Jeksenbi, 8 Jeltoqsan 2019
Tarih 3101 12 pikir 15 Qaraşa, 2019 sağat 11:20

Oraz-Mwhammed swltan qazaqtıñ hanı boluı mümkin edi...

Resey Federaciyasındağı Qazaqstan Respublikası Elşiliginiñ baspasöz ortalığında elşiliktiñ wyıqtı boluımen Qazaqstan men Resey arasındağı diplomatiyalıq qatınastardıñ negizin qalauşı Oraz-Mwhammed Ondanwlınıñ twlğası men qızmeti turalı halıqaralıq konferenciya ötti.

«Qazirgi tarihtağı Oraz-Mwhammed Ondanwlınıñ röli» attı ğılımi konferenciyağa Qazaqstan men Reseydiñ tarihşı ğalımdarı, universitet professorları qatıstı.

Konferenciyanı aşqan Qazaqstan Respublikasınıñ Reseydegi Tötenşe jäne Ökiletti Elşisi Imanğali Tasmağambetov XVII ğasırdıñ basında Oraz-Mwhammed Ondanwlı qazaq memleketi men Mäskeu memleketi arasında diplomatiyalıq negiz qalauğa at salısıp, ayrıqşa miras qaldırğanın atap ötti. Ol qazaq halqımen Oraz-Mwhammed swltandı arağa üş jarım ğasır salıp qayta qauıştırğan jazuşı Mwhtar Mağauinnıñ «Alasapıran» romanı ekenin eske saldı.

«Barşa Alaş jwrtı üşin bayraqtı babamızdıñ jat elde jartı patşalıq qwruı añızğa bergisiz aqiqat! Al onıñ el men eldi tabıstırğan qızmeti – märtebeli abıroy. Öytkeni Oraz-Mwhammed orıs jerine jeke dara kelgen joq. Ol bükil el amanatın, wlı dalanıñ dos peyili men beybit ıqılasın ala keldi. Sodan bolar tabiği täkapparlığı men batıldığınıñ, zerektigi men ädildiginiñ arqasında ülken bedelge ie boldı. Osı eldiñ tağdırşeşti sın sağatına aralastı. Atqa qonıp, eñseli erteñi üşin küresti. Adamdar tarihi procesterdiñ logikasın wğınuğa tırısıp qana qoymaydı, sonımen qatar processtiñ inerciyasına äser etip, oqiğalardıñ barısına betbwrıs jasağan qaharman twlğalar turalı aqiqattı da bilgisi keledi. Wlı Dalada ğana emes, jat jwrtta, orıs jerinde dañqtı isterimen tanımal bolğan Swltan Oraz-Mwhammedti osınday twlğalardıñ şoğırına jatqızuğa boladı», - dedi elşi öz sözinde.

Oraz-Mwhammed swltannıñ eki eldiñ tarihında qaldırğan erekşe rölin zerttep, zerdeleu jäne nasihattaudı maqsat etken konferenciyada altı qatısuşı bayandama jasadı, onıñ işinde Resey ğılım akademiyasınıñ Äleumettik ğılımdar turalı ğılımi aqparat institutınıñ Örkenietterdi salıstırmalı zertteu ortalığınıñ jetekşisi Il'ya Zaycev:

«Oraz-Mwhammed Reseydi azamattıq soğıs alauı şarpığan bwlğaq kezeñindegi oqiğalarda mañızdı röl atqardı. Ol osı kezeñdegi belsendi memleket qayratkerleriniñ biri boldı. Onıñ tarihi röli äli de bağalanbağan boluı mümkin», - dedi. Ğalım qazaq swltanınıñ tarihi orını ğana emes sayasi qızmeti turasında da jalğastı zertteudiñ qajettiligin ayttı.

Halıqaralıq biznes universitetiniñ äleumettik ğılımdar jäne gumanitarlıq ğılımdar kafedrasınıñ professorı Mwrat Äbdirov tegi türki üş bileuşiniñ: Sibir hanı Köşim, qazaq swltanı Oraz-Mwhammed jäne Petr Urusov atımen tarihta qalğan noğay hanzadası Oraqtıñ – keyinnen ülken euraziyalıq derjavağa aynalğan sol twstağı Mäskeu patşalığı kezeñinde tälkekke tüsken toğısqan tağdırları turalı söz söyledi.

«Oraz-Mwhammed swltan qazaqtıñ hanı boluı mümkin edi. Ol Şığay hannıñ ömirden erte ozğan ülken wlı Ondannıñ balası retinde mümkin qazaq handığınıñ tağına otırar ma edi? Tipti, Boris Godunov patşanıñ eñ senimdi serikteriniñ biri bolğan Şıñğıs twqımı Oraz-Mwhammed ömiriniñ soñğı betteri qwpiyağa tolı. Resey jerindegi qazaq hanı mezgilsiz ajal qwşpağanda, Reseydegi alasapırannıñ qalıñ twmanınan aman şıqqanda Mäskeu patşalığı tağında otırar ma edi? Tarihi derek Oraz-Mwhammedtiñ balası jalğan Dmitriy II-ge äkesi oğan qarsı jospar qwrıp jatqanın ayttı dep jazadı. Bwl fakt pe, joq pa, däp basıp aytu qiın. Biz bwl nwsqanıñ tamırı qaydan şıqqanın bilmeymiz. Nelikten wlı bwlay istedi? Tarih ünsiz, jäne biz bwl turalı eşqaşan bilmeytin şığarmız», - dedi professor.

Resey ğılım akademiyasınıñ Orıs tarihı institutınıñ ağa ğılımi qızmetkeri Andrey Belyakov Oraz-Mwhammed eki el arasındağı diplomatiyalıq baylanıstardı jay ğana bastauşısı emes, eki eldiñ ıqpaldasuına äser etken twlğa dep qaraydı.

«Mümkin, Oraz-Mwhammed Qazaqstannıñ Reseydegi twñğış elşisi, izgi nietti diplomatı bolğan şığar. Oraz-Mwhammedtiñ jäne XVI ğasırdıñ 90-jıldarınıñ ortasındağı diplomatiyalıq baylanıstardıñ arqasında Oraz-Mwhammedtiñ tälimgeri bolğan Qadırğali Jalayırdıñ äygili «Şejireler jinağı» tuındısı payda boldı. Alayda, bwl qazaq swltanı turalı jauapsız swraq köp. Äkesi Ondan swltan qaytıs bolğanda ol qayda boldı, kimniñ janında boldı, Oraz-Mwhammed Sibir handığına qanday sebeppen bardı – bwlar tüsiniksiz?! Onımen birge äjesi, anası, jarı siyaqtı handıq äulettiñ äyelderi de twtqınğa tüsti. Olardıñ da soñğı tağdırı belgisiz. XVI-XVII ğasır tarihı turalı Resey jazbalarında Şıñğıs twqımdarınıñ barlıq äyelderi, qızdarı patşayım atalğan», - deydi Andrey Belyakov.

Al, «QR Twñğış Prezidenti – Elbası» qorı janındağı älemdik ekonomika jäne sayasat institutınıñ bas sarapşısı Radik Temirğaliev qazaq pen orıs qatınastarınıñ resmi diplomatiyalıq qatınası Oraz-Mwhammed twsında ornadı dep sanaydı. «Mäskeu biligi Täuekel hanğa deyingi qazaq handarın odaqtas retinde paydalanuğa talpınğan şaqtarı bolmasa qoyu barıs-kelis jasağan joq. Twtqınğa tüsken qazaq swltanı Oraz-Mwhammed siyaqtı Qazan, Qırım, Sibir, Astrahandı bilegen töreler de orıs patşalığında amanatta boldı. Soğan qaramastan qazaq swltanın kötermeledi. Ärine, Oraz-Mwhammedtiñ qolbasşı, sayasatker, diplomat retindegi öz qayratkerligi de ayrıqşa sapağa ie. Degenmen, ol özine nazar audartu arqılı Mäskeu bileuşilerin qazaq handığımen sanasuı tiis ekenin wğındırdı», - dedi tarihşı.

QazWAU «Ruhani jañğıru» gumanitarlıq zertteuler ortalığınıñ jetekşi ğılımi qızmetkeri, tarih ğılımdarınıñ kandidatı, docent Nwrlan Atığaev Oraz-Mwhammedtiñ mülde zerttelmey jatpağanın, onıñ qayratkerligi turalı dissertaciyalar qorğalıp jatqanın ayta kele, qazaq swltanı turalı keybir saualdarğa toqtaldı. «Birinşi, biz Oraz-Mwhammedti Ondan swltannıñ wlı retinde bilemiz. Arhivterde kezdesetin tatar tarihşısı Şihabaddin Marjanidıñ mına deregin qarañız. «Nasr ad-Din Abul'-Fath Oraz-Mwhammed han ibn Ondan, ibn Şığay, ibn Jädik, ibn Jänibek, ibn Baraq han, ibn Qwyırşıq, ibn Orıs, ibn Batu» dep beredi. Jaulauşı mänindegi osı Nasr ad-Din Abul'-Fath men üşin swraq. Bwl qaydan şıqtı? Tatar äriptesterimnen swrap kördim. Mümkin Marjani bizge tolıq jetpegen bir derekke süyengen şığar. Bwl qosımşa zertteudi qajet etedi», dep saualdar köterdi ğalım.

Konferenciyağa moderatorlıq etken qazaq ğılımnıñ qara şañırağı, Ş.Ş. Uälihanov atındağı Tarih jäne etnologiya institutı direktorı Ziyabek Qabıldinov qorıtındı söz söylep, konferenciyanı tüyindedi.

Ziyabek Qabıldinov:

- Oraz-Mwhammed qazaq memleketi men Reseydiñ ğana emes basqa elderdiñ de tarihında iz qaldırğan wlı twlğa. Onıñ işinde Irannıñ, Litvanıñ, Pol'şanıñ mwrağattarında da esimi altın ärippen jazılğan. Tüyindep keletin bolsaq,

Birinşiden, Oraz-Mwhammed twtqınğa tüsip, böten elde, jat jerde Mäskeu memleketinde jürse de özin mıqtı ekenin, Wlı dalanıñ wlı twlğaları qanday batıl bolğanın däleldep ketti. Ol Şıñğıs hannıñ ülken balası Joşınıñ tikeley wrpağı. Reseylik äriptesterimniñ esterine sala keteyin, Joşı hannıñ jatqan jeri Qazaqstannıñ Qarağandı oblısı, Wlıtau audanında.

Ekinşi, Oraz-Mwhammed twtqında bolsa da Mäskeu memleketiniñ eñ joğarı satısındağı bilik elitasında oyıp orın alıp, olardıñ qwrmetine bölengen dara twlğa. Mısalı, qazaq swltanı Fedor patşanıñ tağınıñ sol jağına otırğan. Oñ jağında basqa töreler, Köşim hannıñ wrpaqtarı otırdı. Onı eşqaşanda wmıtpauımız kerek. Bwl onıñ töre twqımı bolğanınan da şığar. Degenmen öziniñ mineziniñ erekşeligin, 16 jasına deyin Wlı dalada jürip alğan tärbiesin jat jerde jürgende körsetti.

Üşinşi, Oraz-Mwhammed eki el – Mäskeu memleketi men Qazaq handığı arasında twraqtı türde diplomatiyalıq baylanıstıñ eñ birinşi ülgilerin körsetti, özi sonıñ sebepkeri boldı. Mısalı, 1594 jılı Täuekel han Mäskeuge Qwl-Mwhammed attı mıqtı elşini jibergendegi üş tapsırmasınıñ biri osı Oraz-Mwhammedti alıp kelu edi.

Törtinşiden, Oraz-Mwhammedtiñ Resey jerinde jürgen kezdegi är izi mwrağattarda jaqsı saqtalğan. Şının aytu kerek, XVI-XVII kezeñindegi qazaq handığı turalı derekter az. Osı kezeñ üşin qwndı derekter Mäskeuge kelgen elşi Qwl-Mwhammedtiñ Oraz-Mwhammedpen äñgimesi arqılı saqtalıp qaldı. Jay ğana saqtalmay, bolğan oqiğalardı ğana aytpay, Qazaq handığınıñ işki-sırtqı jağdayın, basqa memlekettermen qarım-qatınasın ädemi suretteydi.

Besinşi, Oraz-Mwhammedtiñ tarihı Resey memleketiniñ damuına äser etti. II Ljedmitriy 1610 jılı Oraz-Mwhammedti qastandıqpen öltirgen soñ, onıñ dosı Petr Urusov añşılıqqa şıqqanda II Ljedmitriydi öltirip, qarulas seriginiñ kegin alıp, I Petr kezinde alıp imperiyağa aynalğan Mäskeu patşalığı biligine 1613 jılı Romanovtar äuleti keluine alğışart jasadı.

Altınşıdan, ol jay ğana qarapayım swltan bolıp, Boris Godunovtıñ törinde otırmay Kasimov handığınıñ bileuşisi boldı. Halıqtıñ twrmısın jaqsartıp, bir-birimen arazdığın toqtatıp, köpwlttı ökilderdiñ özara tatulığın saqtağan, erekşe ädispen öz handığın bilegen sayasatkerligi orıs tarihında altın ärippen jazılıp qaldı. Oraz-Mwhammed 1812-1845 jıldardıñ ortasında Edil men Jayıq arasında qwrılğan işki orda Bökey ordasın, Jäñgir handı eseptemegende, Reseydiñ işki jağında jürip, han bolğan jalğız twlğa. Ol Mäskeudiñ tübinde otırsa da qazaqtıñ memleket basqaru ülgisin körsetip ketti. Öziniñ tarihi otanı qazaq handığınıñ müddesin de oylap otırdı.  

Jetinşiden, 16 jasqa deyin mıqtı bilim, jaqsı äskeri tälim alğan qazaq swltanı Mäskeu memleketinde qızmetke barğanda özin jaqsı sardar, ülgili qolbasşı retinde körsete bildi. Mısalı şvedtermen şayqasta, Qırım tatarlarınıñ Mäskeuge şabuılın toqtatuğa köpten köp eñbek etti.

Segizinşi, Oraz-Mwhammed eki elge ortaq tarihi twlğa. 22 jılın Reseyde ötkizgen ol ant bergen Mäskeu memleketine adal qızmet etti.

Osınday twlğanıñ esimin qalay nasihattau kerek? Qazir Qazaqstanda,  Şoqan Uälihanov atındağı Tarih jäne etnologiya institutında 3 tomdıq tarihi enciklopediya jasalıp jatır. Sonıñ işinde Oraz-Mwhammedke oyıp orın berip, keñinen däripteuimiz kerek.

Qazaqstanda 1 jıl bwrın jariyalanğan Elbasınıñ «Wlı dalanıñ jeti qırı» maqalası ayasındağı «Wlı dala esimderi» jobasına enetin 100 twlğanıñ arasında Oraz-Mwhammed oyıp orın alatınına senimdimiz.

Osı twlğağa Qazaqstandağı mektep oqulıqtarınıñ, Orta ğasırdağı Qazaqstan tarihın bayandaytın 7 sınıptağı tarih oqulığına, joğarı oqu orındarında oqıtılatın tarih kitaptarında da jeke paragraf arnau kerek.

Şının aytqanda, Qazaqstanda dayındalıp jatqan tarih mamandarı arasında orta ğasır tarihımen aynalısatın mamandar öte az. Tarihşılardı osı kezeñge bağıttau qajet. Onıñ işinde Sibir handığın, Qasım handığın, Oraz-Mwhammed siyaqtı twlğalardı zertteuimiz tiis. Sonday-aq jeñil tilde jazılğan monografiyalardı dayındap, qazaq, orıs, ağılşın jäne basqa da tilderde audarıp taratu kerek. Äri, basqa da elderdiñ mwrağattarın tereñdey zerttep qosımşa hrestomatiyalar äzirleu artıq emes. Söz soñında Qazaqstannıñ Reseydegi elşiligine, elşi Imanğali Nwrğaliwlına mıñ da bir alğıs bildiremiz! Eki eldiñ tarihşılarınıñ basın qosıp, Babamızğa tağzım etip, eki jaqtı da moyındatıp, Oraz-Mwhammedtiñ qanday mıqtı twlğa bolğanın paş etip jatır. Soğan şın jürekten raqmet aytamız. Oraz-Mwhammed swltanday twlğalarımız zerttelip, esimderi ardaqtala berui tiis!

Konferenciyağa qatısuşılar tek bilim men pikir almasıp qana qoymay, bir-birine qazaq-orıs qarım-qatınası turalı soñğı monografiyaların wsınıp, konferenciya wyımdastırğan elşilik jwmısına rizaşılıq bildirdi.

Ayta ketetin bolsaq, 15 qaraşada Resey Federaciyasınıñ Ryazan' oblısı, Qasımov qalasında Eski tatar ziratında Joşı wlısınan, qazaqtı bilegen Şıñğıs twqımınan şıqqan Oraz-Mwhammed swltanğa(hanğa) memorialdı taqta ornatıladı.

Abai.kz

12 pikir