip – bir dıbıs qağidasın saqtau mañızdı, jäne üşinşiden, qazaq tilinde «e», «yu», «'», «'» jäne t.b. äripteri bar köptegen kirme sözder, halıqaralıq termin sözder jetkilikti.  kirme sözderdegi «c», «e», «'», «'» äripterine de ıñğaylı fonetikalıq balama BAR bolmaq. Endi «komp'yuter» degen söz «kompıyter» nemese «kompiuter» dep emes, odan dälirek «komp``Ųter» dep jazıluı mümkin boladı. Degenmen, ol kirillicadağı «sirek» äripterdiñ de latın älibiinde öz balaması, öz ornı boluı kerek dep oylaymın. 

Riza Isqaq: - YAğni sonda siz bwl wsınısıñızdı lingvistika akademiyası nemese filologiya kafedrasınıñ atınan emes, öz atıñızdan jeke twlğa retinde ğana wsınıp otırsız ğoy?

Batırbek Bağışbekwlı: - Iä. Bwl - öte jeke, kerek deseñiz «jekemenşik» kişigirim bastamam, jay wsınısım. Men, ärine, qazaq tiliniñ professorı emespin, jay ğana ağılşın tiliniñ bakalavrı bolsam da, qazaq tiliniñ älipbi nwsqası jaylı öz pikirimdi bildirip, latın qarpindegi AL'TERNATIVTİ älippeniñ öz nwsqambı wsınğım keledi. Meniñ jeke pikirim boyınşa qazirgi tañda (uaqıtşa bolsa da) latın älipbiiniñ eñ qolaylı türi qazirgi 42 äripten twratın qazaq kirillica qarpindegi älipbidiñ latın qarpindegi nwsqası bolar edi. Onıñ üstine, nege «qazaqı latın qarpi» degen jaña şrift nwsqasın oylap tappasqa?! 

Riza Isqaq: - Asa qızıq. Demek, basqa tilderde joq keybir äripterdiñ de nwsqasın wsınbaqsız ğoy?

Batırbek Bağışbekwlı: - Ärine! Türik tili, äzirbayjan tili, özbek tilindegi latinica nwsqaların tolıqtay köşiru tağı tiimdi emes! Nelikten biz «ç», «ş», «ş», «ğ», «ya», «yu» jäne tağı da basqa öte qajetti jeke jeke üyrenşikti dıbıstarımızdı belgileu üşin digraftardı qoldanu kerekpiz, nege sözdi tım wzartıp jiberu kerek?! Meniñ nwsqamda är bir kirill tañbasına bir latın tañbası säykes keledi. Iä, nüktelerdi qoldanğan dwrıs, biraq odan basqa sızıqşa, ütirşe nege qoldansa bolmaydı?! Mäselen, Türik tilinde kileñ apostrofı bar tañbalar: «ğ», «ü», «ş», «ç», «ö» jäne t.b. Türikter ol äripterden eş wtılıp jatqan joq. Jäne «j» degen juan dıbıstı o bastan bükil älem üşin jwmsaq «j» degen dıbıspen belgileudiñ ne keregi bar?! Juan «J» dıbısın men wsınğan töbesinde eki nüktesi bar «Z» ärippen belgileu äldeqayda dwrıs bolar edi. 

Riza Isqaq: - Bayqauım boyınşa siz Ö-niñ üstinen apostroftı alıp tastap, däl ortasına nükte qoya salıpsız, meniñşe bwlay jaza bastasaq «original'no» bolar ma edi?..

Batırbek Bağışbekwlı: - Riza hanım, qayta jaqsı emes pe! Bwl - bizdiñ töl erekşeligimiz bolar edi. «Ö» degen dıbıs Türkiyadağı türikterdiñ odan da jwmsaqtau ö degen dıbısına wqsamauı tiis, sebebi bizdiñ tilde Ö degen söz «köl» degen sözde jwmsaq oqılsa, auız eki tilde «öt», «öy», «ör» degende säl juan oqıladı. Sondıqtan men O degen latın tamğanıñ ortasına nükte qoyu arqılı qazaqtıñ Ö dıbısın belgileudi wsınıp otırmın, äri ıñğaylı, äri erekşe jaña ärip. Onıñ üstine tağı bir jañalıq, Meniñ pikirimşe, tek 42 äripti latın älipbii äzirge taptırmas uaqıtşa qarip nwsqası bolar. Jäne bwl älipbi nwsqasınıñ eñ bastı erekşeligi – şriftpen (qarip) aynalısatın programmistterge bir pernege bir äripti sıyğızuğa mümkindik beredi. Sosın «däl mınau digraftardıñ qosındısı qanday dıbıs beredi eken?» dep halıq miın aşıtpay, är kirillicadağı äripke bir tikeley balamasın ğana tauıp, qoldana aladı. «Bir dıbıs – bir ärip!» qağidasın wsınamın! 

Riza Isqaq: - Ötken Nwr-Swltan qalasındağı til forumında latın qarpine baylanıstı pissimistik boljamdar aytıldı. Bwl qoğamdı ekige bölip tastaydı-mıs. Atalmış boljamdarğa negiz bar ma?

Batırbek Bağışbekwlı: - Eger kez kelgen närseni rettemey, baqılamay bos jibere salsa. Tipti eñ qorqınıştı boljamdardıñ orındaluı ğajap emes. Til mäselesinde de - solay. Bizge ortaq älipbi nwsqası da kerek, öziñiz san ret aytıp jürgeniñizdey qazaq tiliniñ şın mäninde memlekettik tilge aynalğanı da kerek. Biraq, eki närse kerek joq. Ol – asığıstıq pen dañğazalıq! Eger qazir biz kim ne dese de, batıl jäne senimdi türde öz “kazahicamızdı” oylap tappasaq, onda erteñ biz ne arab qarpindegi elder qatarında, ne latın qarpindegi elder qatarında ne kirillica qarpindegi elder qatarında, ne ireoglif qarpindegi elder qatarınan tabılmay eki ortada qaluımız ıqtimal. Sondıqtan, siz ben biz bolıp qazirden bastap til mäselesin şeşip ülgerip qaluımız kerek. 

Riza Isqaq: - Batırbek mırza, mağınalı swhbatıñızğa raqmet! Bälkim, eger sizdiñ osı jobañız jüzege assa, erteñ sizdi XXI ğasırdıñ Ahmet Baytwrsınwlısı dep atap ketui de mümkin dep esepteymin.

Batırbek Bağışbekwlı: - Riza hanım, tilegiñizge raqmet! Meni wyalttıñız ğoy (küldi).

Riza Isqaq: - Ötken til forumınıñ plenarlıq otırısında bir qazaq professor bılay dedi küyinip: “BWW-da qızmet etkenimde kelesidey ağılşın tildi qwjatqa közim tüsti, bir tizimniñ basında “XXI ğasırda joğalu qaupi bar tilder” dep jazılğan. Astında 20 şaqtı tilderdiñ atauları körsetilgen. Arasında bizdiñ qazaq tili de bar eken. Sonı körip men tereñ oyğa battım...”. Qadirli oqırman, jañağı qorqınıştı qwjattan bizdiñ ana tilimizdi alıp tastau üşin, barlıq mümkin äreketterdi jasayıq.

Üristembekov latın älipbii, (Nwr-Swltan qalası, qazan 2019 jıl).

Swhbattasqan: Riza Isqaq

Abai.kz

56 pikir